yamagrasanayoryuddhavarṇanam
nārada uvāca
tatastayoḥ samāyogaḥ senayorubhayorabhūt ||
yugāṃte samanuprāpte yathā kṣubdhasamudrayoḥ
||1||ततस्तयोः समायोगः सेनयोरुभयोरभूत् ॥
युगांते समनुप्राप्ते यथा क्षुब्धसमुद्रयोः
surāsurāṇāṃ saṃmarde tasminparamadāruṇe ||
tumulaṃ sumahatkrāṃte senayorubhayorapi
||2||सुरासुराणां संमर्दे तस्मिन्परमदारुणे ॥
तुमुलं सुमहत्क्रांते सेनयोरुभयोरपि
garjatāṃ devadaityānāṃ śaṃkhabherīraveṇa ca ||
tūryāṇāṃ caiva nirghoṣairmātaṃgānāṃ ca bṛṃhitaiḥ
||3||गर्जतां देवदैत्यानां शंखभेरीरवेण च ॥
तूर्याणां चैव निर्घोषैर्मातंगानां च बृंहितैः
heṣitairhayavṛṃdānāṃ rathanemisvanena ca ||
ghoṣeṇa caiva tūryāṇāṃ yugāṃta iva cābhavat
||4||हेषितैर्हयवृंदानां रथनेमिस्वनेन च ॥
घोषेण चैव तूर्याणां युगांत इव चाभवत्
roṣeṇābiparītāṃgāstyaktajīvitacetasaḥ ||
samasajjanta tenyonyaṃ prakrameṇātilohitāḥ
||5||रोषेणाबिपरीतांगास्त्यक्तजीवितचेतसः ॥
समसज्जन्त तेन्योन्यं प्रक्रमेणातिलोहिताः
rathā rathaiḥ samāsaktā gajāścāpi mahāgajaiḥ ||
pattayaḥ pattibhiścaiva hayāścāpi mahāhayaiḥ
||6||रथा रथैः समासक्ता गजाश्चापि महागजैः ॥
पत्तयः पत्तिभिश्चैव हयाश्चापि महाहयैः
tataḥ prāsāśanigadābhiṃḍipālaparaśvadhaiḥ ||
śaktibhiḥ paṭṭiśaiḥ śūlairmudgaraiḥ kaṇayairguḍaiḥ
||7||ततः प्रासाशनिगदाभिंडिपालपरश्वधैः ॥
शक्तिभिः पट्टिशैः शूलैर्मुद्गरैः कणयैर्गुडैः
cakraiśca śaktibhiścaiva tomarairaṃkuśairapi ||
karṇinālīkanārācavatsadaṃtārddhacaṃdrakaiḥ
||8||चक्रैश्च शक्तिभिश्चैव तोमरैरंकुशैरपि ॥
कर्णिनालीकनाराचवत्सदंतार्द्धचंद्रकैः
bhallairvetasapatraiśca śukatuṃḍaiśca nirmalaiḥ ||
vṛṣṭibhiścādbhutākārairgaganaṃ samapadyata
||9||भल्लैर्वेतसपत्रैश्च शुकतुंडैश्च निर्मलैः ॥
वृष्टिभिश्चाद्भुताकारैर्गगनं समपद्यत
saṃpracchādya diśaḥ sarvāstamomayamivābhavat ||
prājñāyaṃta na te'nyonyaṃ tasmiṃstamasi saṃkule
||10||संप्रच्छाद्य दिशः सर्वास्तमोमयमिवाभवत् ॥
प्राज्ञायंत न तेऽन्योन्यं तस्मिंस्तमसि संकुले
adṛśyabhūtāstamasi nyakṛṃtaṃta parasparam ||
tato bhujairdhvajaiśchatraiḥ śirobhiśca sakuṃḍalaiḥ
||11||अदृश्यभूतास्तमसि न्यकृंतंत परस्परम् ॥
ततो भुजैर्ध्वजैश्छत्रैः शिरोभिश्च सकुंडलैः
gajaisturaṃgaiḥ pādātaiḥ patadbhiḥ patitairapi ||
ākāśaśiraso bhraṣṭaiḥ paṃkajairiva bhūścitā
