पार्वतीजन्मवर्णनम्
नारद उवाच
एवं विप्रकृता देवा महेंद्रसहितास्तदा ॥
ययुः स्वायंभुवं दाम मर्करूपमुपाश्रिताः
॥१॥ततश्च विस्मितो ब्रह्मा प्राह तान्सुरपुंगवान् ॥
स्वरूपेणेह तिष्ठध्वं नात्र वस्तारकाद्भयम्
॥२॥ततो देवाः स्वरूपस्थाः प्रम्लानवदनांबुजाः ॥
तुष्टुवुः प्रणताः सर्वे पितरं पुत्रका यथा
॥३॥नमो जगत्प्रसूत्यै ते हेतवे पालकाय च ॥
संहर्त्रे च नमस्तुभ्यं तिस्रोऽवस्थास्तव प्रभो
॥४॥त्वमपः प्रथमं सृष्ट्वा तासु वीर्यमवासृजः ॥
तदण्डमभवद्धैमं यस्मिल्लोकाश्चराचराः
॥५॥वेदेष्वाहुर्विराड्रूपं त्वामेकरूपमीदृशम् ॥
पातालं पादमूलं च पार्ष्णिपादे रसातलम्
॥६॥महातलं चास्य गुल्फौ जंघे चापि तलातलम् ॥
सुतलं जानुनी चास्य ऊरू च वितलातले
॥७॥महीतलं च जघनं नाभिश्चास्य नभस्तलम् ॥
ज्योतिः पदमुरः स्थानं स्वर्लोको बाहुरुच्यते
॥८॥ग्रीवा महश्चवदनं जनलोकः प्रकीर्त्यते ॥
ललाटं च तपोलोकः शीर्ष सत्यमुदाहृतम्
॥९॥चन्द्रसूर्यौ च नयने दिशः श्रोत्रे नासिकाश्विनौ ॥
आत्मानं ब्रह्मरंध्रस्थमाहुस्त्वां वेदवादिनः
॥१०॥एवं ये ते विराड्रूपं संस्मरंत उपासते ॥
जन्मबन्धविनिर्मुक्ता यांति त्वां परमं पदम्
॥११॥एवं स्थूलं प्राणिमध्यं च शूक्ष्मं भावेभावे भावितं त्वां गृणंति ॥
सर्वत्रस्थं त्वामतः प्राहुर्वेदास्तस्मै तुभ्यं पदम्ज इद्विधेम
॥१२॥एवं स्तुतो विरंचिस्तु कृपयाभिपरिप्लुतः ॥
जानन्नपि तदा प्राह तेषामाश्वासहेतवे
॥१३॥सर्वे भवन्तो दुःखार्ताः परिम्लानमुखांबुजाः ॥
भ्रष्टायुदास्तथाऽकस्माद्भ्रष्टा भरणवाससः
॥१४॥ममैवयं कृतिर्देवा भवतां यद्वडम्बना ॥
यद्वैराजशरीरे मे भवन्तो बाहुसंज्ञकाः
॥१५॥यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं धार्मिकं चोर्जितं महत् ॥
तत्रासीद्बाहुनाशो मे बाहुस्थाने च ते मम
॥१६॥तन्नूनं मम भग्नौ च बाहू तेन दुरात्मना ॥
येन चोपहृतं देवास्तन्ममाख्यातु मर्हथ
॥१७॥देवा ऊचुः
योऽसौ वज्रांगतनयस्त्वया दत्तवरः प्रभो ॥
भृशं विप्रकृतास्तेन तत्त्वं जानासि तत्त्वतः
॥१८॥यत्तन्महीसमुद्रस्य तटं शार्विकतीर्थकम् ॥
तदाक्रम्य कृतं तेन मरुभूमिसमं प्रभोः
॥१९॥ऋद्धयः सर्वदेवानां गृहीतास्तेन सर्वतः ॥
महाभूतस्वरूपेण स एव च जगत्पतिः
॥२०॥चंद्रसूर्यौ ग्रहास्तारा यच्चान्यद्देवपक्षतः ॥
तच्च सर्वं निराकृत्य स्थापितो दैत्यपक्षकः
॥२१॥वयं च विधृता स्तेन बहूपहसितास्तथा ॥
प्रसादान्मुक्ताश्च कथंचिदिव कष्टतः
॥२२॥तद्वयं शरणं प्राप्ताः पीडिताः क्षुत्तृषार्दिताः ॥
धर्मरक्षा कराश्चेति संचिंत्य त्रातुमर्हसि
॥२३॥इत्युक्तः स्वात्मभूर्देवः सुरैर्दैत्यविचेष्टितम् ॥
सुरानुवाच भगवानतः संचिंत्य तत्त्वतः
॥२४॥अवध्यस्तारको दैत्यः सर्वैरपि सुरासुरैः ॥
यस्य वध्यश्च नाद्यापि स जातो भगवान्पुनः
॥२५॥मया च वरदानेन च्छन्दयित्वा निवारितः
॥२६॥तपसा स हिदीप्तोऽभूत्त्रैलोक्यदहनात्मकः ॥
