tamālokya palāyaṃtaṃ vidhvastadhvajakārmukam
nārada uvāca
tamālokya palāyaṃtaṃ vidhvastadhvajakārmukam ||
daityāṃśca muditāniṃdraḥ kartavyaṃ nādhyagacchata
||1||तमालोक्य पलायंतं विध्वस्तध्वजकार्मुकम् ॥
दैत्यांश्च मुदितानिंद्रः कर्तव्यं नाध्यगच्छत
athāyānnikaṭaṃ viṣṇoḥ sureśastvarayānvitaḥ ||
uvāca cainaṃ madhuramutsāhaparibṛṃhitam
||2||अथायान्निकटं विष्णोः सुरेशस्त्वरयान्वितः ॥
उवाच चैनं मधुरमुत्साहपरिबृंहितम्
kimebhiḥ krīḍase deva dānavairduṣṭamānasaiḥ ||
durjanairlabdharaṃdhrasya puruṣasya kutaḥ kriyāḥ
||3||किमेभिः क्रीडसे देव दानवैर्दुष्टमानसैः ॥
दुर्जनैर्लब्धरंध्रस्य पुरुषस्य कुतः क्रियाः
śaktenopekṣito nīco manyate balamātmanaḥ ||
tasmānna nīcaṃ matimānuṣekṣeta kathaṃcana
||4||शक्तेनोपेक्षितो नीचो मन्यते बलमात्मनः ॥
तस्मान्न नीचं मतिमानुषेक्षेत कथंचन
athāgresarasaṃpattyā rathino jayamāyayuḥ ||
kaste sakhābhavatpūrvaṃ hiraṇyākṣavadhe vibho
||5||अथाग्रेसरसंपत्त्या रथिनो जयमाययुः ॥
कस्ते सखाभवत्पूर्वं हिरण्याक्षवधे विभो
hiraṇyakaśipurdaityo vīryaśālī madoddhataḥ ||
prāpya tvāṃ tṛmavannaṣṭastatra ko'gresarastava
||6||हिरण्यकशिपुर्दैत्यो वीर्यशाली मदोद्धतः ॥
प्राप्य त्वां तृमवन्नष्टस्तत्र कोऽग्रेसरस्तव
pūrvaṃ pratibalā daityā madhukaiṭabhasannibhāḥ ||
niviṣṭāstvāṃ tu saṃprāpya śalabhā iva pāvakam
||7||पूर्वं प्रतिबला दैत्या मधुकैटभसन्निभाः ॥
निविष्टास्त्वां तु संप्राप्य शलभा इव पावकम्
yugeyuge ca daityānāṃ tvatto nāśo'bhavaddhare ||
tathaivādyeha bhītānāṃ tvaṃ hi viṣṇo surāśrayaḥ
||8||युगेयुगे च दैत्यानां त्वत्तो नाशोऽभवद्धरे ॥
तथैवाद्येह भीतानां त्वं हि विष्णो सुराश्रयः
evaṃ saṃnodito viṣṇurvyavardhata mahābhujaḥ ||
balena tejasā ṛddhyā sarvabhūtāśrayo'rihā
||9||एवं संनोदितो विष्णुर्व्यवर्धत महाभुजः ॥
बलेन तेजसा ऋद्ध्या सर्वभूताश्रयोऽरिहा
athovāca sahasrākṣaṃ keśavaḥ prahasanniva ||
evametadyathā prāha bhavānasmadgataṃ vacaḥ
||10||अथोवाच सहस्राक्षं केशवः प्रहसन्निव ॥
एवमेतद्यथा प्राह भवानस्मद्गतं वचः
trailokyadānavānsarvāndagdhuṃ śaktaḥ kṣaṇādaham ||
durjastārakaḥ kiṃ tu muktvā saptadinaṃ śiśum
||11||त्रैलोक्यदानवान्सर्वान्दग्धुं शक्तः क्षणादहम् ॥
दुर्जस्तारकः किं तु मुक्त्वा सप्तदिनं शिशुम्
mahiṣaścaiva śuṃbhaśca ubhau vadhyau ca yoṣitā ||
jaṃbho durvāsasā śaptaḥ śakravadhyo bhavāniti ||
tasmāttvaṃ divyavīryeṇa jahi jaṃbhaṃ madotkaṭam
||12||महिषश्चैव शुंभश्च उभौ वध्यौ च योषिता ॥
जंभो दुर्वाससा शप्तः शक्रवध्यो भवानिति ॥
तस्मात्त्वं दिव्यवीर्येण जहि जंभं मदोत्कटम्
avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ tvāmṛte sa tu dānavaḥ
||13||अवध्यः सर्वभूतानां त्वामृते स तु दानवः
mayā gupto raṇe jaṃbho jagatkaṃṭakamuddhara ||
tadvaikuṃṭhavacaḥ śrutvā sahasrākṣomarārihā
||14||मया गुप्तो रणे जंभो जगत्कंटकमुद्धर ॥
तद्वैकुंठवचः श्रुत्वा सहस्राक्षोमरारिहा
samādiśatsurādhyakṣānsainyasya racanāṃ prati ||
tataścābhyarthito devairviṣṇuḥ sainyamakalpayat
||15||समादिशत्सुराध्यक्षान्सैन्यस्य रचनां प्रति ॥
ततश्चाभ्यर्थितो देवैर्विष्णुः सैन्यमकल्पयत्
yatsāraṃ sarvalokasya vīryasya tapaso'pi ca ||
tadaikādaśa rudrāṃśca cakārāgresarānhariḥ
||16||यत्सारं सर्वलोकस्य वीर्यस्य तपसोऽपि च ॥
तदैकादश रुद्रांश्च चकाराग्रेसरान्हरिः
vyālīḍhāṃgā mahādevā balino nīlakaṃdharāḥ ||
caṃdrakhaṃḍatripuṃḍrāśca piṃgākṣāḥ śūlapāṇayaḥ
||17||व्यालीढांगा महादेवा बलिनो नीलकंधराः ॥
चंद्रखंडत्रिपुंड्राश्च पिंगाक्षाः शूलपाणयः
piṃgottuṃgajaṭājūṭāḥ siṃhacarmāvasāyinaḥ ||
bhasmoddhūlitagātrāśca bhujamaṃḍalabhairavāḥ
||18||पिंगोत्तुंगजटाजूटाः सिंहचर्मावसायिनः ॥
भस्मोद्धूलितगात्राश्च भुजमंडलभैरवाः
kapālīśādayo rudrā vidrāvitamahā'surāḥ ||
kapālī piṃgalo bhīmo virupākṣo vilohitaḥ
||19||कपालीशादयो रुद्रा विद्रावितमहाऽसुराः ॥
कपाली पिंगलो भीमो विरुपाक्षो विलोहितः
ajakaḥ śāsanaḥ śāstā śaṃbhuścaṃdro bhavastathā ||
eta ekādaśanaṃtabalā rudrāḥ prabhāvinaḥ
||20||अजकः शासनः शास्ता शंभुश्चंद्रो भवस्तथा ॥
एत एकादशनंतबला रुद्राः प्रभाविनः
apālayaṃta tridaśānvigarjaṃta ivāṃbudāḥ ||
himācalābhe mahati kāṃcanāṃburuhasrahi
||21||अपालयंत त्रिदशान्विगर्जंत इवांबुदाः ॥
हिमाचलाभे महति कांचनांबुरुहस्रहि
pracaṃcalamahāhemaghaṃṭāsaṃhatimaṃḍite ||
airāvate caturdaṃte mattamātaṃga āsthitaḥ
||22||प्रचंचलमहाहेमघंटासंहतिमंडिते ॥
ऐरावते चतुर्दंते मत्तमातंग आस्थितः
mahāmadajalasrāve kāmarūpe śatakratuḥ ||
tasthau himagireḥ śrṛṃge bhānumāniva dīptimān ||
tasyārakṣatpadaṃ savyaṃ māruto'mitavikramaḥ
||23||महामदजलस्रावे कामरूपे शतक्रतुः ॥
तस्थौ हिमगिरेः श्रृंगे भानुमानिव दीप्तिमान् ॥
तस्यारक्षत्पदं सव्यं मारुतोऽमितविक्रमः
jugopāparamagniśca jvālāpūritadiṅmukhaḥ ||
pṛṣṭharakṣo'bhava dviṣṇuḥ samareśaḥ śatakratoḥ
