sāmānyagaṇāsurayuddhavarṇanam
vyāsa uvāca
sanatkumāra sarvajña kathā te śrāvitādbhutā |
mahāprabhośśaṃkarasya yatra līlā ca pāvanī
||1||सनत्कुमार सर्वज्ञ कथा ते श्राविताद्भुता ।
महाप्रभोश्शंकरस्य यत्र लीला च पावनी
idānīṃ brūhi suprītyā kṛpāṃ kṛtvā mamo pari |
rāhurmuktaḥ kutra gataḥ puruṣeṇa mahāmune
||2||इदानीं ब्रूहि सुप्रीत्या कृपां कृत्वा ममो परि ।
राहुर्मुक्तः कुत्र गतः पुरुषेण महामुने
sūta uvāca
ityākarṇya vacastasya vyāsasyāmitamedhasaḥ |
pratyuvāca prasannātmā brahmaputro mahāmuniḥ
||3||इत्याकर्ण्य वचस्तस्य व्यासस्यामितमेधसः ।
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा ब्रह्मपुत्रो महामुनिः
sanatkumāra uvāca
rāhurvimukto yastena sopi tadvarvarasthale |
atassa varvaro bhūta iti bhūmau prathāṃ gataḥ
||4||राहुर्विमुक्तो यस्तेन सोपि तद्वर्वरस्थले ।
अतस्स वर्वरो भूत इति भूमौ प्रथां गतः
tataḥ sa manyamānassvaṃ punarjanimathānataḥ |
gatagarvo jagāmātha jalaṃdharapuraṃ śanaiḥ
||5||ततः स मन्यमानस्स्वं पुनर्जनिमथानतः ।
गतगर्वो जगामाथ जलंधरपुरं शनैः
jalaṃdharāya so'bhyetya sarvamīśaviceṣṭitam |
kathayāmāsa tadvyāsādvyāsa daityeśvarāya vai
||6||जलंधराय सोऽभ्येत्य सर्वमीशविचेष्टितम् ।
कथयामास तद्व्यासाद्व्यास दैत्येश्वराय वै
sanatkumāra uvāca
jalaṃdharastu tacchrutvā kopākulitavigrahaḥ |
babhūva balavānsindhuputro daityendrasattamaḥ
||7||जलंधरस्तु तच्छ्रुत्वा कोपाकुलितविग्रहः ।
बभूव बलवान्सिन्धुपुत्रो दैत्येन्द्रसत्तमः
tataḥ kopaparādhīnamānaso daityasattamaḥ |
udyogaṃ savasainyānāṃ daityānāmādideśa ha
||8||ततः कोपपराधीनमानसो दैत्यसत्तमः ।
उद्योगं सवसैन्यानां दैत्यानामादिदेश ह
jalaṃdhara uvāca
nirgacchaṃtvakhilā daityāḥ kālanemimukhāḥ khalu |
tathā śuṃbhaniśumbhādyā vīrāssvabalasaṃyutāḥ
||9||निर्गच्छंत्वखिला दैत्याः कालनेमिमुखाः खलु ।
तथा शुंभनिशुम्भाद्या वीरास्स्वबलसंयुताः
koṭirvīrakulotpannāḥ kaṃbuvaṃśyāśca daurhṛdāḥ |
kālakāḥ kālakeyāśca mauryā dhaumrāstathaiva ca
||10||कोटिर्वीरकुलोत्पन्नाः कंबुवंश्याश्च दौर्हृदाः ।
कालकाः कालकेयाश्च मौर्या धौम्रास्तथैव च
ityājñāpyāsurapatissiṃdhuputro pratāpavān |
nirjagāmāśu daityānāṃ koṭibhiḥ parivāritaḥ
||11||इत्याज्ञाप्यासुरपतिस्सिंधुपुत्रो प्रतापवान् ।
निर्जगामाशु दैत्यानां कोटिभिः परिवारितः
tatastasyāgrataśśukro rāhuśchinnaśiro'bhavat |
mukuṭaścāpatadbhūmau vegātpraskhalitastadā
||12||ततस्तस्याग्रतश्शुक्रो राहुश्छिन्नशिरोऽभवत् ।
मुकुटश्चापतद्भूमौ वेगात्प्रस्खलितस्तदा
vyarājata nabhaḥ pūrṇaṃ prāvṛṣīva yathā ghanaiḥ |
