भीमेश्वरमाहात्म्यवर्णनम्
एवं तत्र स्थिते तीरे देव्याराधनतत्परे ॥
सप्तलिंगार्चनरते भीमनन्दननन्दने
॥१॥ततः कालेन केनापि पांडवा द्यूतनिर्जिताः ॥
तत्राजग्मुश्च क्रमतस्तीर्थस्नानकृते भुवम्
॥२॥प्रागेव चंडिकां देवीं क्षेत्रादीशानतः स्थिताम् ॥
आसेदुर्मार्गखिन्नास्ते द्रौपदीपंचमास्तदा
॥३॥तत्रैव चोपविष्टोऽभूत्तदानीं चंडिकागणः ॥
बर्बरीकश्च तान्वीरान्समायातानपश्यत
॥४॥परं नासौ वेद पाण्डून्पाण्डवास्तं च नो विदुः ॥
आजन्म यस्मान्नैवाभूत्पाण्डूनां चास्य संगमः
॥५॥ततः प्रविश्य वै तस्मिन्देवीमासाद्य पांडवाः ॥
पिंडकाद्यं तत्र मुक्त्वा तृषा प्रैक्षि जलं तदा
॥६॥ततो भीमः कुण्डमध्यं जलं पातुं विवेश ह ॥
प्रविशंतं च तं प्राह युधिष्ठिर इदं वचः
॥७॥उद्धृत्य भीम तोयं त्वं पादौ प्रक्षाल्य भो बहिः ॥
ततः पिबाऽन्यथा दोषो महांस्त्वामुपपत्स्यते
॥८॥एतद्राज्ञो वचो भीमस्तृषा व्याकुललोचनः ॥
अश्रुत्वैव विवेशासौ कुण्डमध्ये जलेच्छया
॥९॥स च दृष्ट्वा जलं पातुं तत्रैव कृतनिश्चयः ॥
मुखं हस्तौ च चरणौ क्षालयामास शुद्धये
॥१०॥यतः पीतं जलं पुंसामप्रक्षाल्य च यद्भवेत् ॥
प्रेताः पिशाचास्तद्रूपं संक्रम्य प्रपिबंति तत्
॥११॥एवं प्रक्षालयाने च पादौ तत्र वृकोदरे ॥
उपरिस्थस्तदा प्राह सत्यं सुहृदयो वचः
॥१२॥दुर्मते भोः किमेतत्त्वं कुरुषे पापनिश्चयः ॥
देवीकुण्डे क्षालयसि मुखं पादौ करौ च यत्
॥१३॥यतो देवी सदानेन जलेन स्नाप्यते मया ॥
दत्र प्रक्षिपंस्तोयं मलपापान्न बिभ्यसि
॥१४॥मलाक्ततोयं यन्नाम अस्पृश्यं तन्नरैरपि ॥
कुतो देवैश्च तत्पापं स्पृश्यते तत्त्वतो वद
॥१५॥शीघ्रं च त्वं निःसरास्मात्कुण्डाद्भूत्वा बहिः पिब ॥
यद्येवं पाप मूढोऽसि तीर्थेषु भ्रमसे कुतः
॥१६॥भीम उवाच
किमेतद्भाषसे क्रूर परुषं राक्षसाधम ॥
यतस्तोयानि जंतूनामुपभो गार्थमेव हि
॥१७॥तीर्थेषु कार्यं स्नानं चेत्युक्तं मुनिवरैरपि ॥
अंगप्रक्षालनं स्नानमुक्तं मां निंदसे कुतः
॥१८॥यदि न क्रियते पानमंगप्रक्षालनं तथा ॥
तत्किमर्थं पूर्तधर्माः क्रियन्ते धर्मशालिभिः
॥१९॥सुहृदय उवाच
स्नातव्यं तीर्थमुख्येषु सत्यमेतन्न संशयः ॥
चरेषु किं तु संविश्य स्थावरेषु बहिः स्थितः
॥२०॥स्थावरेष्वपि संविश्य तन्न स्नानं विधीयते ॥
न यत्र देवस्नानार्थं भक्तैः संगृह्यते जलम्
॥२१॥यच्च हस्तशतादूर्ध्वं सरस्तत्र विधीयते ॥
संवेशेऽपि क्रमश्चायं पादौ प्रक्षाल्य यद्बहिः
॥२२॥ततः स्नानं प्रकर्तव्यमन्यथा दोष उच्यते ॥
किं न श्रुतस्त्वया प्रोक्तः श्लोकः पद्मभुवा पुरा
॥२३॥मलं मूत्रं पुरीषं च श्लेष्म निष्ठीनाश्रु च ॥
गंडूषाश्चैव मुञ्चति ये ते ब्रह्महणैः समाः
॥२४॥तस्मान्निःसर शीघ्रं त्वं यद्येवमजितेन्द्रियः ॥
तत्किमर्थं दुराचार तीर्थेष्वटसि बालिश
॥२५॥यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् ॥