स च वव्रे वधं दैत्यः शिशतः सप्तवासरात्
॥२७॥स च सप्तदिनो बालः शंकराद्यो भविष्यति ॥
तारकस्य च वीरस्य वधकर्ता भविष्यति
॥२८॥सतीनामा तु या देवी विनष्टा दक्षहेलया ॥
सा भविष्यति कल्याणी हिमाचलशरीरजा
॥२९॥शंकरस्य च तस्याश्च यत्नः कार्यः समागमे ॥
अहमप्यस्य कार्यस्य शेषं कर्ता न संशयः
॥३०॥इत्युक्तास्त्रिदशास्तेन साक्षात्कलयोनिना ॥
जग्मुर्मेरुं प्रणम्येशं मर्करूपेण संवृताः
॥३१॥ततो गतेषु देवेषु ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
निशां सस्मार भगवान्स्वां तनुं पूर्वसंभवाम्
॥३२॥ततो भगवती रात्रिरुपतस्थे पितामहम् ॥
तां विविक्ते समालोक्य तथोवाच विभावरीम्
॥३३॥विभावरि महाकार्यं विबुधानामुपस्थितम् ॥
तत्कर्तव्यं त्वया देवि श्रृणु कार्यस्य निश्चयम्
॥३४॥तारकोनाम दैत्येंद्रः सुरकेतुरनिर्ज्जितः ॥
तस्याभावाय भगवाञ्जनयिष्यति यं शिवः
॥३५॥सुतः स भविता तस्य तारकस्यांतकारकः ॥
अहं त्वादौ यदा जातस्तदापश्यं पुरःस्थितम्
॥३६॥अर्धनारीश्वरं देवं व्याप्य विश्वमवस्थितम् ॥
दृष्ट्वा तमब्रुवं देवं भजस्वेति च भक्तितः
॥३७॥ततो नारी पृथग्जाता पुरुषश्च तथा पृथक् ॥
तस्याश्चैवांशजाः सर्वाः स्त्रियस्त्रिभुवने स्मृताः
॥३८॥एकादश च रुद्राश्च पुरुषास्तस्य चांशजाः ॥
तां नारीमहामालोक्य पुत्रं दक्षमथा ब्रवम्
॥३९॥भजस्व पुत्रीं जगती ममापि च तवापि च ॥
पुंदुःखनकात्त्रात्री पुत्री ते भाविनी त्वियम्
॥४०॥एवमुक्तो मया दक्षः पुत्रीत्वे परि कल्पिताम् ॥
रुद्राय दत्तवान्भक्त्या नाम दत्त्वा सतीति यत्
॥४१॥ततः काले चँ कस्मिंश्चिदवमेने च तां पिता ॥
मुमूर्षुः पापसंकल्पो दुरात्मा कुलकज्जलः
॥४२॥ये रुद्रं नैव मन्यंते ते स्फुटं कुलकज्जलाः ॥
पिशाचास्ते दुरात्मानो भवंति ब्रह्मराक्षसाः
॥४३॥अवमानेन तस्यापि यथा देवी जहौ तनुम् ॥
यथा यज्ञः स च ध्वस्तो भवेन विदितं हि ते'
॥४४॥अधुना हिमशैलस्य भवित्री दुहिता च सा ॥
महेश्वरं पतिं सा च पुनः प्राप्स्यति निश्चितम्
॥४५॥तदिदं च त्वया कार्यं मेनागर्भे प्रविश्य च ॥
तस्याश्छविं कुरु कृष्णां यथा काली भवेत्तु सा
॥४६॥यदा रुद्रोपहसिता तपस्तप्स्यति सा महत् ॥
समाप्तनियमा देवी यदा चोग्रा भविष्यति
॥४७॥स्वयमेव यदा रूपं सुगौरं प्रतिपत्स्यते ॥
विरहेण हरश्चास्या मत्वा शून्यं जगत्त्रयम्
॥४८॥तस्यैव हिमशैलस्य कंदरे सिद्धसेविते ॥
प्रतीक्षमाणस्तां देवीमुग्रं संतप्स्यते तपः
॥४९॥तयोः सुतप्ततपसोर्भविता यो महान्सुतः ॥
भविष्यति स दैत्यस्य तारकस्य निवारकः
॥५०॥तपसो हि विना नास्ति सिद्धिः कुत्रापि शोभने ॥
सर्वासां कर्मसिद्धीनां मूलं हि तप उच्यते
॥५१॥त्वयापि दानवो देवि देहनिर्गतया तदा ॥
चंडमुंडपुरोगाश्च हंतव्या लोकदुर्जयाः
॥५२॥यस्माच्चंडं च मुंडं च त्वं देवि निहनिष्यसि ॥
चामुंडेति ततो लोके ख्याता देवि भविष्यसि
॥५३॥ततस्त्वां वरदे देवी लोकः संपूजयिष्यति ॥