jātā aśakunā bhūri mahānidrāvi sūcakāḥ
||13||व्यराजत नभः पूर्णं प्रावृषीव यथा घनैः ।
जाता अशकुना भूरि महानिद्रावि सूचकाः
tasyodyogaṃ tathā dṛṣṭvā gīrvāṇāste savāsavāḥ |
alakṣitāstadā jagmuḥ kailāsaṃ śaṃkarālayam
||14||तस्योद्योगं तथा दृष्ट्वा गीर्वाणास्ते सवासवाः ।
अलक्षितास्तदा जग्मुः कैलासं शंकरालयम्
tatra gatvā śivaṃ dṛṣṭvā supraṇamya savāsavāḥ |
devāssarve nataskaṃdhāḥ karau baddhvā ca tuṣṭuvuḥ
||15||तत्र गत्वा शिवं दृष्ट्वा सुप्रणम्य सवासवाः ।
देवास्सर्वे नतस्कंधाः करौ बद्ध्वा च तुष्टुवुः
devā ūcuḥ
devadeva mahādeva karuṇākara śaṃkara |
namastestu maheśāna pāhi naśśaraṇāgatān
||16||देवदेव महादेव करुणाकर शंकर ।
नमस्तेस्तु महेशान पाहि नश्शरणागतान्
vihvalā vayamatyugraṃ jalaṃdharakṛtātprabho |
upadravātsadevendrāḥ sthānabhraṣṭāḥ kṣitisthitāḥ
||17||विह्वला वयमत्युग्रं जलंधरकृतात्प्रभो ।
उपद्रवात्सदेवेन्द्राः स्थानभ्रष्टाः क्षितिस्थिताः
na jānāsi kathaṃ svāmindevāpattimimāṃ prabho |
tasmānno rakṣaṇārthāya jahi sāgaranandanam
||18||न जानासि कथं स्वामिन्देवापत्तिमिमां प्रभो ।
तस्मान्नो रक्षणार्थाय जहि सागरनन्दनम्
asmākaṃ rakṣaṇārthāya yatpūrvaṃ garuḍadhvajaḥ |
niyojitastvayā nātha na kṣamasso'dya rakṣitum
||19||अस्माकं रक्षणार्थाय यत्पूर्वं गरुडध्वजः ।
नियोजितस्त्वया नाथ न क्षमस्सोऽद्य रक्षितुम्
tadadhīno gṛhe tasya tiṣṭhatyadya mayā saha |
vayaṃ ca tatra tiṣṭhāmastadājñāvaśagāssurāḥ
||20||तदधीनो गृहे तस्य तिष्ठत्यद्य मया सह ।
वयं च तत्र तिष्ठामस्तदाज्ञावशगास्सुराः
alakṣitā vayaṃ cātrāgatāśśaṃbho tvadaṃtikam |
sa āyāti tvayā karttuṃ raṇaṃ siṃdhusuto balī
||21||अलक्षिता वयं चात्रागताश्शंभो त्वदंतिकम् ।
स आयाति त्वया कर्त्तुं रणं सिंधुसुतो बली
atassvāminraṇe tvaṃ tamavilaṃbaṃ jalaṃdharam |
haṃtumarhasi sarvajña pāhi naśśaraṇāgatān
||22||अतस्स्वामिन्रणे त्वं तमविलंबं जलंधरम् ।
हंतुमर्हसि सर्वज्ञ पाहि नश्शरणागतान्
sanatkumāra uvāca
ityuktvā te surāssarve prabhuṃ natvā savāsavāḥ |
pādau nirīkṣya saṃtasthurmaheśasya vinamrakāḥ
||23||इत्युक्त्वा ते सुरास्सर्वे प्रभुं नत्वा सवासवाः ।
पादौ निरीक्ष्य संतस्थुर्महेशस्य विनम्रकाः
sanatkumāra uvāca
iti devavacaḥ śrutvā prahasya vṛṣabhadhvajaḥ |
drutaṃ viṣṇuṃ samāhūya vacanaṃ cedamabravīt
||24||इति देववचः श्रुत्वा प्रहस्य वृषभध्वजः ।
द्रुतं विष्णुं समाहूय वचनं चेदमब्रवीत्
īśvara uvāca
hṛṣīkeśa mahāviṣṇo devāścātra samāgatāḥ |
jalaṃdharakṛtāpīḍāśśaraṇaṃ me'tivihvalāḥ
||25||हृषीकेश महाविष्णो देवाश्चात्र समागताः ।
जलंधरकृतापीडाश्शरणं मेऽतिविह्वलाः