निर्विकाराः क्रियाः सर्वाः स हि तीर्थफलं लभेत्
॥२६॥भीम उवाच
अधर्मो वापि धर्मोऽस्तु निर्गंतुं नैव शक्नुयाम् ॥
क्षुधा तृषा मया नित्यं वारितुं नैव शक्यते
॥२७॥सुहृदय उवाच
जीवितार्थे भवान्कस्मात्पापं प्रकुरुते वद ॥
किं न श्रुतस्त्वया श्लोकः शिबिना यः समीरितः
॥२८॥मुहूर्तमपि जीवेत नरः शुक्लेन कर्मणा ॥
न कल्पमपि जीवेत लोकद्वयविरोधिना
॥२९॥भीम उवाच
काकारवेण ते मह्यं कर्णौ बधिरतां गतौ ॥
पास्याम्येव जलं चात्र कामं विलप शुष्य वा
॥३०॥सुहृदय उवाच
क्षत्रियाणां कुले जातस्त्वहं धर्माभिरक्षिणाम् ॥
तस्मात्ते पातकं कर्तुं न दास्यामि कथंचन
॥३१॥तद्वराकाथ शीघ्रं त्वमस्मात्कुंडाद्विनिःसर
॥३२॥इष्टकाशकलैः शीघ्रं चूर्णयिष्येऽन्यथा शिरः ॥
इत्युक्त्वा चेष्टकां गृह्य मुमोच शिरसः प्रति
॥३३॥भीमश्च वंचयित्वा तामुत्प्लुत्य बहिराव्रजत् ॥
भर्त्सयंतौ ततश्चोभावन्योन्यं भीमविक्रमौ
॥३४॥युयुधाते प्रलंबाभ्यां बाहुभ्यां युद्धपारगौ ॥
व्यूढोरस्कौ दीर्घभुजौ नियुद्धकुशलावुभौ
॥३५॥मुष्टिभिः पार्ष्णिघातैश्च जानुभिश्चाभिजघ्नतुः ॥
ततो मुहूर्तात्कौरव्यः पर्यहीयत पांडवः
॥३६॥हीयमानस्ततो भीम उद्यतोऽभूत्पुनः पुनः ॥
अहीयत ततोऽप्यंग ववृधे बर्बरीककः
॥३७॥ततो भीमं समुत्पाट्य बर्बरीको बलादिव ॥
निष्पिपेष ततः क्रुद्धस्तदद्भुतमिवाभवत्
॥३८॥मूर्छितं चैवमादाय विस्फुरन्तं पुनःपुनः ॥
सागराय प्रचलितः क्षेप्तुं तत्र महांभसि
॥३९॥ददृशुः पांडवा नैतद्देव्या नयनयंत्रिताः
॥४०॥तथा गृहीते कुरुवीरमुख्ये वीरेण तेनाद्भुतविक्रमेण ॥
आश्चर्यमासीद्दिवि देवतानां देवीभिराकाशतले निरीक्ष्य तम्
॥४१॥सागरस्य ततस्तीरे बर्बरीकं गतं तदा ॥
निरीक्ष्य भगवान्रुद्रो वियत्स्थः समभाषत
॥४२॥भोभो राक्षसशार्दूल बर्बरीक महाबल ॥
मुंचैनं भरतश्रेष्ठं भीमं तव पितामहम्
॥४३॥अयं हि तीर्थयात्रायां विचरन्भ्रातृभिर्युतः ॥
कृष्णया चाप्यदस्तीर्थं स्नातुमेवाभ्युपाययौ
॥४४॥सम्मानं सर्वथा तस्मादर्हः कौरवनंदनः ॥
अपापो वा सपापो वा पूज्य एव पितामहः
॥४५॥सूत उवाच
इति रुद्रवचः श्रुत्वा सहसा तं विमुच्य सः ॥
न्यपतत्पादयोर्हा धिक्कष्टं कष्टं च प्राह सः
॥४६॥क्षम्यतां क्षम्यतां चेति पुनः पुनरवोचत ॥
शिरश्च ताडयन्स्वीयं रुरोद च मुहुर्मुहुः
॥४७॥तं तथा परिशोचंतं मुह्यमानं मुहुर्मुहुः ॥
भीमसेनः समालिंग्य आघ्राय च वचोऽब्रवीत्
॥४८॥वयं त्वां नैव जानीमस्त्वं चास्माञ्जन्मकालतः ॥
अत्र वासश्च ते पुत्र भैमेः कृष्णाच्च संश्रुतः
॥४९॥परं नो विस्मृतं सर्वं नानादुःखैः प्रमुह्यताम् ॥
दुःखितानां यतः सर्वा स्मृतिर्लुप्ता भवेत्स्फुटम्
॥५०॥तदस्माकमिदं दुःखं सर्वकालविधानतः ॥
मा शोचस्त्वं च तनय न ते दोषोऽस्ति चाण्वपि
॥५१॥यतः सर्वः क्षत्रियस्य दंड्यो विपथिसंस्थि तः ॥
आत्मापिदंड्यः साधूनां प्रवृत्तः कुपथाद्यदि
॥५२॥पितृमातृसुहृद्भ्रातृपुत्रादीनां किमुच्यते ॥
