एवं स्थानानि पुण्यानि यानियानीह वै भुवि
सूत उवाच
एवं स्थानानि पुण्यानि यानियानीह वै भुवि ॥
निरीक्षंस्तत्र तत्राहं नारदो वीरसत्तम
॥१॥विचरन्मेदिनीं सर्वां प्राप्तोऽहमाश्रमं भृगोः ॥
यत्र रेवानदी पुण्या सप्तकल्पस्मरा वरा
॥२॥महापुण्या पवित्रा च सर्वतीर्थमयी शुभा ॥
पुनानि कीर्तनेनैव दर्शनेन विशेषतः
॥३॥तत्रावगाहनात्पार्थ मुच्यते जंतुरंहसा ॥
यथा सा पिङ्गला नाडी देहमध्ये व्यवस्थिता
॥४॥इयं ब्रह्मांडपिण्डस्य स्थाने तस्मिन्प्रकीर्तिता ॥
तत्रास्ते शुक्लतीर्थाख्यं रेवायां पापनाशनम्
॥५॥यत्र वै स्नानमात्रेण ब्रह्महत्या प्रणश्यति ॥
तस्यापि सन्निधौ पार्थ रेवाया उत्तरे तटे
॥६॥नानावृक्षसमाकीर्णं लतागुल्मोपशोभितम् ॥
नानापुष्पफलो पेतं कदलीखंडमंडितम्
॥७॥अनेकाश्वापदाकीर्णं विहगैरनुनादितम् ॥
सुगंधपुष्पशोभाढ्यं मयूररवनादितम्
॥८॥भ्रमरैः सर्वमुत्सृज्य निलीनं रावसंयुतम् ॥
यथा संसारमुत्सृज्य भक्तेन हरपादयोः
॥९॥कोकिला मधुरैः स्वानैर्नादयंति तथा मुनीन् ॥
यथा कथामृताख्यानैर्ब्राह्मणा भवभीरुकान्
॥१०॥यत्र वृक्षा ह्लादयंति फलैः पुष्पैश्च पत्रकैः ॥
छायाभिरपि काष्ठैश्च लोकानिव हरव्रताः
॥११॥पुत्रपुत्रेति वाशंते यत्र पुत्रप्रियाः खगाः ॥
यथा शिवप्रियाः शैवा नित्यं शिवशिवेति च
॥१२॥एवंविधं मुनेस्तस्य भृगोराश्रममंडलम् ॥
विप्रैस्त्रैविद्यसंयुक्तैः सर्वतः समलंकृतम्
॥१३॥ऋग्यजुः सामनिर्घोपैरारूरितदिगन्तरम् ॥
रुद्रभक्तेन धीरेण यथैव भुवनत्रयम्
॥१४॥तत्राहं पार्थ संप्राप्तो यत्रास्ते मुनिसत्तमः ॥
भृगुः परमधर्मात्मातपसा द्योतितप्रभः
॥१५॥आगच्छंतं तु मां दृष्ट्वा दीनं च मुदितं तथा ॥
अभ्युत्थानं कृतं सर्वैर्विप्रैर्भृगुपुरोगमैः
॥१६॥कृत्वा सुस्वागतं दत्त्वा अर्घाद्यं भृगुणा सह ॥
आसनेषूपविष्टास्ते मुनींद्रा ग्राहिता मया
॥१७॥विश्रांतं तु ततो ज्ञात्वा भृगुर्मामप्युवाचह ॥
क्व गंतव्यं मुनिश्रेष्ठ कस्मादिह समागतः
॥१८॥आगमनकारणं सर्वं समाचक्ष्व परिस्फुटम् ॥
ततस्तं चिंतयाविष्टो भृगुं पार्थाहमब्रुवम्
॥१९॥श्रूयतामभिधास्यामि यदर्थमहामागतः ॥
मया पर्यटिता सर्वा समुद्रांता च मेदिनी
॥२०॥द्विजानां भूमिदानार्थं मार्गमाणः पदेपदे ॥
निर्दोषां च पवित्रां च तीर्थेष्वपि समन्विताम्
॥२१॥रम्यां मनोरमां भूमिं न पश्यामि कथंचन ॥
भृगुरुवाच ॥
विप्राणां स्थापनार्थाय मयापि भ्रमता पुरा