||12||गजैस्तुरंगैः पादातैः पतद्भिः पतितैरपि ॥
आकाशशिरसो भ्रष्टैः पंकजैरिव भूश्चिता
bhagnadaṃtā bhinnakuṃbhāśchinnadīrghamahākarāḥ ||
gajāḥ śailanibhāḥ peturdharaṇyāṃ rudhirasravāḥ
||13||भग्नदंता भिन्नकुंभाश्छिन्नदीर्घमहाकराः ॥
गजाः शैलनिभाः पेतुर्धरण्यां रुधिरस्रवाः
bhagnaiṣāśca rathāḥ peturbhagnākṣāḥ śakalīkṛtāḥ ||
pattayaḥ koṭiśaḥ petusturaṃgāśca sahasraśaḥ
||14||भग्नैषाश्च रथाः पेतुर्भग्नाक्षाः शकलीकृताः ॥
पत्तयः कोटिशः पेतुस्तुरंगाश्च सहस्रशः
tataḥ śoṇitanadyaśca harṣadāḥ piśitāśinām ||
vaitālānaṃdadāyinyo vyajāyaṃta sahasraśaḥ
||15||ततः शोणितनद्यश्च हर्षदाः पिशिताशिनाम् ॥
वैतालानंददायिन्यो व्यजायंत सहस्रशः
tasmiṃstathāvidhe yuddhe senānīrgrasano'rihā ||
bāṇavarṣeṇa mahatā devasainyamakaṃpayat
||16||तस्मिंस्तथाविधे युद्धे सेनानीर्ग्रसनोऽरिहा ॥
बाणवर्षेण महता देवसैन्यमकंपयत्
tato grasanamālokya yamaḥ krodhavimūrchitaḥ ||
vavarṣa śaravarṣeṇa viśeṣādagnivarcasā
||17||ततो ग्रसनमालोक्य यमः क्रोधविमूर्छितः ॥
ववर्ष शरवर्षेण विशेषादग्निवर्चसा
sa viddho bahubhirṣāṇairgrasano'tiparākramaḥ ||
kṛtapratikṛtākāṃkṣī dhanurānamya bhairavam
||18||स विद्धो बहुभिर्षाणैर्ग्रसनोऽतिपराक्रमः ॥
कृतप्रतिकृताकांक्षी धनुरानम्य भैरवम्
śaraiḥ sahasraiśca pañcalakṣaiścaiva vyatāḍayat ||
grasanena vimuktāṃstāñcharānsopi nivārya ca
||19||शरैः सहस्रैश्च पञ्चलक्षैश्चैव व्यताडयत् ॥
ग्रसनेन विमुक्तांस्ताञ्छरान्सोपि निवार्य च
bāṇavṛṣṭibhirugrābhiryamo grasanamardayat ||
kṛtāṃtaśaravṛṣṭīnāṃ saṃtatīḥ pratisarpatīḥ ||
ciccheda śaravarṣeṇa grasano dānaveśvaraḥ
||20||बाणवृष्टिभिरुग्राभिर्यमो ग्रसनमर्दयत् ॥
कृतांतशरवृष्टीनां संततीः प्रतिसर्पतीः ॥
चिच्छेद शरवर्षेण ग्रसनो दानवेश्वरः
viphalāṃ tāṃ samālokya yamaḥ svaśarasaṃtatim
||21||विफलां तां समालोक्य यमः स्वशरसंततिम्
prāhiṇonmudgaraṃ dīptaṃ grasanasya rathaṃ prati ||
sa taṃ mudgaramāyāṃtamutpatya rathasattamāt
||22||प्राहिणोन्मुद्गरं दीप्तं ग्रसनस्य रथं प्रति ॥
स तं मुद्गरमायांतमुत्पत्य रथसत्तमात्
jagrāha vāmahastena līlayā grasano'rihā ||
tenaiva mudgareṇātha yamasya mahiṣaṃ ruṣā
||23||जग्राह वामहस्तेन लीलया ग्रसनोऽरिहा ॥
तेनैव मुद्गरेणाथ यमस्य महिषं रुषा
tāḍayāmāsa vegena sa papāta mahītale ||