||24||जुगोपापरमग्निश्च ज्वालापूरितदिङ्मुखः ॥
पृष्ठरक्षोऽभव द्विष्णुः समरेशः शतक्रतोः
ādityā vasavo viśve marutaścāśvināvapi ||
gaṃdharvā rākṣasā yakṣāḥ sakiṃnaramahoragāḥ
||25||आदित्या वसवो विश्वे मरुतश्चाश्विनावपि ॥
गंधर्वा राक्षसा यक्षाः सकिंनरमहोरगाः
koṭiśaḥkoṭiśaḥ gṛtvā vṛṃdaṃ cihnopalakṣitam ||
viśrāvayaṃtaḥ svāṃ kīrtiṃ baṃdivṛndaiḥ puraḥ saraiḥ
||26||कोटिशःकोटिशः गृत्वा वृंदं चिह्नोपलक्षितम् ॥
विश्रावयंतः स्वां कीर्तिं बंदिवृन्दैः पुरः सरैः
celurdaityavadhe dṛptā nānāvarṇāyudhadhvajāḥ
||27||चेलुर्दैत्यवधे दृप्ता नानावर्णायुधध्वजाः
śatakratoramaranikāyapālitā patākinī yānaninādanāditā ||
sitonnatadhvajapaṭakoṭimaṃḍitā babhūva sā ditisutokavardhinī
||28||शतक्रतोरमरनिकायपालिता पताकिनी याननिनादनादिता ॥
सितोन्नतध्वजपटकोटिमंडिता बभूव सा दितिसुतोकवर्धिनी
āyāṃtīṃ tāṃ vilokyātha surasenāṃ gajāsuraḥ ||
gajarūpī mahāṃścaiva saṃhārāṃbhodhivikramaḥ
||29||आयांतीं तां विलोक्याथ सुरसेनां गजासुरः ॥
गजरूपी महांश्चैव संहारांभोधिविक्रमः
paraśvadhāyudho daityo daśanauṣṭhakasaṃpuṭaḥ ||
mamarda caraṇe devāṃścikṣepānyānkareṇa ca
||30||परश्वधायुधो दैत्यो दशनौष्ठकसंपुटः ॥
ममर्द चरणे देवांश्चिक्षेपान्यान्करेण च
parānparaśunā jaghne daityeṃdro raudravikramaḥ ||
tasyaivaṃ nighnataḥ kruddhā devagandharvakiṃnarāḥ
||31||परान्परशुना जघ्ने दैत्येंद्रो रौद्रविक्रमः ॥
तस्यैवं निघ्नतः क्रुद्धा देवगन्धर्वकिंनराः
mumucuḥ saṃhatāḥ sarve citraśastrāstrasaṃhatim ||
paraśvadhāṃśca cakrāṇi bhiṇḍipālānsamudgarān
||32||मुमुचुः संहताः सर्वे चित्रशस्त्रास्त्रसंहतिम् ॥
परश्वधांश्च चक्राणि भिण्डिपालान्समुद्गरान्
kuntānprāsāñcharāṃstīkṣṇānmudgarāṃścāpi duḥsahān ||
tānsarvānsograsaddaityo yūthapaḥ kavalāniva
||33||कुन्तान्प्रासाञ्छरांस्तीक्ष्णान्मुद्गरांश्चापि दुःसहान् ॥
तान्सर्वान्सोग्रसद्दैत्यो यूथपः कवलानिव
kopasphuritadaṃṣṭrāgraḥ karasphoṭena nādayan ||
surānnaghnaṃścarārājau duṣprekṣyaḥ so'tha dānavaḥ
||34||कोपस्फुरितदंष्ट्राग्रः करस्फोटेन नादयन् ॥
सुरान्नघ्नंश्चराराजौ दुष्प्रेक्ष्यः सोऽथ दानवः
yasminyasminnipatati sura vṛṃde gajāsuraḥ ||
tasmistīsminmahāśabdo hāhākāro vyajāyata
||35||यस्मिन्यस्मिन्निपतति सुर वृंदे गजासुरः ॥
तस्मिस्तीस्मिन्महाशब्दो हाहाकारो व्यजायत
atha vidravamānaṃ tablaṃ prekṣva samaṃtataḥ ||
rudrāḥ parasparaṃ procurahaṃkārotthitārciṣaḥ
||36||अथ विद्रवमानं तब्लं प्रेक्ष्व समंततः ॥
रुद्राः परस्परं प्रोचुरहंकारोत्थितार्चिषः
bhobho gṛhṇata daityeṃdraṃ bhiṃdatainaṃ mahābalāḥ ||
karṣatainaṃ śitaiḥ śūlairbhañjatainaṃ hi marmasu
||37||भोभो गृह्णत दैत्येंद्रं भिंदतैनं महाबलाः ॥
कर्षतैनं शितैः शूलैर्भञ्जतैनं हि मर्मसु
kapālī vākyamākarṇya śūlaṃ sitaśitaṃmukhe ||
saṃmārjya vāmahastena saṃraṃbhādvivṛtekṣaṇaḥ
||38||कपाली वाक्यमाकर्ण्य शूलं सितशितंमुखे ॥
संमार्ज्य वामहस्तेन संरंभाद्विवृतेक्षणः
protphullāruṇanīlābjasaṃhatiḥ sarvato diśaḥ ||
athāgādbhukuṭīvakro daityeṃdrābhimukho raṇe
||39||प्रोत्फुल्लारुणनीलाब्जसंहतिः सर्वतो दिशः ॥
अथागाद्भुकुटीवक्रो दैत्येंद्राभिमुखो रणे
dṛḍhena muṣṭibandhena śūlaṃ viṣṛbhya nirmalaḥ ||
jaghāna kumbhadeśe tu kapālī gajadānavam
||40||दृढेन मुष्टिबन्धेन शूलं विषृभ्य निर्मलः ॥
जघान कुम्भदेशे तु कपाली गजदानवम्
tato daśāpi te rudrā nirmalāyomayai raṇe ||
jaghnuḥ śūlaistu daityeṃdraṃ śailavarṣmāṇamāhave
||41||ततो दशापि ते रुद्रा निर्मलायोमयै रणे ॥
जघ्नुः शूलैस्तु दैत्येंद्रं शैलवर्ष्माणमाहवे
susrāva śoṇitaṃ paścātsarvasrotassu tasya vai ||
śūlaraktena rudrasya śuśubhe gajadānavaḥ
||42||सुस्राव शोणितं पश्चात्सर्वस्रोतस्सु तस्य वै ॥
शूलरक्तेन रुद्रस्य शुशुभे गजदानवः
protphullāmalanīlābjaṃ śaradīvāmalaṃ saraḥ ||
bhasmaśubhratanucchāyai rudra rhaṃsairivāvṛtam
||43||प्रोत्फुल्लामलनीलाब्जं शरदीवामलं सरः ॥
भस्मशुभ्रतनुच्छायै रुद्र र्हंसैरिवावृतम्
kruddhaṃ kapālinaṃ daityaḥ pracalatkarṇapallavaḥ ||
bhavaṃ ca dantairbibhide nābhideśe jagāsuraḥ
||44||क्रुद्धं कपालिनं दैत्यः प्रचलत्कर्णपल्लवः ॥
भवं च दन्तैर्बिभिदे नाभिदेशे जगासुरः
dṛṣṭvānuraktaṃ rudrābhyāṃ navarudrāstato drutam ||
vivyadhurviśikhaiḥ śūlaiḥ śarīramamaradviṣaḥ
||45||दृष्ट्वानुरक्तं रुद्राभ्यां नवरुद्रास्ततो द्रुतम् ॥
विव्यधुर्विशिखैः शूलैः शरीरममरद्विषः
tataḥ kapālinaṃ tyaktvā bhavaṃ cāsurapuṃgavaḥ ||
vegena kupito daityo nava rudrānupādravat ||
mamarda caraṇāghātairdantaiścāpi kareṇa ca
||46||ततः कपालिनं त्यक्त्वा भवं चासुरपुंगवः ॥
वेगेन कुपितो दैत्यो नव रुद्रानुपाद्रवत् ॥
ममर्द चरणाघातैर्दन्तैश्चापि करेण च
tato'sau śūlayuddhena śramamāsādito yadā ||
tadā kapālī jagrāha karamasyāmaradviṣaḥ
||47||ततोऽसौ शूलयुद्धेन श्रममासादितो यदा ॥
तदा कपाली जग्राह करमस्यामरद्विषः
bhrāmayāmāsa cātīva vegena ca gajāsuram ||
