śivayātrāvarṇanam
sanatkumāra uvāca
īdṛgvidhaṃ mahādivyaṃ nānāścaryamayaṃ ratham |
saṃnahya nigamānaśvāṃstaṃ brahmā prārpayacchivam
||1||ईदृग्विधं महादिव्यं नानाश्चर्यमयं रथम् ।
संनह्य निगमानश्वांस्तं ब्रह्मा प्रार्पयच्छिवम्
śaṃbhave'sau nivedyādhiropayāmāsa śūlinam |
bahuśaḥ prārthya deveśaṃ viṣṇvādisurasamatam
||2||शंभवेऽसौ निवेद्याधिरोपयामास शूलिनम् ।
बहुशः प्रार्थ्य देवेशं विष्ण्वादिसुरसमतम्
tatastasminrathe divye rathaprākārasaṃyute |
sarvadevamayaḥ śaṃbhurāruroha mahāprabhuḥ
||3||ततस्तस्मिन्रथे दिव्ये रथप्राकारसंयुते ।
सर्वदेवमयः शंभुरारुरोह महाप्रभुः
ṛṣibhiḥ stūyamānaśca devagaṃdharvapannagaiḥ |
viṣṇunā brahmaṇā cāpi lokapālairbabhūva ha
||4||ऋषिभिः स्तूयमानश्च देवगंधर्वपन्नगैः ।
विष्णुना ब्रह्मणा चापि लोकपालैर्बभूव ह
upāvṛtaścāpsarasāṃ gaṇairgītaviśāradaḥ |
śuśubhe varadaśśambhussa taṃ prekṣya ca sārathim
||5||उपावृतश्चाप्सरसां गणैर्गीतविशारदः ।
शुशुभे वरदश्शम्भुस्स तं प्रेक्ष्य च सारथिम्
tasminnāro'hatirathaṃ kalpitaṃ lokasaṃbhṛtam |
śirobhiḥ patitā bhūmau turagā vedasaṃbhavāḥ
||6||तस्मिन्नारोऽहतिरथं कल्पितं लोकसंभृतम् ।
शिरोभिः पतिता भूमौ तुरगा वेदसंभवाः
cacāla vasudhā celussakalāśca mahīdharāḥ |
cakaṃpe sahasā śeṣo'soḍhā tadbhāramāturaḥ
||7||चचाल वसुधा चेलुस्सकलाश्च महीधराः ।
चकंपे सहसा शेषोऽसोढा तद्भारमातुरः
athādhaḥ sa rathasyāsya bhagavāndharaṇīdharaḥ |
vṛṣendrarūpī cotthāya sthāpayāmāsa vai kṣaṇam
||8||अथाधः स रथस्यास्य भगवान्धरणीधरः ।
वृषेन्द्ररूपी चोत्थाय स्थापयामास वै क्षणम्
kṣaṇāṃtare vṛṣendro'pi jānubhyāmagamaddharām |
rathārūḍhamaheśasya sutejassoḍhumakṣamaḥ
||9||क्षणांतरे वृषेन्द्रोऽपि जानुभ्यामगमद्धराम् ।
रथारूढमहेशस्य सुतेजस्सोढुमक्षमः
abhīṣuhasto bhagavānudyamya ca hayāṃstadā |
sthāpayāmāsa devasya pacanādvairathaṃ varam
||10||अभीषुहस्तो भगवानुद्यम्य च हयांस्तदा ।
स्थापयामास देवस्य पचनाद्वैरथं वरम्
tato'sau nodayāmāsa manomārutaraṃhasaḥ |
brahmā hayānvedamayānnaddhānrathavare sthitaḥ
||11||ततोऽसौ नोदयामास मनोमारुतरंहसः ।
ब्रह्मा हयान्वेदमयान्नद्धान्रथवरे स्थितः
purāṇyuddiśya vai trīṇi teṣāṃ khasthāni tāni hi |
adhiṣṭhite maheśe tu dānavānāṃ tarasvinām
||12||पुराण्युद्दिश्य वै त्रीणि तेषां खस्थानि तानि हि ।
अधिष्ठिते महेशे तु दानवानां तरस्विनाम्