utpatyātha yamastasmānmahiṣānnipatiṣyataḥ
||24||ताडयामास वेगेन स पपात महीतले ॥
उत्पत्याथ यमस्तस्मान्महिषान्निपतिष्यतः
prāsena tāḍayāmāsa grasanaṃ vadane dṛḍham ||
sa tu prāptaprahāreṇa mūrchito nyapatadbhuvi
||25||प्रासेन ताडयामास ग्रसनं वदने दृढम् ॥
स तु प्राप्तप्रहारेण मूर्छितो न्यपतद्भुवि
grasanaṃ patita dṛṣṭvā jaṃbho bhīmaparākramaḥ ||
yamasya bhiṃḍipālena prahāramakaroddhṛdi
||26||ग्रसनं पतित दृष्ट्वा जंभो भीमपराक्रमः ॥
यमस्य भिंडिपालेन प्रहारमकरोद्धृदि
yamastena prahāreṇa susrāva rudhiraṃ mukhāt ||
atigāḍha prahārārttaḥ kṛtāṃtomūrchito'bhavat
||27||यमस्तेन प्रहारेण सुस्राव रुधिरं मुखात् ॥
अतिगाढ प्रहारार्त्तः कृतांतोमूर्छितोऽभवत्
kṛtāṃtamarditaṃ dṛṣṭvā gadāpāṇirdhanādipaḥ ||
vṛto yakṣāyutagaṇairjaṃbhaṃ pratyudyayau ruṣaā
||28||कृतांतमर्दितं दृष्ट्वा गदापाणिर्धनादिपः ॥
वृतो यक्षायुतगणैर्जंभं प्रत्युद्ययौ रुषआ
jaṃbho ruṣā tamāyāṃtaṃ dānavā nīkasaṃvṛtaḥ ||
jagrāha vākyaṃ rājñastu yatā snigdhena bhāṣitam
||29||जंभो रुषा तमायांतं दानवा नीकसंवृतः ॥
जग्राह वाक्यं राज्ञस्तु यता स्निग्धेन भाषितम्
grasano labdhasaṃjño'tha yamasya prāhiṇodgadām ||
maṇihemapariṣkārāṃ gurvī parighamardinīm
||30||ग्रसनो लब्धसंज्ञोऽथ यमस्य प्राहिणोद्गदाम् ॥
मणिहेमपरिष्कारां गुर्वी परिघमर्दिनीम्
tāmāpataṃtīṃ saṃprekṣya gadāṃ mahiṣavāhanaḥ ||
gadāyāḥ pratighātārthaṃ jagajjvalanabhairavam
||31||तामापतंतीं संप्रेक्ष्य गदां महिषवाहनः ॥
गदायाः प्रतिघातार्थं जगज्ज्वलनभैरवम्
daṃḍaṃ mumoca kopena jvālāmālāsamākulam ||
sa gadāṃ viyati prāpya rarāsāṃbudharoddhatam
||32||दंडं मुमोच कोपेन ज्वालामालासमाकुलम् ॥
स गदां वियति प्राप्य ररासांबुधरोद्धतम्
saṃvaṭṭaścābhavattābhyāṃ śailābhyāmiva duḥsahaḥ ||
tābhyāṃ niṣpeṣanirhrāda jaḍīkṛtadigaṃtaram
||33||संवट्टश्चाभवत्ताभ्यां शैलाभ्यामिव दुःसहः ॥
ताभ्यां निष्पेषनिर्ह्राद जडीकृतदिगंतरम्
jagadvyākulatāṃ yātaṃ pralayāgamaśaṃkayā ||
kṣaṇātpraśāṃtanirhrādaṃ jvaladulkāsamācitam
||34||जगद्व्याकुलतां यातं प्रलयागमशंकया ॥
क्षणात्प्रशांतनिर्ह्रादं ज्वलदुल्कासमाचितम्
niṣpeṣaṇaṃ tayorbhīmama bhūdganagocaram ||
nihatyātha gadāṃ daṇḍastato grasanamūrdhani
||35||निष्पेषणं तयोर्भीमम भूद्गनगोचरम् ॥