jalaṃdharaḥ kathaṃ viṣṇo saṃgare na hata stvayā |
tadgṛhaṃ cāpi yāto'si tyaktvā vaikuṇṭhamātmanaḥ
||26||जलंधरः कथं विष्णो संगरे न हत स्त्वया ।
तद्गृहं चापि यातोऽसि त्यक्त्वा वैकुण्ठमात्मनः
mayā niyojitastvaṃ hi sādhusaṃrakṣaṇāya ca |
nigrahāya khalānāṃ ca svataṃtreṇa vihāriṇā
||27||मया नियोजितस्त्वं हि साधुसंरक्षणाय च ।
निग्रहाय खलानां च स्वतंत्रेण विहारिणा
sanatkumāra uvāca
ityākarṇya maheśasya vacanaṃ garuḍadhvajaḥ |
pratyuvāca vinītātmā natakassāñjalirhariḥ
||28||इत्याकर्ण्य महेशस्य वचनं गरुडध्वजः ।
प्रत्युवाच विनीतात्मा नतकस्साञ्जलिर्हरिः
viṣṇuruvāca
tavāṃśasaṃbhavatvācca bhrātṛtvācca tathā śriyaḥ |
mayā na nihataḥ saṃkhye tvamenaṃ jahi dānavam
||29||तवांशसंभवत्वाच्च भ्रातृत्वाच्च तथा श्रियः ।
मया न निहतः संख्ये त्वमेनं जहि दानवम्
mahābalo mahāvīro jeyassarvadivaukasām |
anyeṣāṃ cāpi deveśa satyametadbravīmyaham
||30||महाबलो महावीरो जेयस्सर्वदिवौकसाम् ।
अन्येषां चापि देवेश सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्
mayā kṛto raṇastena ciraṃ devānvitena vai |
madupāyo na pravṛttastasmindānavapuṃgave
||31||मया कृतो रणस्तेन चिरं देवान्वितेन वै ।
मदुपायो न प्रवृत्तस्तस्मिन्दानवपुंगवे
tatparākramatastuṣṭo varaṃ brūhītyahaṃ khalu |
iti madvacanaṃ śrutvā sa vavre varamuttamam
||32||तत्पराक्रमतस्तुष्टो वरं ब्रूहीत्यहं खलु ।
इति मद्वचनं श्रुत्वा स वव्रे वरमुत्तमम्
madbhaginyā mayā sārddhaṃ madgehe sasuro vasa |
madadhīno mahāviṣṇo ityahaṃ tadgṛhaṃ gataḥ
||33||मद्भगिन्या मया सार्द्धं मद्गेहे ससुरो वस ।
मदधीनो महाविष्णो इत्यहं तद्गृहं गतः
sanatkumāra uvāca
iti viṣṇorvacaśśrutvā śakarassa maheśvaraḥ |
vihasyovāca suprītassadayo bhaktavatsalaḥ
||34||इति विष्णोर्वचश्श्रुत्वा शकरस्स महेश्वरः ।
विहस्योवाच सुप्रीतस्सदयो भक्तवत्सलः
maheśvara uvāca
he viṣṇo suravarya tvaṃ śṛṇu madvākyamādarāt |
jalaṃdharaṃ mahādaityaṃ haniṣyāmi na saṃśayaḥ
||35||हे विष्णो सुरवर्य त्वं शृणु मद्वाक्यमादरात् ।
जलंधरं महादैत्यं हनिष्यामि न संशयः
svasthānaṃ gaccha nirbhīto devā gacchaṃtvapi dhruvam |
nirbhayā vītasaṃdehā hataṃ matvā'surādhipam
||36||स्वस्थानं गच्छ निर्भीतो देवा गच्छंत्वपि ध्रुवम् ।
निर्भया वीतसंदेहा हतं मत्वाऽसुराधिपम्
sanatkumāra uvāca
iti śrutvā maheśasya vacanaṃ sa ramāpatiḥ |
sanirjaro jagāmāśu svasthānaṃ gatasaṃśayaḥ
||37||इति श्रुत्वा महेशस्य वचनं स रमापतिः ।
सनिर्जरो जगामाशु स्वस्थानं गतसंशयः
etasminnaṃtare vyāsa sa daityendro'tivikramaḥ |