॥२२॥पृथ्वी सागरपर्यंता दृष्टा सर्वा तदानघ ॥
महीनाम नदी पुण्या सर्वतीर्थमयी शुभा
॥२३॥दिव्या मनोरमा सौम्या महापापप्रणाशिनी ॥
नदीरूपेण तत्रैव पृथ्वी सा नात्र संशयः
॥२४॥पृथिव्यां यानि तीर्थानि दृष्टादृष्टानि नारद ॥
तानि सर्वाणि तत्रैव निवसंति महीजले
॥२५॥सा समुद्रेण संप्राप्ता पुण्यतोया महानदी ॥
संजातस्तत्र देवर्षे महीसागरसंगमः
॥२६॥स्तंभाख्यं तत्र तीर्थं तु त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥
तत्र ये मनुजाः स्नानं प्रकुर्वंति विपश्चितः
॥२७॥सर्वपापविनिर्मुक्ता नोपसर्पंति वै यमम् ॥
तत्राद्भुतं हि दृष्टं मे पुरा स्नातुं गतेन वै
॥२८॥तदहं कीर्तयिष्यामि मुने श्रृणु महाद्भुतम् ॥
यावत्स्नातुं व्रजाम्यस्मिन्महीसागरसंगमे
॥२९॥तीरे स्थितं प्रपश्यामि मुनींद्रं पावकोपमम् ॥
प्रांशुं वृद्धं चास्थिशेषं तपोलक्ष्म्या विभूषितम्
॥३०॥भुजावूर्ध्वौ ततः कृत्वा प्ररुदंतं मुहुर्मुहुः ॥
तं तथा दुःखितं दृष्ट्वा दुःखितोऽहमथाभवम्
॥३१॥सतां लक्षणमेतद्धि यद्दृष्ट्वा दुःखितं जनम् ॥
शतसंख्य तस्य भवेत्तथाहं विललाप ह
॥३२॥अहिंसा सत्यमस्तेयं मानुष्ये सति दुर्लभम् ॥
ततस्तमुपसंगम्य पर्यपृच्छमहं तदा
॥३३॥किमर्थं रोदिशि मुने शोके किं कारणं तव ॥
सुगुह्यमपि चेद्बूहि जिज्ञासा महती हि मे
॥३४॥मुनिस्ततो मामवदद्भृगो निर्भाग्यवानहम् ॥
तेन रोदिमि मा पृच्छ दुर्भाग्यं चालपेद्धि कः
॥३५॥तमहं विस्मयाविष्टः पुनरेवेदमब्रुवम् ॥
दुर्लभं भारते जन्म तत्रापि च मनुष्यता
॥३६॥मनुष्यत्वे ब्राह्मणत्वं मुनित्वं तत्र दुर्लभम् ॥
तत्रापि च तपःसिद्धिः प्राप्यैतत्पंचकं परम्
॥३७॥किमर्थं रोदिषि मुने विस्मयोऽत्र महान्मम ॥
एवं संपृच्छते मह्यमेतस्मिन्नेव चांतरे
॥३८॥सुभद्रोनाम नाम्ना च मुनिस्तत्राभ्युपाययौ ॥
स हि मेरुं परित्यज्य ज्ञात्वा तीर्थस्य सारताम्
॥३९॥कृताश्रमः पूजयति सदा स्तंभेश्वरं मुनिः ॥
सोऽप्येवं मामि वापृच्छन्मुनिं रोदनकारणम्
॥४०॥अथाहाचम्य स मुनिः श्रूयतां कारणं मुनी ॥
अहं हि देवशर्माख्यो मुनिः संयतवाङ्मनाः
॥४१॥निवसामि कृतस्थानो गंगासागरसंगमे ॥
तत्र दर्शेतर्पयामि सदैव च पितॄनहम्
॥४२॥श्राद्धांते ते च प्रत्यक्षा ह्याशिषो मे वदंति च ॥
ततः कदाचित्पितरः प्रहृष्टा मामथाब्रवन्
॥४३॥वयं सदात्र चायामो देवशर्मंस्तवांतिके ॥
स्थानेऽस्माकं कदाचित्त्वं न चायासि कुतः सुतः
॥४४॥स्थानं दिदृक्षुस्तच्चाहं न शक्तोऽस्मि निवोदितुम् ॥