athāha bhagavānrudro devānālokya śaṃkaraḥ |
paśūnāmādhipatyaṃ me dhaddhvaṃ hanmi tato'surān
||13||अथाह भगवान्रुद्रो देवानालोक्य शंकरः ।
पशूनामाधिपत्यं मे धद्ध्वं हन्मि ततोऽसुरान्
pṛthakpaśutvaṃ devānāṃ tathānyeṣāṃ surottamāḥ |
kalpayitvaiva vadhyāste nānyathā daityasattamāḥ
||14||पृथक्पशुत्वं देवानां तथान्येषां सुरोत्तमाः ।
कल्पयित्वैव वध्यास्ते नान्यथा दैत्यसत्तमाः
sanatkumāra uvāca
iti śrutvā vacastasya devadevasya dhīmataḥ |
viṣādamagamansarve paśutvaṃ pratiśaṃkitāḥ
||15||इति श्रुत्वा वचस्तस्य देवदेवस्य धीमतः ।
विषादमगमन्सर्वे पशुत्वं प्रतिशंकिताः
teṣāṃ bhāvamatha jñātvā devadevo'mbikāpatiḥ |
vihasya kṛpayā devāñchaṃbhustānidamabravīt
||16||तेषां भावमथ ज्ञात्वा देवदेवोऽम्बिकापतिः ।
विहस्य कृपया देवाञ्छंभुस्तानिदमब्रवीत्
śaṃbhuruvāca
mā vo'stu paśubhāve'pi pāto vibudhasattamāḥ |
śrūyatāṃ paśubhāvasya vimokṣaḥ kriyatāṃ ca saḥ
||17||मा वोऽस्तु पशुभावेऽपि पातो विबुधसत्तमाः ।
श्रूयतां पशुभावस्य विमोक्षः क्रियतां च सः
yau vai pāśupataṃ divyaṃ cariṣyati sa mokṣyati |
paśutvāditi satyaṃ vaḥ pratijñātaṃ samāhitāḥ
||18||यौ वै पाशुपतं दिव्यं चरिष्यति स मोक्ष्यति ।
पशुत्वादिति सत्यं वः प्रतिज्ञातं समाहिताः
ye cāpyanye kariṣyaṃti vrataṃ pāśupataṃ mama |
mokṣyaṃti te na saṃdehaḥ paśutvātsurasattamāḥ
||19||ये चाप्यन्ये करिष्यंति व्रतं पाशुपतं मम ।
मोक्ष्यंति ते न संदेहः पशुत्वात्सुरसत्तमाः
naiṣṭhikaṃ dvādaśābdaṃ vā tadarthaṃ varṣakatrayam |
śuśrūṣāṃ kārayedyastu sa paśutvādvimucyate
||20||नैष्ठिकं द्वादशाब्दं वा तदर्थं वर्षकत्रयम् ।
शुश्रूषां कारयेद्यस्तु स पशुत्वाद्विमुच्यते
tasmātparamidaṃ divyaṃ cariṣyatha surottamāḥ |
paśutvānmokṣyatha tadā yūyamatra na saṃśayaḥ
||21||तस्मात्परमिदं दिव्यं चरिष्यथ सुरोत्तमाः ।
पशुत्वान्मोक्ष्यथ तदा यूयमत्र न संशयः
sanatkumāra uvāca
ityākarṇya vacastasya maheśasya parātmanaḥ |
tatheti cābruvandevā haribrahmādayastathā
||22||इत्याकर्ण्य वचस्तस्य महेशस्य परात्मनः ।
तथेति चाब्रुवन्देवा हरिब्रह्मादयस्तथा
tasmādvai paśavassarve devāsuravarāḥ prabhoḥ |
rudraḥ paśupatiścaiva paśupāśavimocakaḥ
||23||तस्माद्वै पशवस्सर्वे देवासुरवराः प्रभोः ।
रुद्रः पशुपतिश्चैव पशुपाशविमोचकः
tadā pakṣupatītyetattasya nāma maheśituḥ |