dṛṣṭvāśramāturaṃ daityaṃ kiṃciccyāvitajīvitam
||48||भ्रामयामास चातीव वेगेन च गजासुरम् ॥
दृष्ट्वाश्रमातुरं दैत्यं किंचिच्च्यावितजीवितम्
nirutsāhaṃ raṇe tasmingatayuddhotsavo'bhavat ||
tato bhramata evāsya carma utkṛttya bhairavam
||49||निरुत्साहं रणे तस्मिन्गतयुद्धोत्सवोऽभवत् ॥
ततो भ्रमत एवास्य चर्म उत्कृत्त्य भैरवम्
sravatsarvāṃgara ktaughaṃ cakārāṃbaramātmanaḥ ||
tuṣṭuvustaṃ tadā devā bahudhā bahubhiḥ stavaiḥ
||50||स्रवत्सर्वांगर क्तौघं चकारांबरमात्मनः ॥
तुष्टुवुस्तं तदा देवा बहुधा बहुभिः स्तवैः
ūcuścainaṃ cayo hanyātsa mriyeta tatastvasau ||
dṛṣṭvā kapālino rūpaṃ gajacarmāṃbarāvṛtam
||51||ऊचुश्चैनं चयो हन्यात्स म्रियेत ततस्त्वसौ ॥
दृष्ट्वा कपालिनो रूपं गजचर्मांबरावृतम्
vitresurdudruvurjaghnurnipetuśca sahasraśaḥ ||
evaṃ vilulite tasmindānavendre mahābale
||52||वित्रेसुर्दुद्रुवुर्जघ्नुर्निपेतुश्च सहस्रशः ॥
एवं विलुलिते तस्मिन्दानवेन्द्रे महाबले
gajaṃ mattamathāruhya śatadundubhināditam ||
nimirabhyapatattūrṇaṃ surasainyāni loḍayan
||53||गजं मत्तमथारुह्य शतदुन्दुभिनादितम् ॥
निमिरभ्यपतत्तूर्णं सुरसैन्यानि लोडयन्
yāṃyāṃ nimigajo yāti diśaṃ tāṃtāṃ savāhanāḥ ||
dudruvuścukruśurdevā bhayenākaṃpitā muhuḥ
||54||यांयां निमिगजो याति दिशं तांतां सवाहनाः ॥
दुद्रुवुश्चुक्रुशुर्देवा भयेनाकंपिता मुहुः
gandhena suramātaṃgā dudruvustasya hastinaḥ ||
palāyiteṣu sainyeṣu surāṇāṃ pākaśāsanaḥ
||55||गन्धेन सुरमातंगा दुद्रुवुस्तस्य हस्तिनः ॥
पलायितेषु सैन्येषु सुराणां पाकशासनः
tasthau dikpālakaiḥ sārdhamaṣṭabhiḥ keśavena ca ||
saṃprāptastasya mātaṃgo yāvacchakragajaṃ prati
||56||तस्थौ दिक्पालकैः सार्धमष्टभिः केशवेन च ॥
संप्राप्तस्तस्य मातंगो यावच्छक्रगजं प्रति
tāvacchakragajo bhīto muktvā nādaṃ subhairavam ||
dhriyamāṇo'pi yatnena cakora iva tiṣṭhati
||57||तावच्छक्रगजो भीतो मुक्त्वा नादं सुभैरवम् ॥
ध्रियमाणोऽपि यत्नेन चकोर इव तिष्ठति
palāyati gaje tasminnārūḍhaḥ pākaśāsanaḥ ||
viparītamukhaṃ yuddhaṃ dānavendreṇa so'karot
||58||पलायति गजे तस्मिन्नारूढः पाकशासनः ॥
विपरीतमुखं युद्धं दानवेन्द्रेण सोऽकरोत्
śatakra tustu śūlena nimiṃ vakṣasyatāḍayat ||
gadayā daṃtinaṃ tasya galladeśehanadbhṛśam
||59||शतक्र तुस्तु शूलेन निमिं वक्षस्यताडयत् ॥
गदया दंतिनं तस्य गल्लदेशेहनद्भृशम्
taṃ prahāraciṃtyaiva nimirnirbhayapauruṣaḥ ||
airāvataṃ kaṭīdeśe mudgareṇābhyatāḍayat
||60||तं प्रहारचिंत्यैव निमिर्निर्भयपौरुषः ॥
ऐरावतं कटीदेशे मुद्गरेणाभ्यताडयत्
sa hato mudgareṇātha śakrakuñjara āhave ||
jagāma paścātpadbhyāṃ ca pṛthivīṃ bhūdharākṛtiḥ
||61||स हतो मुद्गरेणाथ शक्रकुञ्जर आहवे ॥
जगाम पश्चात्पद्भ्यां च पृथिवीं भूधराकृतिः
lāghavātkṣipramutthāya tato'maramahāgajaḥ ||
raṇādapasasarpātha bhīṣito nimihastinā
||62||लाघवात्क्षिप्रमुत्थाय ततोऽमरमहागजः ॥
रणादपससर्पाथ भीषितो निमिहस्तिना
tato vāyurvavau rūkṣo bahuśarkarapāṃśulaḥ ||
sammukho nimimātaṃgo'kaṃpano'calakaṃpanaḥ ||
srutarakto babhau śailo ghanadhātuhrado yatā
||63||ततो वायुर्ववौ रूक्षो बहुशर्करपांशुलः ॥
सम्मुखो निमिमातंगोऽकंपनोऽचलकंपनः ॥
स्रुतरक्तो बभौ शैलो घनधातुह्रदो यता
dhaneśo'pi gadāṃ gurvī tasya dānavahastinaḥ ||
mumoca vegānnyapatatsā gadā tasya mūrdhani
||64||धनेशोऽपि गदां गुर्वी तस्य दानवहस्तिनः ॥
मुमोच वेगान्न्यपतत्सा गदा तस्य मूर्धनि
gajo gadānipātena sa tena parimūrchitaḥ ||
daṃtairbhitvā dharāṃ vegātpapātācalasannibhaḥ
||65||गजो गदानिपातेन स तेन परिमूर्छितः ॥
दंतैर्भित्वा धरां वेगात्पपाताचलसन्निभः
patite ca gaje tasminsiṃhanādo mahānabhūt ||
sarvataḥ surasainyānāṃ gajabṛṃhitabṛṃhitaḥ
||66||पतिते च गजे तस्मिन्सिंहनादो महानभूत् ॥
सर्वतः सुरसैन्यानां गजबृंहितबृंहितः
heṣāraveṇa cāśvānāṃ rāṇāsphoṭaiśca dhanvinām ||
gajaṃ taṃ nihataṃ dṛṣṭvā nimiṃ cāpi parāṅmukham
||67||हेषारवेण चाश्वानां राणास्फोटैश्च धन्विनाम् ॥
गजं तं निहतं दृष्ट्वा निमिं चापि पराङ्मुखम्
surāṇāṃ siṃhanādaṃ ca sannāditadigaṃtaram ||
jaṃbho jajvāla kopena saṃdīpta iva pāvakaḥ
||68||सुराणां सिंहनादं च सन्नादितदिगंतरम् ॥
जंभो जज्वाल कोपेन संदीप्त इव पावकः
tataḥ sa koparaktākṣo dhnuṣyāropya sāyakam ||
tiṣṭheti cābravīttāraṃ sārathiṃ cāpyanaṃdayat
||69||ततः स कोपरक्ताक्षो ध्नुष्यारोप्य सायकम् ॥
तिष्ठेति चाब्रवीत्तारं सारथिं चाप्यनंदयत्
tamāyāṃtamabhiprekṣya dhanuṣyāhitasā yakam ||
śatakraturadīnātmā dṛḍhamādatta kārmukam
||70||तमायांतमभिप्रेक्ष्य धनुष्याहितसा यकम् ॥
शतक्रतुरदीनात्मा दृढमादत्त कार्मुकम्
bāṇaṃ ca tailadhautāgramardhacaṃdramajihmagam
||71||बाणं च तैलधौताग्रमर्धचंद्रमजिह्मगम्
tenāsyaṭa saśaraṃ cāpaṃ ciccheda balavṛtrahā ||
apāsya taddhanuśchinnaṃ jaṃbho dānavanaṃdanaḥ
||72||तेनास्यट सशरं चापं चिच्छेद बलवृत्रहा ॥