sannaddhairasuraissārddhaṃ śailaprāṃtaṃ yayau balī
||38||एतस्मिन्नंतरे व्यास स दैत्येन्द्रोऽतिविक्रमः ।
सन्नद्धैरसुरैस्सार्द्धं शैलप्रांतं ययौ बली
kailāsamavarudhyātha mahatyā senayā yutaḥ |
saṃtasthau kālasaṃkāśaḥ kurvansiṃharavaṃ mahān
||39||कैलासमवरुध्याथ महत्या सेनया युतः ।
संतस्थौ कालसंकाशः कुर्वन्सिंहरवं महान्
atha kolāhalaṃ śrutvā daityanādasamudbhavam |
cukrodhātimaheśāno mahālīlaḥ khalāṃtakaḥ |
2.5.20.40 samādideśa saṃkhyāya svagaṇānsa mahābalān |
naṃdyādikānmahādevo mahotiḥ kautukī haraḥ
||41||अथ कोलाहलं श्रुत्वा दैत्यनादसमुद्भवम् ।
चुक्रोधातिमहेशानो महालीलः खलांतकः ।
2.5.20.४० समादिदेश संख्याय स्वगणान्स महाबलान् ।
नंद्यादिकान्महादेवो महोतिः कौतुकी हरः
nandībhamukhasenānīmukhāssarve śivājñayā |
gaṇāśca samanahyaṃta yuddhāyā titvarānvitāḥ
||42||नन्दीभमुखसेनानीमुखास्सर्वे शिवाज्ञया ।
गणाश्च समनह्यंत युद्धाया तित्वरान्विताः
avaterurgaṇāssarve kailāsātkrodhadurmadāḥ |
valgato raṇaśabdāṃśca mahāvīrā raṇāya hi
||43||अवतेरुर्गणास्सर्वे कैलासात्क्रोधदुर्मदाः ।
वल्गतो रणशब्दांश्च महावीरा रणाय हि
tatassamabhavadyuddhaṃ kailāsopatyakāsu vai |
pramathādhipadaityānāṃ ghoraṃ śastrāstrasaṃkulam
||44||ततस्समभवद्युद्धं कैलासोपत्यकासु वै ।
प्रमथाधिपदैत्यानां घोरं शस्त्रास्त्रसंकुलम्
bherīmṛdaṃgaśaṃkhaughairnisvānairvīraharṣaṇaiḥ |
gajāśvarathaśabdaiśca nāditā bhūrvyakaṃpata
||45||भेरीमृदंगशंखौघैर्निस्वानैर्वीरहर्षणैः ।
गजाश्वरथशब्दैश्च नादिता भूर्व्यकंपत
śaktitomarabāṇaughairmusalaiḥ pāśapaṭṭiśaiḥ |
vyarājata nabhaḥ pūrṇaṃ muktābhiriva saṃvṛtam
||46||शक्तितोमरबाणौघैर्मुसलैः पाशपट्टिशैः ।
व्यराजत नभः पूर्णं मुक्ताभिरिव संवृतम्
nihatairiva nāgāśvaiḥ pattibhirbhūrvyarājata |
vajrāhataiḥ parvatendraiḥ pūrvamāsītsusaṃvṛtā
||47||निहतैरिव नागाश्वैः पत्तिभिर्भूर्व्यराजत ।
वज्राहतैः पर्वतेन्द्रैः पूर्वमासीत्सुसंवृता
pramathāhatadaityaughairdaityāhatagaṇaistathā |
vasāsṛṅmāṃsapaṃkāḍhyā bhūragamyābhavattadā
||48||प्रमथाहतदैत्यौघैर्दैत्याहतगणैस्तथा ।
वसासृङ्मांसपंकाढ्या भूरगम्याभवत्तदा
pramathāhatadaityaughānbhārgavassamajīvayat |
yuddhe punaḥ punaścaiva mṛtasaṃjīvanī balāt
||49||प्रमथाहतदैत्यौघान्भार्गवस्समजीवयत् ।
युद्धे पुनः पुनश्चैव मृतसंजीवनी बलात्
dṛṣṭvā vyākulitāṃstāṃstu gaṇāssarve bhayārditāḥ |
śaśaṃsurdevadevāya sarve śukraviceṣṭitam
||50||दृष्ट्वा व्याकुलितांस्तांस्तु गणास्सर्वे भयार्दिताः ।
शशंसुर्देवदेवाय सर्वे शुक्रविचेष्टितम्
tacchrutvā bhagavānrudraścakāra krodhamulbaṇam |