निहत्याथ गदां दण्डस्ततो ग्रसनमूर्धनि
papāta pauruṣaṃ hatvā yathā daivaṃ purārjitam ||
satu tena prahāreṇa dṛṣṭvā satimirādiśaḥ
||36||पपात पौरुषं हत्वा यथा दैवं पुरार्जितम् ॥
सतु तेन प्रहारेण दृष्ट्वा सतिमिरादिशः
papāta bhūmau niḥsaṃjño bhūmireṇuvibhūṣitaḥ ||
tato hāhāravo ghoraḥ senayorubhayorabhūt
||37||पपात भूमौ निःसंज्ञो भूमिरेणुविभूषितः ॥
ततो हाहारवो घोरः सेनयोरुभयोरभूत्
tato mahūrtamātreṇa grasanaḥ prāpya cetanām ||
apaśyatsvāṃ tanuṃ dhvastāṃ vilolābharaṇāṃbarām
||38||ततो महूर्तमात्रेण ग्रसनः प्राप्य चेतनाम् ॥
अपश्यत्स्वां तनुं ध्वस्तां विलोलाभरणांबराम्
sa cāpi ciṃtayāmāsa kṛtapratikṛtakriyām ||
dhigastu pauruṣaṃ mahyaṃ prabhoragresaraḥ katham
||39||स चापि चिंतयामास कृतप्रतिकृतक्रियाम् ॥
धिगस्तु पौरुषं मह्यं प्रभोरग्रेसरः कथम्
mayyāśritāni sainyāni jite mayi jitāni ca ||
asaṃbhāvitarūpo hi sajjano modate sukham
||40||मय्याश्रितानि सैन्यानि जिते मयि जितानि च ॥
असंभावितरूपो हि सज्जनो मोदते सुखम्
saṃbhāvitastvaśaktaścettasya nāyaṃ paro'pi vā ||
evaṃ saṃciṃtya vegena samuttasthau mahābalaḥ
||41||संभावितस्त्वशक्तश्चेत्तस्य नायं परोऽपि वा ॥
एवं संचिंत्य वेगेन समुत्तस्थौ महाबलः
mudgaraṃ kāladaṇḍābhaṃ gṛhītvā girisaṃnibham ||
grasano ghorasaṃkalpaḥ saṃdaṣṭauṣṭhapuṭacchadaḥ
||42||मुद्गरं कालदण्डाभं गृहीत्वा गिरिसंनिभम् ॥
ग्रसनो घोरसंकल्पः संदष्टौष्ठपुटच्छदः
rathena tvarito'gacchadāsasādāṃtakaṃ raṇe ||
samāsādya yamaṃ yuddhe grasano bhrāmya mudgaram
||43||रथेन त्वरितोऽगच्छदाससादांतकं रणे ॥
समासाद्य यमं युद्धे ग्रसनो भ्राम्य मुद्गरम्
vegena mahatā raudraṃ cikṣepa yamamūrdhani ||
vilokya mudgaraṃ dīptaṃ yamaḥ saṃbhrāṃtalocanaḥ
||44||वेगेन महता रौद्रं चिक्षेप यममूर्धनि ॥
विलोक्य मुद्गरं दीप्तं यमः संभ्रांतलोचनः
vaṃcayāmāsa durddharṣaṃ mudgaraṃ taṃ mahābalaḥ ||
tasminnapasṛte dūraṃ caṃḍānāṃ bhīmakarmaṇām
||45||वंचयामास दुर्द्धर्षं मुद्गरं तं महाबलः ॥
तस्मिन्नपसृते दूरं चंडानां भीमकर्मणाम्
yāmyānāṃ kiṃkarāṇāṃ ca ayutaṃ niṣpipeṣa ha ||
tatastadayutaṃ dṛṣṭvā hataṃ kiṃkaravāhinī
||46||याम्यानां किंकराणां च अयुतं निष्पिपेष ह ॥
ततस्तदयुतं दृष्ट्वा हतं किंकरवाहिनी
daśārbudamitā kruddhā grasanāyānvadhāvata ||
grasanastu samālokya tāṃ kiṃkaramayāṃ śubhām