ततः परममित्युक्त्वा गतवान्पितृभिः सह
॥४५॥पितॄणां मंदिरं पुण्यं भौमलोकसमास्थितम् ॥
तत्रतत्र स्थितश्चाहं तेजोमण्डलदुर्दृशान्
॥४६॥दृष्ट्वाग्रतः पूजयाढ्यानपृच्छं स्वान्पितॄनिति ॥
के ह्यमी समुपायांति भृशं तृप्ता भृशार्चिताः ॥
भृशंप्रमुदिता नैव तथा यूयं यथा ह्यमी
॥४७॥पितर ऊचुः
भद्रं ते पितरः पुण्याः सुभद्रस्य महामुनेः ॥
तर्पितास्तेन मुनिना महीसागरसंगमे
॥४८॥सर्वतीर्थमयी यत्र निलीना ह्युदधौ मही ॥
तत्र दर्शे तर्पयति सुभद्रस्तानमून्सुत
॥४९॥इत्याकर्ण्य वचस्तेषां लज्जितोऽहं भृशंतदा ॥
विस्मितश्च प्रणम्यैतान्पितॄन्स्वं स्थानमागतः
॥५०॥यथा तथा चिंतितं च तत्र यास्याम्यहं श्फुटम् ॥
पुण्यो यत्रापि विख्यातो महीसागरसंगमः
॥५१॥कृताश्रमश्च तत्रैव तर्पयिष्ये निजान्पितॄन् ॥
दर्शेदर्शे यथा चासौ स्तुत्यनामा सुभद्रकः
॥५२॥किं तेन ननु जातेन कुलांगारेण पापिना ॥
यस्मिञ्जीवत्यवि निजाः पितरोऽन्यस्पृहाकराः
॥५३॥इति संचिंत्य मुदितो रुचिं भार्यामथाब्रवुम् ॥
रुचे त्वया समायुक्तो महीसागगरसंगमम्
॥५४॥गत्वा स्थास्यामि तत्रैव शीघ्रं त्वं सम्मुखीभव ॥
पतिव्रतासि शुद्धासिकुलीनासि यशस्विनि ॥
तस्मादेतन्मम शुभे कर्तुमर्हसि चिंतितम्
॥५५॥रुचिरुवाच
हता तस्य जनिर्नाभूत्कथं पाप दुरात्मना
॥५६॥श्मशानस्तंभ येनाहं दत्ता तुभ्यं कृतंत्वाय ॥
इह कंदफलाहारैर्यत्किं तेन न पूर्यते
॥५७॥नेतुमिच्छसि मां तत्र यत्र क्षारोदकं सदा ॥
त्वमेव तत्र संयाहि नंदंतु तव पूर्वजाः
॥५८॥गच्छ वा तिष्ठ वा वृद्ध वस वा काकवच्चिरम् ॥
तथा ब्रुवन्त्यां तस्यां तु कर्णावस्मि पिधाय च
॥५९॥विपुलं शिष्यमादिश्य गृह एकोऽत्र आगतः ॥
सोऽहं स्नात्वात्र संतर्प्य पितॄञ्छ्रद्धापरायणः
॥६०॥चिंतां सुविपुलां प्राप्तो नरके दुष्कृती यथा ॥
यदि तिष्ठामि चात्रैव अर्धदेहधरो ह्यहम्
॥६१॥नरो हि गृहिणीहीनो अर्धदेह इति स्मृतः ॥
यथात्मना विना देहे कार्यं किंचिन्न सिध्यति
॥६२॥अनयोर्हि फलं ग्राह्यं सारता नात्र काचन ॥
अर्धदेही च मनुजस्त्वसंस्पृश्यः सतांमतः
॥६३॥अनयोर्हिफलं ग्राह्यं सारता नात्र काचन ॥
अर्धदेही च मनुजस्त्वसंस्पृश्यः सतांमतः
॥६४॥औत्तानपादिरस्पृश्य उत्तमो हि सुरैः कृतः ॥
अथ चेत्तत्र संयामि न महीसागरस्ततः
॥६५॥यामि वा तत्कथं पादौ चलतो मे कथंचन ॥
एतस्मिन्मे मनो विद्धं खिद्यतेऽज्ञानसंकटे