अपास्य तद्धनुश्छिन्नं जंभो दानवनंदनः
anyatkārmukādāya vegavadbhārasādhanam ||
śarāṃścāśīviṣākārāṃstailadhautājihmagān
||73||अन्यत्कार्मुकादाय वेगवद्भारसाधनम् ॥
शरांश्चाशीविषाकारांस्तैलधौताजिह्मगान्
śakraṃ vivyādha daśabhirjatrudeśe ca patribiḥ ||
hṛdaye ca tribhiścaiva dvābhyāṃ ca skandhayordvayoḥ
||74||शक्रं विव्याध दशभिर्जत्रुदेशे च पत्रिबिः ॥
हृदये च त्रिभिश्चैव द्वाभ्यां च स्कन्धयोर्द्वयोः
śakropi dānavendrāya bāṇajālama bhīrayan ||
aprāptāndānavendrastu śarāśchakrabhujeritān
||75||शक्रोपि दानवेन्द्राय बाणजालम भीरयन् ॥
अप्राप्तान्दानवेन्द्रस्तु शराश्छक्रभुजेरितान्
ciccheda śatadhā''kāśe śarairagniśikhopamaiḥ ||
tataśca śarajālena devendro dānaveśvaram
||76||चिच्छेद शतधाऽऽकाशे शरैरग्निशिखोपमैः ॥
ततश्च शरजालेन देवेन्द्रो दानवेश्वरम्
ācchādayata yatnena varṣāsviva ghanairnabhaḥ ||
daityo'pi bāṇajālena vivyādha sāyakaiḥ śitaiḥ
||77||आच्छादयत यत्नेन वर्षास्विव घनैर्नभः ॥
दैत्योऽपि बाणजालेन विव्याध सायकैः शितैः
yathā vāyurghanāṭopaṃ yadavāryaṃ diśāṃ mukhe ||
śakro'tha krodhasaṃraṃbhānna viśeṣayate yadā
||78||यथा वायुर्घनाटोपं यदवार्यं दिशां मुखे ॥
शक्रोऽथ क्रोधसंरंभान्न विशेषयते यदा
dānavendraṃ tadā cakre gaṃdharvāstraṃ mahādbhutam ||
tato'sya tejasā vyāptamabhūdganagocaram
||79||दानवेन्द्रं तदा चक्रे गंधर्वास्त्रं महाद्भुतम् ॥
ततोऽस्य तेजसा व्याप्तमभूद्गनगोचरम्
gandharvanagaraiścāpi nānāprākāratoraṇaiḥ ||
muṃcadbhiradbhutākārairastravṛṣṭiṃ samaṃtataḥ
||80||गन्धर्वनगरैश्चापि नानाप्राकारतोरणैः ॥
मुंचद्भिरद्भुताकारैरस्त्रवृष्टिं समंततः
tayāstravṛṣṭyā daityānāṃ hanyamānā mahācamūḥ ||
jaṃbhaṃ śaraṇamāgacchattrāhitrāhīti bhārata
||81||तयास्त्रवृष्ट्या दैत्यानां हन्यमाना महाचमूः ॥
जंभं शरणमागच्छत्त्राहित्राहीति भारत
tato jaṃbho mahāvīryo vinadya prahasanmuhuḥ ||
smaransādhusamācāraṃ daityānāmabhayaṃ dadau
||82||ततो जंभो महावीर्यो विनद्य प्रहसन्मुहुः ॥
स्मरन्साधुसमाचारं दैत्यानामभयं ददौ
tato'straṃ mauśalaṃnāma mumoca sumahābhayam ||
athogramusalaiḥ sarvamabhavatpūritaṃ jagat
||83||ततोऽस्त्रं मौशलंनाम मुमोच सुमहाभयम् ॥
अथोग्रमुसलैः सर्वमभवत्पूरितं जगत्
taiśca bhagnāni sarvāṇi gaṃdharvanagarāṇi ca ||
athograika prahāreṇa rathamaśvaṃ gajaṃ suram
||84||तैश्च भग्नानि सर्वाणि गंधर्वनगराणि च ॥
अथोग्रैक प्रहारेण रथमश्वं गजं सुरम्
cūrṇayāmāsa tatkṣipraṃ śataśo'tha sahasraśaḥ ||
tataḥ surādhipaḥ sakrastvāṣṭramastramudairayat
||85||चूर्णयामास तत्क्षिप्रं शतशोऽथ सहस्रशः ॥
ततः सुराधिपः सक्रस्त्वाष्ट्रमस्त्रमुदैरयत्
saṃdhyamāne tataścāstre niśceruḥ pāvakārciṣaḥ ||
tato yaṃtramayā vidyāḥ prādurāsansahasraśaḥ
||86||संध्यमाने ततश्चास्त्रे निश्चेरुः पावकार्चिषः ॥
ततो यंत्रमया विद्याः प्रादुरासन्सहस्रशः
tairyaṃtrairabhavadyuddhamaṃtarikṣaṃ vitārakam ||
tairyaṃtrairmauśalaṃ bhagnaṃ hanyaṃte cāsurāstadā
||87||तैर्यंत्रैरभवद्युद्धमंतरिक्षं वितारकम् ॥
तैर्यंत्रैर्मौशलं भग्नं हन्यंते चासुरास्तदा
śailāstraṃ mumuce jaṃbho yaṃtrasaṃghātacūrṇanam ||
vyāmapramāṇairupalaistato varṣaḥ pravartata
||88||शैलास्त्रं मुमुचे जंभो यंत्रसंघातचूर्णनम् ॥
व्यामप्रमाणैरुपलैस्ततो वर्षः प्रवर्तत
tvāṣṭroṇa nirmitānyāśu yāni yaṃtrāṇi bhārata ||
tenopala nipātena gatāni tilaśastataḥ
||89||त्वाष्ट्रोण निर्मितान्याशु यानि यंत्राणि भारत ॥
तेनोपल निपातेन गतानि तिलशस्ततः
tataḥ śirassu devānāṃ śilāḥ peturmahājavāḥ ||
dārayaṃtyaśca vasudhāṃ caturaṃgabalaṃ ca tat
||90||ततः शिरस्सु देवानां शिलाः पेतुर्महाजवाः ॥
दारयंत्यश्च वसुधां चतुरंगबलं च तत्
tato vajrāstramakarotsasrākṣaḥ puraṃdaraḥ ||
śilāmahārṣaṃvyaśīryata samaṃtataḥ
||91||ततो वज्रास्त्रमकरोत्सस्राक्षः पुरंदरः ॥
शिलामहार्षंव्यशीर्यत समंततः
tataḥ praśāṃtaiḥ śailāstrairjaṃbho bhūdharasannibhaḥ ||
aiṣīkamastramakaroccūrṇitānyaparākramaḥ
||92||ततः प्रशांतैः शैलास्त्रैर्जंभो भूधरसन्निभः ॥
ऐषीकमस्त्रमकरोच्चूर्णितान्यपराक्रमः
aiṣīkeṇāgamannāśaṃ vajrāstraṃ giridāraṇam ||
vijṛṃbhatyatha caiṣīke paramāstre'tidāruṇe
||93||ऐषीकेणागमन्नाशं वज्रास्त्रं गिरिदारणम् ॥
विजृंभत्यथ चैषीके परमास्त्रेऽतिदारुणे
jajvalurdevasainyāni sasyaṃdanagajāni ca ||
dahyamāneṣva nīkeṣu tejasāstrasya sarvataḥ
||94||जज्वलुर्देवसैन्यानि सस्यंदनगजानि च ॥
दह्यमानेष्व नीकेषु तेजसास्त्रस्य सर्वतः
āgneyamastramakarodbalahā pākaśāsanaḥ ||
tenāstreṇa ca tannāśamaiṣīkamagamattadā
||95||आग्नेयमस्त्रमकरोद्बलहा पाकशासनः ॥
तेनास्त्रेण च तन्नाशमैषीकमगमत्तदा
tasminpratihate cāstre pāvakāstraṃ vyajṛṃbhata ||
jajvāla senā jaṃbhasya rathaḥ sārathireva ca
||96||तस्मिन्प्रतिहते चास्त्रे पावकास्त्रं व्यजृंभत ॥
जज्वाल सेना जंभस्य रथः सारथिरेव च
taḥ pratihatāstro'sau daityeṃdraḥ pratibhānavān ||