||47||दशार्बुदमिता क्रुद्धा ग्रसनायान्वधावत ॥
ग्रसनस्तु समालोक्य तां किंकरमयां शुभाम्
mene yamasahasrāṇi tādṛgrūpabalā hi sā ||
vigāhya grasanaṃ senā vavarṣa śaravṛṣṭibhiḥ
||48||मेने यमसहस्राणि तादृग्रूपबला हि सा ॥
विगाह्य ग्रसनं सेना ववर्ष शरवृष्टिभिः
kalpāṃtaghorasaṃkāśo babhūva sa mahāraṇaḥ ||
kecicchailena bibhiduḥ kecidbāṇairajihyagaiḥ
||49||कल्पांतघोरसंकाशो बभूव स महारणः ॥
केचिच्छैलेन बिभिदुः केचिद्बाणैरजिह्यगैः
pipiṣurgadayā kecitkocinmudgaravṛṣṭibhiḥ ||
kecitprāsaprahāraiśca tāḍayāmāsuruddhatāḥ
||50||पिपिषुर्गदया केचित्कोचिन्मुद्गरवृष्टिभिः ॥
केचित्प्रासप्रहारैश्च ताडयामासुरुद्धताः
apare kiṃkarāstasya lalaṃburbāhumaṃḍale ||
śilābhirapare jaghnurdrumairanye mahocchrayaiḥ
||51||अपरे किंकरास्तस्य ललंबुर्बाहुमंडले ॥
शिलाभिरपरे जघ्नुर्द्रुमैरन्ये महोच्छ्रयैः
tasyāpare ca gātreṣu daśanāṃścanyapātayan ||
apare muṣṭibhiḥ pṛṣṭhaṃ kiṃkarāstāḍayaṃti ca
||52||तस्यापरे च गात्रेषु दशनांश्चन्यपातयन् ॥
अपरे मुष्टिभिः पृष्ठं किंकरास्ताडयंति च
evaṃ cābhidrutastaiḥ sa grasanaḥ krodhamūrchitaḥ ||
utsādya gātraṃ bhūpṛṣṭhe niṣpipeṣa sahasraśaḥ
||53||एवं चाभिद्रुतस्तैः स ग्रसनः क्रोधमूर्छितः ॥
उत्साद्य गात्रं भूपृष्ठे निष्पिपेष सहस्रशः
kāṃścidutthāya jaghne'sau muṣṭibhiḥ kiṃkarānraṇe ||
kāṃścitpādaprahāreṇa dhāvannanyānacūrṇayat
||54||कांश्चिदुत्थाय जघ्नेऽसौ मुष्टिभिः किंकरान्रणे ॥
कांश्चित्पादप्रहारेण धावन्नन्यानचूर्णयत्
kṣaṇaikena sa tānninye yamalokāyabhārata ||
sa ca kiṃkarayuddhena vavṛdhe'gnirivaidhasā
||55||क्षणैकेन स तान्निन्ये यमलोकायभारत ॥
स च किंकरयुद्धेन ववृधेऽग्निरिवैधसा
tamālokya yamo'śrāṃtaṃ śrāṃtaṃstāṃśca hatānsvakān ||
ājagāma samudyamya daṃḍaṃ mahiṣavāhanaḥ
||56||तमालोक्य यमोऽश्रांतं श्रांतंस्तांश्च हतान्स्वकान् ॥
आजगाम समुद्यम्य दंडं महिषवाहनः
grasanastu tamāyāṃtamājaghne gadayorasi ||
aciṃtayitvā tatkarma grasanasyāṃtako'rihā
||57||ग्रसनस्तु तमायांतमाजघ्ने गदयोरसि ॥
अचिंतयित्वा तत्कर्म ग्रसनस्यांतकोऽरिहा
vyāghrāndaṃḍena saṃjaghne sa rathānnya patadbhuvi ||
tataḥ kṣaṇena cotthāya saṃciṃtyātmānamuddhataḥ
||58||व्याघ्रान्दंडेन संजघ्ने स रथान्न्य पतद्भुवि ॥
ततः क्षणेन चोत्थाय संचिंत्यात्मानमुद्धतः