॥६६॥अतोऽहमतिमुह्यामि भृशं शोचामि रोदिमि ॥
इतिश्रुत्वा वचस्तस्य भृशं रोमांचपूरितम्
॥६७॥साधुसाध्वित्यथोवाच तं सुभद्रोऽप्यहं तथा ॥
दण्डवच्च प्रणमितो महीसागरसङ्गमम्
॥६८॥चिन्तयावश्च मनसि प्रतीकारं मुनेरुभौ ॥
यो हि मानुष्यमासाद्य जलबुद्बुदभंगुरम्
॥६९॥परार्थाय भवत्येष पुरुषोऽन्ये पुरीषकाः ॥
ततः संचिंत्य प्राहेदं सुभद्रो मुनिसत्तमम्
॥७०॥मा मुने परिखिद्यस्व देवशर्मन्स्थिरो भव ॥
अहं ते नाशयिष्यामि शोकं सूर्यस्तमो यथा
॥७१॥गमिष्याम्याश्रमं त्वं च नात्रापि परिहास्यते ॥
श्रृणु तत्कारणं तुभ्यं तर्पयिष्ये पितॄनहम्
॥७२॥देवशर्मोवाच
एवं ते वदमानस्य आयुरस्तु शतं समाः ॥
यदशक्यं महत्कर्म कर्तुमिच्छसि मत्कृते
॥७३॥हर्षस्थाने विषादश्च पुनर्मां बाधते श्रृणु ॥
अपि वाक्यं शुभं सन्तो न गृह्णन्ति मुधा मुने
॥७४॥कथमेतन्महत्कर्म कारयामि मुधावद ॥
पुनः किंचित्प्रवक्ष्यामि यथा मे निष्कृतिर्भवेत्
॥७५॥शापितोऽसि मया प्राणैर्यथा वच्मि तथा कुरु ॥
अहं सदा करिष्यामि दर्शे चोद्दिश्यते पितॄन्
॥७६॥श्राद्धं गंगार्णवे चात्र मत्पितॄणां त्वमाचर ॥
अहं चैवापि तपसः संचितस्यापि जन्मना ॥
चतुर्भागं प्रदास्यामि एवमेवैतदाचर
॥७७॥सुभद्र उवाच
यद्येवं तव संतोषस्त्वेवमस्तु मुनीश्वर ॥
साधूनां च यथा हर्षस्तथा कार्यं विजानता
॥७८॥भृगुरुवाच
देवशर्मा ततो हृष्टो दत्त्वा पुण्यं त्रिवाचिकम् ॥
चतुर्थाशं ययौ धाम स्वं सुभद्रोऽपि च स्थितः
॥७९॥एवंविधो नारदासौ मही सागरसंगमः ॥
यमनुस्मरतो मह्यं रोमांचोऽद्यापि वर्तते
॥८०॥नारद उवाच
इति श्रुत्वा फाल्गुनाहं हर्षगद्गदया गिरा ॥
मृतोमृत इवा वोचं साधुसाध्विति तंभृगुम्
॥८१॥यूयं वयं गमिष्यामो महीतीरं सुशोभनम् ॥
आवामीक्षावहे सर्वं स्थानकं तदनुत्तमम्
॥८२॥मम चैवं वचः श्रुत्वा भृगुः सह मयययौ ॥
समस्तं तु महापुण्यं महीकूलं निरीक्षितम्
॥८३॥तद्दृष्ट्वा चातिहृष्टोहमासं रोमांचकंचुकः ॥
अब्रवं मुनिशार्दूलं हर्षगद्गदया गिरा
॥८४॥त्वत्प्रसादात्करिष्यामि भृगो स्थानमनुत्तमम् ॥
स्वस्थानं गम्यतां ब्रह्मन्नतः कृत्यं विचिंतये
॥८५॥एवं भृगुं चास्मिविसर्जयित्वा कल्लोलकोलाहलकौतुकीतटे ॥
अथोपविश्येदमचिंतयं तदा किं कृत्यमात्मानमिवैकयोगी
॥८६॥इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारीकाखंडे नारदार्जुनसंवादे महीसागरसंगमतीर्थमाहात्म्ये तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