vāruṇāstraṃ mumocāthaśamanaṃ pāvakārciṣām
||97||तः प्रतिहतास्त्रोऽसौ दैत्येंद्रः प्रतिभानवान् ॥
वारुणास्त्रं मुमोचाथशमनं पावकार्चिषाम्
tato jaladharairvyoma sphuradvidyullatākulaiḥ ||
gaṃbhīrākṣasamādhāraiścābhyapūryata modinī
||98||ततो जलधरैर्व्योम स्फुरद्विद्युल्लताकुलैः ॥
गंभीराक्षसमाधारैश्चाभ्यपूर्यत मोदिनी
karīṃdrakaratulyābhirdhārābhiḥ pūritaṃ jagat ||
śāṃtamāgneyamastraṃ ca vilokyeṃdraścakāra ha
||99||करींद्रकरतुल्याभिर्धाराभिः पूरितं जगत् ॥
शांतमाग्नेयमस्त्रं च विलोक्येंद्रश्चकार ह
vāyavyamastramatulaṃ tena meghā yayuḥ kṣayam ||
vāyavyāstrabalenātha nirdhūte meghamaṃḍale
||100||वायव्यमस्त्रमतुलं तेन मेघा ययुः क्षयम् ॥
वायव्यास्त्रबलेनाथ निर्धूते मेघमंडले
babhūvānāvilaṃ vyoma nīlotpaladalaprabham ||
vāyunā cātirūpeṇa kaṃpitāścaiva dānavāḥ
||101||बभूवानाविलं व्योम नीलोत्पलदलप्रभम् ॥
वायुना चातिरूपेण कंपिताश्चैव दानवाः
na śekustatra te sthātuṃ raṇe'pi balino'pi ye ||
jabhastato'bhavacchaulo daśayojanavistṛtaḥ
||102||न शेकुस्तत्र ते स्थातुं रणेऽपि बलिनोऽपि ये ॥
जभस्ततोऽभवच्छौलो दशयोजनविस्तृतः
mārutapratighātārthaṃ dānavānāṃ balādhipaḥ ||
nānāścaryasamāyukto nānādrumalatāvṛtaḥ
||103||मारुतप्रतिघातार्थं दानवानां बलाधिपः ॥
नानाश्चर्यसमायुक्तो नानाद्रुमलतावृतः
tataḥ praśamite vāyau daityeṃdra parvatākṛtau ||
mahāśaniṃ vajramayīṃ mumocāśu śatakratuḥ
||104||ततः प्रशमिते वायौ दैत्येंद्र पर्वताकृतौ ॥
महाशनिं वज्रमयीं मुमोचाशु शतक्रतुः
tayāśanyā patitayā daityasyāca larūpiṇaḥ ||
kaṃdarāṇi vyaśīryaṃtaṃ samaṃtānnirjharāṇi ca
||105||तयाशन्या पतितया दैत्यस्याच लरूपिणः ॥
कंदराणि व्यशीर्यंतं समंतान्निर्झराणि च
tataḥ sā dānaveṃdrasya śailamāyā nyavartata ||
nivṛttaśailamāyo'tha dānaveṃdro madotkaṭaḥ
||106||ततः सा दानवेंद्रस्य शैलमाया न्यवर्तत ॥
निवृत्तशैलमायोऽथ दानवेंद्रो मदोत्कटः
babhūva kuṃjaro bhīmo mahāśailamayākṛtiḥ ||
mamarda ca surānīkaṃ daṃtaiścābhyahanatsurān
||107||बभूव कुंजरो भीमो महाशैलमयाकृतिः ॥
ममर्द च सुरानीकं दंतैश्चाभ्यहनत्सुरान्
babhaṃja pṛṣṭhataḥ kāṃścitkareṇākṛṣya dānavaḥ ||
tataḥ kṣapayatastasya surasainyāni vṛtrahā
||108||बभंज पृष्ठतः कांश्चित्करेणाकृष्य दानवः ॥
ततः क्षपयतस्तस्य सुरसैन्यानि वृत्रहा
astraṃ trailokyadurdharṣaṃ nārasiṃhaṃ mumoca ha ||
tataḥ siṃhasasrāṇi niścerurmaṃtratejasā
||109||अस्त्रं त्रैलोक्यदुर्धर्षं नारसिंहं मुमोच ह ॥
ततः सिंहसस्राणि निश्चेरुर्मंत्रतेजसा
hṛṣṭadaṃṣṭrāṭṭahāsāni krakacābhanakhāni ca ||
tairvipāṭitagātro'sau gajamāyāṃ vyapohayat
||110||हृष्टदंष्ट्राट्टहासानि क्रकचाभनखानि च ॥
तैर्विपाटितगात्रोऽसौ गजमायां व्यपोहयत्
tataścāśīviṣo ghoro'bhavatphaṇasamākulaḥ ||
viṣaniḥśvāsanirdagdhasurasainyamahārathaḥ
||111||ततश्चाशीविषो घोरोऽभवत्फणसमाकुलः ॥
विषनिःश्वासनिर्दग्धसुरसैन्यमहारथः
tato'straṃ gāruḍaṃ cakre śakraḥ saṃpraharanræṇe ||
tatastasmādgarutmaṃtaḥ sahasrāṇi viniryayuḥ
||112||ततोऽस्त्रं गारुडं चक्रे शक्रः संप्रहरन्रॅणे ॥
ततस्तस्माद्गरुत्मंतः सहस्राणि विनिर्ययुः
tairgarutmadbhirāsādya jaṃbhaṃ bhujagarūpiṇam ||
kṛtastu saṃḍhaśo daityaḥ sāsya māyā vyanaśyata
||113||तैर्गरुत्मद्भिरासाद्य जंभं भुजगरूपिणम् ॥
कृतस्तु संढशो दैत्यः सास्य माया व्यनश्यत
māyāyāma ca pranaṣṭāyāṃ tato jaṃbho mahāsuraḥ ||
cakāra rūpamatulaṃ caṃdrādityapadānugam
||114||मायायाम च प्रनष्टायां ततो जंभो महासुरः ॥
चकार रूपमतुलं चंद्रादित्यपदानुगम्
vivṛttanayano grastumiyeṣa surapuṃgavān ||
tato'sya praviśadvaktra samahārathakuṃjarā
||115||विवृत्तनयनो ग्रस्तुमियेष सुरपुंगवान् ॥
ततोऽस्य प्रविशद्वक्त्र समहारथकुंजरा
surasenā'bhavadbhīmaṃ pātālottālatālukam ||
sainyeṣu grasyamāneṣu dānavena balīyasā
||116||सुरसेनाऽभवद्भीमं पातालोत्तालतालुकम् ॥
सैन्येषु ग्रस्यमानेषु दानवेन बलीयसा
śakro dīnatvamāpannaḥ śrāṃtavāhanavāhanaḥ ||
kartavyatāṃ nādhyagacchatprovācedaṃ janārdanam
||117||शक्रो दीनत्वमापन्नः श्रांतवाहनवाहनः ॥
कर्तव्यतां नाध्यगच्छत्प्रोवाचेदं जनार्दनम्
kimanaṃtaramevāsti kartavyaṃ no viśeṣataḥ ||
tadādiśa ghaṭāmo'sya dānavasya yuyutsataḥ
||118||किमनंतरमेवास्ति कर्तव्यं नो विशेषतः ॥
तदादिश घटामोऽस्य दानवस्य युयुत्सतः
tato hariruvācedaṃ vajrāyudhamudāradhīḥ ||
na sāṃprataṃ raṇaṃ tyājyaṃ śatrukātarabhairavam
||119||ततो हरिरुवाचेदं वज्रायुधमुदारधीः ॥
न सांप्रतं रणं त्याज्यं शत्रुकातरभैरवम्
mā gaccha mohaṃ mā gaccha kṣipramastraṃ smara prabho ||
nārāyaṇāstraṃ prayataḥ śrutveti mumuce sa ca
||120||मा गच्छ मोहं मा गच्छ क्षिप्रमस्त्रं स्मर प्रभो ॥
नारायणास्त्रं प्रयतः श्रुत्वेति मुमुचे स च
etasminnaṃtare daityo vivṛtāsyo'grasatkṣaṇāt ||
trīṇitrīṇi ca lakṣāṇi kiṃnaroragarakṣasām
||121||एतस्मिन्नंतरे दैत्यो विवृतास्योऽग्रसत्क्षणात् ॥
त्रीणित्रीणि च लक्षाणि किंनरोरगरक्षसाम्