vāyuvegena sahasā yayau yamarathaṃ prati ||
padātiḥ sa rathaṃ taṃ ca samāruhya yamaṃ tadā
||59||वायुवेगेन सहसा ययौ यमरथं प्रति ॥
पदातिः स रथं तं च समारुह्य यमं तदा
yodhayāmāsa bāhubhyāmākṛṣya balināṃ varaḥ ||
yamo'pi śastrāṇyutsṛjca bāhuyuddhe pravartate
||60||योधयामास बाहुभ्यामाकृष्य बलिनां वरः ॥
यमोऽपि शस्त्राण्युत्सृज्च बाहुयुद्धे प्रवर्तते
grasanaṃ kaṭivastre tu yamaṃ gṛhya balotkaṭaḥ ||
bhrāmayāmāsa vegena saṃbhramāviṣṭacetasam
||61||ग्रसनं कटिवस्त्रे तु यमं गृह्य बलोत्कटः ॥
भ्रामयामास वेगेन संभ्रमाविष्टचेतसम्
vimocyātha yamaḥ kaṣṭātkaṃṭhe'vaṣṭabhya cāsuram ||
bāhubhyāṃ bhrāmayāmāsa so'pyātmānamamocayat
||62||विमोच्याथ यमः कष्टात्कंठेऽवष्टभ्य चासुरम् ॥
बाहुभ्यां भ्रामयामास सोऽप्यात्मानममोचयत्
tato jaghnaturanyonyaṃ muṣṭibhirnirdayau ca tau ||
daityeṃdrasyātivīryatvātpariśrāṃtataro yamaḥ
||63||ततो जघ्नतुरन्योन्यं मुष्टिभिर्निर्दयौ च तौ ॥
दैत्येंद्रस्यातिवीर्यत्वात्परिश्रांततरो यमः
skaṃdhe nidhāya daityasya mukhaṃ viśrāṃtimaicchata ||
tamā lakṣya tato daityaḥ śrāṃtamutpāṭya caujasā
||64||स्कंधे निधाय दैत्यस्य मुखं विश्रांतिमैच्छत ॥
तमा लक्ष्य ततो दैत्यः श्रांतमुत्पाट्य चौजसा
niṣpipeṣa mahīpṛṣṭhe vinighnanpārṣṇipāṇibhiḥ ||
tato yamasya vadanātsusrāva rudhiraṃ bahu
||65||निष्पिपेष महीपृष्ठे विनिघ्नन्पार्ष्णिपाणिभिः ॥
ततो यमस्य वदनात्सुस्राव रुधिरं बहु
nirjīvamiti taṃ dṛṣṭvā tataḥ saṃtyajya dānavaḥ ||
jayaṃ prāpyoddhataṃ nādaṃ muktvā saṃtrāsya devatāḥ
||66||निर्जीवमिति तं दृष्ट्वा ततः संत्यज्य दानवः ॥
जयं प्राप्योद्धतं नादं मुक्त्वा संत्रास्य देवताः
svakaṃ sainyaṃ samāsādya tasthau giririvācalaḥ
||67||स्वकं सैन्यं समासाद्य तस्थौ गिरिरिवाचलः
nādena tasya grasanasya saṃkhye mahāyudhaiścārditasarvagātrāḥ ||
gate kṛthāṃte vasudhāṃ ca niṣprabhe cakaṃpire kāṃdiśikāḥ surāste
||68||नादेन तस्य ग्रसनस्य संख्ये महायुधैश्चार्दितसर्वगात्राः ॥
गते कृथांते वसुधां च निष्प्रभे चकंपिरे कांदिशिकाः सुरास्ते
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhastryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe tārakasainyadevasainyayormadhye yamagrasanayoryuddhavarṇanaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ || 17 ||