prasiddhamabhavadvadhvā sarvalokeṣu śarmadam
||24||तदा पक्षुपतीत्येतत्तस्य नाम महेशितुः ।
प्रसिद्धमभवद्वध्वा सर्वलोकेषु शर्मदम्
mudā jayeti bhāṣaṃtassarve devarṣayastadā |
amudaṃścāti deveśo brahmā viṣṇuḥ pare'pi ca
||25||मुदा जयेति भाषंतस्सर्वे देवर्षयस्तदा ।
अमुदंश्चाति देवेशो ब्रह्मा विष्णुः परेऽपि च
tasmiṃśca samaye yacca rūpaṃ tasya mahātmanaḥ |
jātaṃ tadvarṇituṃ śakyaṃ na hi varṣaśatairapi
||26||तस्मिंश्च समये यच्च रूपं तस्य महात्मनः ।
जातं तद्वर्णितुं शक्यं न हि वर्षशतैरपि
evaṃ vidho maheśāno maheśānyakhileśvaraḥ |
jagāma tripuraṃ haṃtuṃ sarveṣāṃ sukhadāyakaḥ
||27||एवं विधो महेशानो महेशान्यखिलेश्वरः ।
जगाम त्रिपुरं हंतुं सर्वेषां सुखदायकः
taṃ devadevaṃ tripuraṃ nihaṃtuṃ tadānu sarve tu raviprakāśāḥ |
gajairhayaissiṃhavarai rathaiśca vṛṣairyayuste'mararājamukhyāḥ
||28||तं देवदेवं त्रिपुरं निहंतुं तदानु सर्वे तु रविप्रकाशाः ।
गजैर्हयैस्सिंहवरै रथैश्च वृषैर्ययुस्तेऽमरराजमुख्याः
halaiśca śālairmuśalairbhuśuṇḍairgirīndrakalpairgirisaṃnibhāśca |
nānāyudhaissaṃyutabāhavaste tato nu hṛṣṭāḥ prayayussureśāḥ
||29||हलैश्च शालैर्मुशलैर्भुशुण्डैर्गिरीन्द्रकल्पैर्गिरिसंनिभाश्च ।
नानायुधैस्संयुतबाहवस्ते ततो नु हृष्टाः प्रययुस्सुरेशाः
nānāyudhāḍhyāḥ paramaprakāśā mahotsavaśśaṃbhujayaṃ vadaṃtaḥ |
yayuḥ purastasya maheśvarasya tadendrapadmodbhavaviṣṇumukhyāḥ
||30||नानायुधाढ्याः परमप्रकाशा महोत्सवश्शंभुजयं वदंतः ।
ययुः पुरस्तस्य महेश्वरस्य तदेन्द्रपद्मोद्भवविष्णुमुख्याः
jahṛṣurmunayassarve daṃḍahastā jaṭādharāḥ |
vavṛṣuḥ puṣpavarṣāṇi khecarā siddhacāraṇāḥ
||31||जहृषुर्मुनयस्सर्वे दंडहस्ता जटाधराः ।
ववृषुः पुष्पवर्षाणि खेचरा सिद्धचारणाः
putratrayaṃ ca viprendrā vrajansarve gaṇeśvarāḥ |
teṣāṃ saṃkhyā ca kaḥ kartuṃ samartho vacmi kāṃścana
||32||पुत्रत्रयं च विप्रेन्द्रा व्रजन्सर्वे गणेश्वराः ।
तेषां संख्या च कः कर्तुं समर्थो वच्मि कांश्चन
gaṇeśvarairdevagaṇaiśca bhṛṅgī samāvṛtassarvagaṇendravaryaḥ |
jagāma yogāṃstripuraṃ nihaṃtuṃ vimānamāruhya yathā mahendraḥ
||33||गणेश्वरैर्देवगणैश्च भृङ्गी समावृतस्सर्वगणेन्द्रवर्यः ।
जगाम योगांस्त्रिपुरं निहंतुं विमानमारुह्य यथा महेन्द्रः
keśo vigatavāsaśca mahākeśo mahājvaraḥ |
somavallīsavarṇaśca somadassanakastathā
||34||केशो विगतवासश्च महाकेशो महाज्वरः ।