tato nārāyaṇāstraṃ ca nipapātāsya vakṣasi ||
mahāstrabhinnahṛdayaḥ susrāva rudhiraṃ ca saḥ
||122||ततो नारायणास्त्रं च निपपातास्य वक्षसि ॥
महास्त्रभिन्नहृदयः सुस्राव रुधिरं च सः
tataḥ svatejasā rūpaṃ tasya daityasya nāśitaṃm ||
tataścāṃ tardadhe daityaḥ kṛtvā hāsaṃ mahotkaṭam
||123||ततः स्वतेजसा रूपं तस्य दैत्यस्य नाशितंम् ॥
ततश्चां तर्दधे दैत्यः कृत्वा हासं महोत्कटम्
gaganasthaḥ sa daityendraḥ śastrāśanimatīṃdriyaḥ ||
mumoca surasainyānāṃ sahārakaraṇīṃ parām
||124||गगनस्थः स दैत्येन्द्रः शस्त्राशनिमतींद्रियः ॥
मुमोच सुरसैन्यानां सहारकरणीं पराम्
tathā paraśvadhāṃścakravajrabāṇānsamudgarān ||
kuṃtānkhaḍgānbhiṃḍipālānayomukhaguḍāṃstathā
||125||तथा परश्वधांश्चक्रवज्रबाणान्समुद्गरान् ॥
कुंतान्खड्गान्भिंडिपालानयोमुखगुडांस्तथा
vavarṣa dānavo roṣādavadhyānakṣayānapi ||
tairastrairdānavonmuktairdevānīkeṣu bhīṣaṇaiḥ
||126||ववर्ष दानवो रोषादवध्यानक्षयानपि ॥
तैरस्त्रैर्दानवोन्मुक्तैर्देवानीकेषु भीषणैः
bāhubhirdharaṇī pūrṇā śirobhiśca sakuṃḍalaiḥ ||
ūrubhirgajahastābhaiḥ karīṃdraiścācalopamaiḥ
||127||बाहुभिर्धरणी पूर्णा शिरोभिश्च सकुंडलैः ॥
ऊरुभिर्गजहस्ताभैः करींद्रैश्चाचलोपमैः
bhagneṣā daṃḍacakrākṣai rathaibhiḥ saha ||
duḥsaṃcārābhavatpṛthvī māṃsaśoṇitakardamā
||128||भग्नेषा दंडचक्राक्षै रथैभिः सह ॥
दुःसंचाराभवत्पृथ्वी मांसशोणितकर्दमा
rudhiraughahradāvartā gajadehaśiloccayā ||
kabaṃdhanṛtyabahulā mahā surapravāhinī
||129||रुधिरौघह्रदावर्ता गजदेहशिलोच्चया ॥
कबंधनृत्यबहुला महा सुरप्रवाहिनी
śrṛgālagṛdhradhvāṃkṣāṇāṃ paramānaṃdakāriṇī ||
piśācajātibhiḥ kīrṇaṃ pītvā''miṣaṃ saśoṇitam
||130||श्रृगालगृध्रध्वांक्षाणां परमानंदकारिणी ॥
पिशाचजातिभिः कीर्णं पीत्वाऽऽमिषं सशोणितम्
asaṃbhramābhirbhāryābhiḥ saha nṛtyadbhiruddhatā ||
kācitpatnī prakupitā gajakuṃbhāṃtamauktikaiḥ
||131||असंभ्रमाभिर्भार्याभिः सह नृत्यद्भिरुद्धता ॥
काचित्पत्नी प्रकुपिता गजकुंभांतमौक्तिकैः
piśāco yatra cāśvānāṃ khurānekatra cākarot ||
karṇapūreṣu modaṃte paśyaṃtyanyāḥ saroṣataḥ
||132||पिशाचो यत्र चाश्वानां खुरानेकत्र चाकरोत् ॥
कर्णपूरेषु मोदंते पश्यंत्यन्याः सरोषतः
prasādayaṃti bahudhā mahākarṇārthakovidāḥ ||
kecidvadanti bho devā bho daityāḥ prārthayāmahe
||133||प्रसादयंति बहुधा महाकर्णार्थकोविदाः ॥
केचिद्वदन्ति भो देवा भो दैत्याः प्रार्थयामहे
ākalpamevaṃ yoddhavyamasmākaṃ tṛptihetave ||
kecidūcurayaṃ daityo devoyamatimāṃsalaḥ
||134||आकल्पमेवं योद्धव्यमस्माकं तृप्तिहेतवे ॥
केचिदूचुरयं दैत्यो देवोयमतिमांसलः
mriyate yadi saṃgrāme dhāturdadbho'payācitam ||
kecidyudhyatsu vīreṣu sṛkkiṇī saṃlihaṃti ca
||135||म्रियते यदि संग्रामे धातुर्दद्भोऽपयाचितम् ॥
केचिद्युध्यत्सु वीरेषु सृक्किणी संलिहंति च
etena payasā vidmo durjanaḥ sujano yathā ||
kecidraktanadīnāṃ ca tīreṣvāstikyabuddhayaḥ
||136||एतेन पयसा विद्मो दुर्जनः सुजनो यथा ॥
केचिद्रक्तनदीनां च तीरेष्वास्तिक्यबुद्धयः
pitṝndevāṃstarpayaṃti śoṇitaiścāmiṣaiḥ śubhaiḥ ||
kecidāmiṣarāśisthā dṛṣṭvānyasya karāmiṣam
||137||पितॄन्देवांस्तर्पयंति शोणितैश्चामिषैः शुभैः ॥
केचिदामिषराशिस्था दृष्ट्वान्यस्य करामिषम्
dehidehīti vāśāṃto dhaninaḥ kṛpaṇā yathā ||
kecitsvayaṃ pratṛptāśca dṛṣṭvā vai khādataḥ parān
||138||देहिदेहीति वाशांतो धनिनः कृपणा यथा ॥
केचित्स्वयं प्रतृप्ताश्च दृष्ट्वा वै खादतः परान्
saroṣamoṣṭhau nirbhujya paśyaṃtyevātyasūyayā ||
kecitsvamudaraṃ kruddhā niṃdaṃti tāḍayaṃti ca
||139||सरोषमोष्ठौ निर्भुज्य पश्यंत्येवात्यसूयया ॥
केचित्स्वमुदरं क्रुद्धा निंदंति ताडयंति च
sarvabhakṣamabhīpsaṃtastṛptāḥ paradhanaṃ yathā ||
kecidāhuradya eva ślāghyā sṛṣṭistu vedhasaḥ
||140||सर्वभक्षमभीप्संतस्तृप्ताः परधनं यथा ॥
केचिदाहुरद्य एव श्लाघ्या सृष्टिस्तु वेधसः
suprabhātaṃ sunakṣatraṃ pūrvamāsīddhṛthaiva tat ||
evaṃ bahuvidhālāpe palādānāṃ tatastataḥ
||141||सुप्रभातं सुनक्षत्रं पूर्वमासीद्धृथैव तत् ॥
एवं बहुविधालापे पलादानां ततस्ततः
adṛśyaḥ samare jaṃbho devāñṭhastrairacūrṇayat ||
tataḥ śakrodhaneśaśca varuṇaḥ pavano'nalaḥ
||142||अदृश्यः समरे जंभो देवाञ्ठस्त्रैरचूर्णयत् ॥
ततः शक्रोधनेशश्च वरुणः पवनोऽनलः
yamo'tha nirṛtiścāpi divyāstrāṇi mahābalāḥ ||
ākāśe mumucuḥ sarve dānavāyābhisaṃdhya tu
||143||यमोऽथ निर्ऋतिश्चापि दिव्यास्त्राणि महाबलाः ॥
आकाशे मुमुचुः सर्वे दानवायाभिसंध्य तु
vyarthatāṃ jagmurastrāṇi devānāṃ dānavaṃ prati ||
yathātikrūracittānāmārye kṛtyaśatānyapi
||144||व्यर्थतां जग्मुरस्त्राणि देवानां दानवं प्रति ॥
यथातिक्रूरचित्तानामार्ये कृत्यशतान्यपि
gatiṃ na vividuścāpi śrāṃtā daityāśca devatāḥ ||
daityāstrabhinnasarvāṃgā gāvaḥ śītārditā iva
||145||गतिं न विविदुश्चापि श्रांता दैत्याश्च देवताः ॥
दैत्यास्त्रभिन्नसर्वांगा गावः शीतार्दिता इव