अतीव मम हर्षोऽयं धन्योहं पूर्वजाश्च मे
॥५३॥यस्य त्वीदृशकः पौत्रो धर्मज्ञो धर्मपालकः ॥
वरार्हस्त्वं प्रशंसार्हो भवान्येषां सतां तथा
॥५४॥तस्माच्छोकं विहायेमं स्वस्थो भवि तुमर्हसि
॥५५॥बर्बरीक उवाच
पापं मां ताततात त्वं ब्रह्मघ्नादपि कुत्सितम् ॥
अप्रशस्यं नार्हसीह द्रष्टुं स्प्रष्टुमपि प्रभो
॥५६॥सर्वेषामेव पापानां निष्कृतिः प्रोच्यते बुधैः ॥
पित्रोरभक्तस्य पुनर्निष्कृतिर्नैव विद्यते
॥५७॥तद्येन देहेन मया ताततातोऽभिपीडितः ॥
तत्त्वमेव समुत्स्रक्ष्ये महीसागरसंगमे
॥५८॥मैवं भवेयमन्येषु अपि जन्मसु पातकी ॥
न मामस्मादभिप्रायादर्हः कोऽपि निवर्तितुम्
॥५९॥यतोंऽशेन विलुप्येत प्रायश्चित्तान्निवारकः ॥
एवमुक्त्वा समुत्प्लुत्य ययौ चैवार्णवं बली
॥६०॥समुद्रोऽपि चकंपे च कथमेनं निहन्म्यहम् ॥
ततः सिद्धांबिकायाश्च देव्यस्तत्र चतुर्दश
॥६१॥समालिंग्य च संस्थाप्य रुद्रेण सहिता जगुः ॥
अज्ञातविहिते पापे नास्ति वीरेंद्र कल्मषम्
॥६२॥शास्त्रेषूक्तमिदं वाक्यं नान्यथा कर्तुमर्हसि ॥
अमुं च पृष्ठलग्नं त्वं पश्य भोः स्वं पितामहम्
॥६३॥पुत्रपुत्रेति भाषंतमनु त्वा मरणोन्मुखम् ॥
अधुना चेत्स्वकं देहं वीर त्वं परित्यक्ष्यसि
॥६४॥ततस्त्यक्ष्यति भीमोऽपि पातकं तन्महत्तव ॥
एवं ज्ञात्वा धारय त्वं स्वशरीरं महामते
॥६५॥अथ चेत्त्यक्तुकामस्त्वं तत्रापि वचनं शृणु ॥
स्वल्पेनैव च कालेन कृष्णाद्देवकिनंदनात्
॥६६॥देहपातस्तव प्रोक्तस्तं प्रतीक्ष यदीच्छ सि ॥
यतो विष्णुकराद्वत्स देहपातो विशिष्यते
॥६७॥तस्मात्प्रतीक्ष तं कालमस्माकं प्रार्थितेन च ॥
एवमुक्तो निववृते बर्बरीकोऽपि दुर्मनाः
॥६८॥रुद्रं देवीश्च चामुंडां सोपालंभं वचोऽब्रवीत् ॥
त्वमेव देवि जानासि रक्ष्यते शार्ङ्गधन्विना
॥६९॥पांडवा भूमिलाभार्थे तत्ते कस्मादुपेक्षितम् ॥
त्वया च समुपागत्य रक्षितोऽयं वृकोदरः
॥७०॥देव्युवाच
अहं च रक्षयिष्यामि स्वभक्तं कृष्णमृत्युतः ॥
यस्माच्च चंडिकाकृत्ये कृतोऽनेन महारणः ॥
तस्माच्चंडिलनाम्नायं विश्वपूज्यो भविष्यति
॥७१॥एवमुक्त्वा गताः सर्वे देवा देव्यस्त्वदृश्यताम् ॥
भीमोऽपि तं समादाय पांडुभ्यः सर्वमूचिवान्
॥७२॥विस्मिताः पांडवास्तं च पूजयित्वा पुनः पुनः ॥
यथोक्तविधिना चक्रुस्तीर्थस्नानमतंद्रिताः
॥७३॥भीमोपि यत्र रुद्रेण मोक्षितस्तत्र सुप्रभम् ॥
लिंगं संस्थापयामास भीमेश्वरमिति श्रुतम्
॥७४॥ज्येष्ठमासे कृष्णपक्षे चतुर्दश्यामुपोषितः ॥
रात्रौ संपूज्य भीमेशं जन्मपापाद्विमुच्यते
॥७५॥यथैव लिंगानि सुपूजितानि सप्तात्र मुख्यानि महाफलानि ॥
भीमेश्वरं लिंगमिदं तथैव समस्तपापापहरं सुपूज्यम्
॥७६॥इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारिकाखण्डे भीमेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुःषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६४ ॥