भेदेर्बहुविधाकारैः सर्वगां कामसाधनीम्
॥५४॥ॐकारवक्त्रां गायत्रीं त्वामर्चंति द्विजोत्तमाः ॥
ऊर्जितां बलदां पापि राजानः सुमहाबलाः
॥५५॥वैश्याश्च भूतिमित्येव शिवां शूद्रास्तथा शुभे ॥
क्षांतिर्मुनीनामक्षोभ्या दया नियमिनामपि
॥५६॥त्वं महोपाय सन्दोहा नीतिर्नयविसर्पिणाम् ॥
परिस्थितिस्त्वमर्थानां त्वमहो प्राणिका मता
॥५७॥त्वं युक्तिः सर्वभूतानां त्वं गतिः सर्वदेहिनाम् ॥
रतिस्त्वं रतिचित्तानां प्रीतिस्त्वं हृद्यदर्शिनाम्
॥५८॥त्वं कांतिः शुभरूपाणां त्वं शांति शुभकर्मिणाम् ॥
त्वं भ्रांतिर्मूढचित्तानां त्वं फलं क्रतुयाजिनाम्
॥५९॥जलधीनां महावेला त्वं च लीला विलासिनाम् ॥
संभूतिस्त्वं पदार्थानां स्थितिस्त्वं लोकपालिनी
॥६०॥त्वं कालरात्रिर्निःशेष भुवनावलिनाशिनी ॥
प्रियकंठग्रहानन्ददायिनी त्वं विभावरी
॥६१॥प्रसीद प्रणतानस्मान्सौम्यदृष्ट्या विलोकय
॥६२॥इति स्तुवंतो ये देवि पूजयिष्यंति त्वां शुभे ॥
ते सर्वकामानाप्स्यंति नियता नात्र संशयः
॥६३॥इत्युक्ता तु निशादेवी तथेत्युक्त्वा कृताञ्जलिः ॥
जगाम त्वरिता पूर्वं गृहं हिमगिरेर्महत्
॥६४॥तत्राऽऽसीनां महाहर्म्ये रत्नभित्तिसमाश्रये ॥
ददर्श मेनामापांडुच्छविवक्त्रसरोरुहाम्
॥६५॥किंचिच्छयाममुखोदग्रस्तनभागावनामिताम् ॥
महौषधिगणबद्धमंत्रराजनिषेविताम्
॥६६॥ततः किंचित्प्रमिलिते मेनानेत्रांबुजद्वये ॥
आविवेशमुखं रात्रिर्ब्रह्मणो वचनात्तदा
॥६७॥जन्मदाया जगन्मातुः क्रमेण जठरांतरम् ॥
अरंजयच्छविं देव्या गुहमातुर्विभावरी
॥६८॥ततो जगन्मं गलदा मेना हिमगिरेः प्रिया ॥
ब्राह्मे मुहूर्ते सुभगे प्रासूयत शुभाननाम्
॥६९॥तस्यां तु जायमानायां जंतवः स्थाणुजंगमाः ॥
अभवन्सुखिनः सर्वे सर्वलोकनिवासिनः
॥७०॥अभवत्क्रूरसत्त्वानां चेतः शांतं च देहिनाम् ॥
ज्योतिषामपि तेजस्त्वमभवत्सुतरां तदा
॥७१॥वनाश्रिताश्चौषधयः स्वादवंति फलानि च ॥
गंधवंति च माल्यानि विमलं च नभोऽभवत्
॥७२॥मारुतश्च सुखस्पर्शो दिशश्च सुमनोहराः ॥
विस्मृता नि च शास्त्राणि प्रादुर्भावं प्रपेदिरे
॥७३॥प्रभावस्तीर्थमुख्यानां तदा पुण्यतमोऽभवत् ॥
सत्ये धर्मे चाध्ययने यज्ञे दाने तपस्यपि
॥७४॥सर्वेषामभवच्छ्रद्धा जन्मकाले गुहारणेः ॥
अंतरिक्षेमराश्चापि प्रहर्षोत्फुल्ललोचनाः
॥७५॥हरिब्रह्ममहेंद्रार्कवायुवह्निपुरोगमाः ॥
पुष्पवृष्टिं प्रमुमुचुस्तस्मिन्मेनागृहे शुभे
॥७६॥मेरुप्रभृतयश्चापि मूर्तिमंतो महानगाः ॥
तस्मिन्महोत्सवे प्राप्ता वीरकांस्योपशोभिताः
॥७७॥सागराः सरितश्चैव समाजग्मुश्च सर्वशः
॥७८॥हिमशैलोऽभवल्लोके तदा सर्वैश्चराचरैः ॥
सेव्यश्चाप्यभिगम्यश्च पूजनीयश्च भारत
॥७९॥अनुभूयोत्सवं ते च जग्मुः स्वानालयांस्तदा
॥८०॥इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारिकाखंडे कुमारेश माहात्म्ये पार्वतीजन्मवर्णनंनाम द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