parasparaṃ vyalīyaṃta hāhākiṃbhāvivādinaḥ ||
tāmavasthāṃ harirdṛṣṭvā devāñchakramuvāca ha
||146||परस्परं व्यलीयंत हाहाकिंभाविवादिनः ॥
तामवस्थां हरिर्दृष्ट्वा देवाञ्छक्रमुवाच ह
aghoramaṃtraṃ smara devarāja astraṃ hi yatpāśupataprabhāvam ||
rudreṇa tuṣṭena tava pradattamavyāhataṃ vīravarābhighāti
||147||अघोरमंत्रं स्मर देवराज अस्त्रं हि यत्पाशुपतप्रभावम् ॥
रुद्रेण तुष्टेन तव प्रदत्तमव्याहतं वीरवराभिघाति
evaṃ sa śakro haribodhitastadā praṇamya devaṃ vṛṣaketumīśvaram ||
samādade bāṇamamitraghātanaṃ saṃpūjitaṃ daivaraṇe'rddhacaṃdram
||148||एवं स शक्रो हरिबोधितस्तदा प्रणम्य देवं वृषकेतुमीश्वरम् ॥
समाददे बाणममित्रघातनं संपूजितं दैवरणेऽर्द्धचंद्रम्
dhanuṣyajayye viniyojya buddhimānnyayojayattatra aghoramaṃtram
||149||धनुष्यजय्ये विनियोज्य बुद्धिमान्न्ययोजयत्तत्र अघोरमंत्रम्
tato vadhāyāśu mumoca tasya vā ākṛṣya karṇāṃtamakuṃṭhadīdhitim ||
athāsuraḥ prekṣya mahāstramāpatadvisṛjya māyāṃ sahasā vyavasthitaḥ
||150||ततो वधायाशु मुमोच तस्य वा आकृष्य कर्णांतमकुंठदीधितिम् ॥
अथासुरः प्रेक्ष्य महास्त्रमापतद्विसृज्य मायां सहसा व्यवस्थितः
pravepamānena mukhena yujyatācalena gātreṇa ca saṃbhramākulaḥ ||
tatastu tasyāstravarābhimaṃtritaḥ śarordhacaṃdraḥ prasabhaṃ mahāraṇe
||151||प्रवेपमानेन मुखेन युज्यताचलेन गात्रेण च संभ्रमाकुलः ॥
ततस्तु तस्यास्त्रवराभिमंत्रितः शरोर्धचंद्रः प्रसभं महारणे
puraṃdarasyeṣvasanapramukto madhyārkaviṃvaṃ vapuṣā viḍaṃbayan
||152||पुरंदरस्येष्वसनप्रमुक्तो मध्यार्कविंवं वपुषा विडंबयन्
kirīṭakūṭasphurakāṃtisaṃkulaṃ sugaṃdhinānākusumādhivāsitam ||
prakīrṇadhūmajvalanābhamūrdhajaṃ nyapātayajjaṃbhiśiraḥ sakuṃḍalam
||153||किरीटकूटस्फुरकांतिसंकुलं सुगंधिनानाकुसुमाधिवासितम् ॥
प्रकीर्णधूमज्वलनाभमूर्धजं न्यपातयज्जंभिशिरः सकुंडलम्
tasminniṃdrahate jaṃbhe praśaśaṃsuḥ surā bahu ||
vāsudevo'pi bhagavānsādhu sādhviti cābravīt
||154||तस्मिन्निंद्रहते जंभे प्रशशंसुः सुरा बहु ॥
वासुदेवोऽपि भगवान्साधु साध्विति चाब्रवीत्
tato jaṃbhaṃ hataṃ dṛṣṭvā dānavendrāḥ parāṅmukhāḥ ||
sarve te bhagnasaṃkalpā dudruvustārakaṃ prati
||155||ततो जंभं हतं दृष्ट्वा दानवेन्द्राः पराङ्मुखाः ॥
सर्वे ते भग्नसंकल्पा दुद्रुवुस्तारकं प्रति
tāṃśca trastānsamālokya śrutvā sa caturo hatān ||
sārathiṃ prerayāmāsa yāhīṃdraṃ laghu saṃgare
||156||तांश्च त्रस्तान्समालोक्य श्रुत्वा स चतुरो हतान् ॥
सारथिं प्रेरयामास याहींद्रं लघु संगरे
tathetyuktvā sa ca prāyāttārake rathamāsthite ||
sāvalepaṃ ca sakrodhaṃ sagarvaṃ saparākramam
||157||तथेत्युक्त्वा स च प्रायात्तारके रथमास्थिते ॥
सावलेपं च सक्रोधं सगर्वं सपराक्रमम्
sāviṣkāraṃ sadhikkāraṃ prayāto dānaveśvaraḥ ||
sa yuktaṃ rathamāsthāya sahasreṇa garutmatām
||158||साविष्कारं सधिक्कारं प्रयातो दानवेश्वरः ॥
स युक्तं रथमास्थाय सहस्रेण गरुत्मताम्
sarvāyudhapariṣkāraṃ sarvāstraparirakṣitam ||
trailokyaṛddhisaṃpannaṃ kalpāṃtāṃtakanāditam
||159||सर्वायुधपरिष्कारं सर्वास्त्रपरिरक्षितम् ॥
त्रैलोक्यऋद्धिसंपन्नं कल्पांतांतकनादितम्
sainyena mahatā yukto nādayanvidiśo diśaḥ ||
sahasrākṣaśca taṃ dṛṣṭvā tyaktvā vāhanadaṃtinam
||160||सैन्येन महता युक्तो नादयन्विदिशो दिशः ॥
सहस्राक्षश्च तं दृष्ट्वा त्यक्त्वा वाहनदंतिनम्
rathaṃ mātalinā yuktaṃ taptahemapariṣkṛtam ||
caturyojanavistīrṇaṃ siddhasaṃghapariṣkṛtam
||161||रथं मातलिना युक्तं तप्तहेमपरिष्कृतम् ॥
चतुर्योजनविस्तीर्णं सिद्धसंघपरिष्कृतम्
gaṃdharvakiṃnarodgītamapsaronṛtyasaṃkulam
||162||गंधर्वकिंनरोद्गीतमप्सरोनृत्यसंकुलम्
sarvāyudhamahābādhaṃ mahāratnasamācitam ||
adhyatiṣṭhattaṃ rathaṃ ca parivārya samaṃtataḥ
||163||सर्वायुधमहाबाधं महारत्नसमाचितम् ॥
अध्यतिष्ठत्तं रथं च परिवार्य समंततः
dāṃśitā lokapālāśca tasathuḥ sagaruḍadhvajāḥ ||
tataścacāla vasudhā vavau rūkṣo marudgaṇaiḥ
||164||दांशिता लोकपालाश्च तसथुः सगरुडध्वजाः ॥
ततश्चचाल वसुधा ववौ रूक्षो मरुद्गणैः
celuśca sāgarāḥ sapta tathā'naśyadraveḥ prabhā ||
tato jajvalurastrāṇi tato'kaṃpaṃta vāhanāḥ
||165||चेलुश्च सागराः सप्त तथाऽनश्यद्रवेः प्रभा ॥
ततो जज्वलुरस्त्राणि ततोऽकंपंत वाहनाः
tataḥ samastamudvṛttaṃ tatodṛsyata tārakaḥ ||
ekatastārako daityaḥ surasaṃghāstathaikataḥ
||166||ततः समस्तमुद्वृत्तं ततोदृस्यत तारकः ॥
एकतस्तारको दैत्यः सुरसंघास्तथैकतः
lokāvasāda mekatra lokoddharaṇamekataḥ ||
carācarāṇi bhūtāni bhayavismayavaṃti ca
||167||लोकावसाद मेकत्र लोकोद्धरणमेकतः ॥
चराचराणि भूतानि भयविस्मयवंति च
praśaśaṃsuḥ surāḥ pārtha tadā tasminsamāgame
||168||प्रशशंसुः सुराः पार्थ तदा तस्मिन्समागमे
astrāṇi tejāṃsi dhanāni yodhā yaśo balaṃ vīraparākramāśca ||
sattvaujasānyaṃga babhūvureṣāṃ devāsurāṇāṃ tapasaḥ paraṃ tu naḥ
||169||अस्त्राणि तेजांसि धनानि योधा यशो बलं वीरपराक्रमाश्च ॥