bhayaṃkaro'tiraudraśca babhūva prajvalandiśaḥ
||51||तच्छ्रुत्वा भगवान्रुद्रश्चकार क्रोधमुल्बणम् ।
भयंकरोऽतिरौद्रश्च बभूव प्रज्वलन्दिशः
atha rudramukhātkṛtyā babhūvātīvabhīṣaṇā |
tālajaṃghodarī vaktrā stanāpīḍitabhūruhā
||52||अथ रुद्रमुखात्कृत्या बभूवातीवभीषणा ।
तालजंघोदरी वक्त्रा स्तनापीडितभूरुहा
sā yuddhabhūmiṃ tarasā sasāda munisattama |
vicacāra mahābhīmā bhakṣayaṃtī mahāsurān
||53||सा युद्धभूमिं तरसा ससाद मुनिसत्तम ।
विचचार महाभीमा भक्षयंती महासुरान्
atha sā raṇamadhye hi jagāma gatabhīrdrutam |
yatrāste saṃvṛto daityavarendraissa hi bhārgavaḥ
||54||अथ सा रणमध्ये हि जगाम गतभीर्द्रुतम् ।
यत्रास्ते संवृतो दैत्यवरेन्द्रैस्स हि भार्गवः
svatejasā nabho vyāpya bhūmiṃ kṛtvā ca sā mune |
bhārgavaṃ svabhage dhṛtvā jagāmāṃtarhitā nabhaḥ
||55||स्वतेजसा नभो व्याप्य भूमिं कृत्वा च सा मुने ।
भार्गवं स्वभगे धृत्वा जगामांतर्हिता नभः
vidrutaṃ bhārgavaṃ dṛṣṭvā daityasainyagaṇāstathā |
pramlānavadanā yuddhānnirjagmuryuddhadurmadāḥ
||56||विद्रुतं भार्गवं दृष्ट्वा दैत्यसैन्यगणास्तथा ।
प्रम्लानवदना युद्धान्निर्जग्मुर्युद्धदुर्मदाः
atho'bhajyata daityānāṃ senā gaṇabhayārditā |
vāyuvegahatā yadvatprakīrṇā tṛṇasaṃhatiḥ
||57||अथोऽभज्यत दैत्यानां सेना गणभयार्दिता ।
वायुवेगहता यद्वत्प्रकीर्णा तृणसंहतिः
bhagnāṃ gaṇabhayāddaityasenāṃ dṛṣṭvātimarṣitāḥ |
niśuṃbhaśuṃbhau senānyau kālanemiśca cukrudhuḥ
||58||भग्नां गणभयाद्दैत्यसेनां दृष्ट्वातिमर्षिताः ।
निशुंभशुंभौ सेनान्यौ कालनेमिश्च चुक्रुधुः
trayaste varayāmāsurgaṇasenāṃ mahābalāḥ |
muṃcaṃtaśśaravarṣāṇi prāvṛṣīva balāhakāḥ
||59||त्रयस्ते वरयामासुर्गणसेनां महाबलाः ।
मुंचंतश्शरवर्षाणि प्रावृषीव बलाहकाः
tato daityaśaraughāste śalabhānāmiva vrajāḥ |
rurudhuḥ khaṃ diśassarvā gaṇasenāmakaṃpayan
||60||ततो दैत्यशरौघास्ते शलभानामिव व्रजाः ।
रुरुधुः खं दिशस्सर्वा गणसेनामकंपयन्
gaṇāśśaraśatairbhinnā rudhirāsāravarṣiṇaḥ |
vasaṃtakiṃśukābhāsā na prājānanhi kiṃcana
||61||गणाश्शरशतैर्भिन्ना रुधिरासारवर्षिणः ।
वसंतकिंशुकाभासा न प्राजानन्हि किंचन
tataḥ prabhagnaṃ svabalaṃ vilokya nandyādilaṃbodarakārttikeyāḥ |
tvarānvitā daityavarānprasahya nivārayāmāsuramarṣaṇāste
||62||ततः प्रभग्नं स्वबलं विलोक्य नन्द्यादिलंबोदरकार्त्तिकेयाः ।
त्वरान्विता दैत्यवरान्प्रसह्य निवारयामासुरमर्षणास्ते
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ pañcame yuddhakhaṃḍe jalaṃdharavadhopākhyāne sāmānyagaṇāsurayuddhavarṇanaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ || 20 ||