सोमवल्लीसवर्णश्च सोमदस्सनकस्तथा
somadhṛk sūryavarcāśca sūryapreṣaṇakastathā |
sūryākṣassūrināmā ca surassundara eva ca
||35||सोमधृक् सूर्यवर्चाश्च सूर्यप्रेषणकस्तथा ।
सूर्याक्षस्सूरिनामा च सुरस्सुन्दर एव च
praskaṃdaḥ kundaraścaṃḍaḥ kaṃpanaścātikaṃpanaḥ |
indraścendrajavaścaiva yaṃtā himakarastathā
||36||प्रस्कंदः कुन्दरश्चंडः कंपनश्चातिकंपनः ।
इन्द्रश्चेन्द्रजवश्चैव यंता हिमकरस्तथा
śatākṣaścaiva paṃcākṣaḥ sahasrākṣo mahodaraḥ |
satījahuśśatāsyaśca raṃkaḥ karpūrapūtanaḥ
||37||शताक्षश्चैव पंचाक्षः सहस्राक्षो महोदरः ।
सतीजहुश्शतास्यश्च रंकः कर्पूरपूतनः
dviśikhastriśikhaścaiva tathāhaṃkārakārakaḥ |
ajavaktro'ṣṭavaktraśca hayavaktro'rddhavaktrakaḥ
||38||द्विशिखस्त्रिशिखश्चैव तथाहंकारकारकः ।
अजवक्त्रोऽष्टवक्त्रश्च हयवक्त्रोऽर्द्धवक्त्रकः
ityādyā gaṇapā vīrā bahavo'parimeyakāḥ |
prayayuḥ parivāryeśaṃ lakṣyalakṣaṇavarjitāḥ
||39||इत्याद्या गणपा वीरा बहवोऽपरिमेयकाः ।
प्रययुः परिवार्येशं लक्ष्यलक्षणवर्जिताः
samāvṛtya mahādevaṃ tadāpuste pinākinam |
dagdhuṃ samarthā manasā kṣaṇena sacarācaram
||40||समावृत्य महादेवं तदापुस्ते पिनाकिनम् ।
दग्धुं समर्था मनसा क्षणेन सचराचरम्
dagdhuṃ jagatsarvamidaṃ samarthāḥ kiṃtvatra dagdhuṃ tripuraṃ pinākī |
rathena kiṃ cātra śareṇa tasya gaṇaiśca kiṃ devagaṇaiśca śambhoḥ
||41||दग्धुं जगत्सर्वमिदं समर्थाः किंत्वत्र दग्धुं त्रिपुरं पिनाकी ।
रथेन किं चात्र शरेण तस्य गणैश्च किं देवगणैश्च शम्भोः
sa eva dagdhuṃ tripurāṇi tāni devadviṣāṃ vyāsa pinākapāṇiḥ |
svayaṃ gatastatra gaṇaiśca sārddhaṃ nijaissurāṇāmapi so'dbhutotiḥ
||42||स एव दग्धुं त्रिपुराणि तानि देवद्विषां व्यास पिनाकपाणिः ।
स्वयं गतस्तत्र गणैश्च सार्द्धं निजैस्सुराणामपि सोऽद्भुतोतिः
kiṃ tatra kāraṇaṃ cānyadvacmi te ṛṣisattama |
lokeṣu khyāpanārthaṃ vai yaśaḥ paramalāpaham
||43||किं तत्र कारणं चान्यद्वच्मि ते ऋषिसत्तम ।
लोकेषु ख्यापनार्थं वै यशः परमलापहम्
anyacca kāraṇaṃ hyetadduṣṭānāṃ pratyayāya vai |
sarveṣvapi ca deveṣu yasmānnānyo viśiṣyate
||44||अन्यच्च कारणं ह्येतद्दुष्टानां प्रत्ययाय वै ।
सर्वेष्वपि च देवेषु यस्मान्नान्यो विशिष्यते
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ pañcame yuddhakhaṃḍe śivayātrāvarṇanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||