सत्त्वौजसान्यंग बभूवुरेषां देवासुराणां तपसः परं तु नः
athābhimukhamāyāṃtaṃ devā vinatarpavabhiḥ ||
bāṇairanalakalpāgrārvivyadhustārakaṃ prati
||170||अथाभिमुखमायांतं देवा विनतर्पवभिः ॥
बाणैरनलकल्पाग्रार्विव्यधुस्तारकं प्रति
sa tānaciṃtya daityeṃdro devabāṇakṣatānhṛdi ||
bāṇairvyoma diśaḥ pṛthvīṃ pūrayāmāsa dānavaḥ
||171||स तानचिंत्य दैत्येंद्रो देवबाणक्षतान्हृदि ॥
बाणैर्व्योम दिशः पृथ्वीं पूरयामास दानवः
nārāyaṇaṃ ca saptatyā navatyā ca hutāśanam ||
daśabhirmārutaṃ mūrdhni yamaṃ daśabhireva ca
||172||नारायणं च सप्तत्या नवत्या च हुताशनम् ॥
दशभिर्मारुतं मूर्ध्नि यमं दशभिरेव च
dhanadaṃ caiva saptyā varuṇaṃ ca tathāṣṭabhiḥ ||
viṃśatyā nirṛtiṃ daityaḥ punaścāṣṭabhireva ca
||173||धनदं चैव सप्त्या वरुणं च तथाष्टभिः ॥
विंशत्या निर्ऋतिं दैत्यः पुनश्चाष्टभिरेव च
vivyādha punarekaikaṃ daśabhirmarmabhedibhiḥ ||
tathā ca mātaliṃ daityo vivyādha tribhirāśugaiḥ
||174||विव्याध पुनरेकैकं दशभिर्मर्मभेदिभिः ॥
तथा च मातलिं दैत्यो विव्याध त्रिभिराशुगैः
garuḍaṃ daśabhiścaiva mahiṣaṃ navabhistathā ||
punardairtyo'tha devānāṃ tilaśo nataparvabhiḥ
||175||गरुडं दशभिश्चैव महिषं नवभिस्तथा ॥
पुनर्दैर्त्योऽथ देवानां तिलशो नतपर्वभिः
cakāra varmajālāni ciccheda ca dhanūṃṣi ca ||
tato vikavacā devā vidhanuṣkāḥ prapīḍitāḥ
||176||चकार वर्मजालानि चिच्छेद च धनूंषि च ॥
ततो विकवचा देवा विधनुष्काः प्रपीडिताः
cāpānyanyāni saṃgṛhya yāvanmuṃcaṃti sāyakān ||
tāvadbāṇaṃ samādhāya kālānalasamaprabham
||177||चापान्यन्यानि संगृह्य यावन्मुंचंति सायकान् ॥
तावद्बाणं समाधाय कालानलसमप्रभम्
tāḍayāmāsa śakraṃ sa hṛdi sopi mumocaha ||
tatoṃ'tarikṣamālokya dṛṣṭvā sūryaśatākṛtī
||178||ताडयामास शक्रं स हृदि सोपि मुमोचह ॥
ततोंऽतरिक्षमालोक्य दृष्ट्वा सूर्यशताकृती
tārkṣyaviṣṇū samājaghne śarābhyāṃ tāvamuhyatām ||
pretanāthasya vahneśca varuṇasya śitaiḥ śaraiḥ
||179||तार्क्ष्यविष्णू समाजघ्ने शराभ्यां तावमुह्यताम् ॥
प्रेतनाथस्य वह्नेश्च वरुणस्य शितैः शरैः
nirṛteścākarotkāryaṃ bhītabītaṃ vimohayan ||
nirucchvāsaṃ samāhṛtya cakre bāṇaiḥ samīraṇam
||180||निर्ऋतेश्चाकरोत्कार्यं भीतबीतं विमोहयन् ॥
निरुच्छ्वासं समाहृत्य चक्रे बाणैः समीरणम्
tataḥ prāpya hariḥ saṃjñāṃ protsāhya ca diśāṃ patīn ||
bāṇena sāratheḥ kāyācchiro'hārṣītsakuṇḍalam
||181||ततः प्राप्य हरिः संज्ञां प्रोत्साह्य च दिशां पतीन् ॥
बाणेन सारथेः कायाच्छिरोऽहार्षीत्सकुण्डलम्
dhūmaketorjvalātkruddhastasya cchittvā nyapātayat ||
daityarājakirīṭayaṃ ca ciccheda vāsavastataḥ
||182||धूमकेतोर्ज्वलात्क्रुद्धस्तस्य च्छित्त्वा न्यपातयत् ॥
दैत्यराजकिरीटयं च चिच्छेद वासवस्ततः
dhaneśaśca dhanuḥ kruddho bibhedabahudhā śaraiḥ ||
vāyuścakre ca tilaśo rathaṃ vā kṣoṇikūbaram
||183||धनेशश्च धनुः क्रुद्धो बिभेदबहुधा शरैः ॥
वायुश्चक्रे च तिलशो रथं वा क्षोणिकूबरम्
nirṛtistilaśo varṇa cakre bāṇaistato raṇe ||
kṛtvaitadatulaṃ karmatiṣṭhatiṣṭheti cābruvan
||184||निर्ऋतिस्तिलशो वर्ण चक्रे बाणैस्ततो रणे ॥
कृत्वैतदतुलं कर्मतिष्ठतिष्ठेति चाब्रुवन्
lihaṃtaḥ sṛkkiṇīṃ devā vāsudevādayastadā ||
dṛṣṭvā tatkarma devānāṃ tārako'tulavikramaḥ
||185||लिहंतः सृक्किणीं देवा वासुदेवादयस्तदा ॥
दृष्ट्वा तत्कर्म देवानां तारकोऽतुलविक्रमः
mumoca mudgaraṃ bhīmaṃ sahasrākṣāya saṃgare ||
dṛṣṭvā mudgaramāyāṃtamanivāryaṃ raṇājire
||186||मुमोच मुद्गरं भीमं सहस्राक्षाय संगरे ॥
दृष्ट्वा मुद्गरमायांतमनिवार्यं रणाजिरे
rathādāplutya dharaṇīmagamatpākaśāsanaḥ ||
mudgaro'pi rathopasthe papāta paruṣasvanaḥ
||187||रथादाप्लुत्य धरणीमगमत्पाकशासनः ॥
मुद्गरोऽपि रथोपस्थे पपात परुषस्वनः
sa rathaṃ cūrṇayāmāsa na mamāra ca mātaliḥ ||
gṛhītvā paṭṭiśaṃ daityo jadhānorasi keśavam
||188||स रथं चूर्णयामास न ममार च मातलिः ॥
गृहीत्वा पट्टिशं दैत्यो जधानोरसि केशवम्
skandhe garutmataḥ so'pi niṣasāda vicetanaḥ ||
khaḍgena rākṣasendraṃ ca bhittvā bhūmāvapātayat
||189||स्कन्धे गरुत्मतः सोऽपि निषसाद विचेतनः ॥
खड्गेन राक्षसेन्द्रं च भित्त्वा भूमावपातयत्
yamaṃ ca pātayāmāsa bhūmau daityo mukhe hatam ||
vahniṃ ca bhiṃḍipālena cakre hatvā vicetanam
||190||यमं च पातयामास भूमौ दैत्यो मुखे हतम् ॥
वह्निं च भिंडिपालेन चक्रे हत्वा विचेतनम्
vāyuṃ padā tadākṣipya pātayāmāsa bhūtale ||
dhaneśaṃ taddhanuṣkoṭyā kuṭṭayāmāsa kopanaḥ
||191||वायुं पदा तदाक्षिप्य पातयामास भूतले ॥
धनेशं तद्धनुष्कोट्या कुट्टयामास कोपनः
tato devanikāyānāmekaikaṃ kṣaṇamātrataḥ ||
teṣāmeva jaghānāsau śastrairbālānyathā guruḥ
||192||ततो देवनिकायानामेकैकं क्षणमात्रतः ॥
तेषामेव जघानासौ शस्त्रैर्बालान्यथा गुरुः
labdhasaṃjñastato viṣṇuścakraṃ jagrāha durdharam ||
rānaveṃdravasāmedorudhireṇābhiraṃjitam
||193||लब्धसंज्ञस्ततो विष्णुश्चक्रं जग्राह दुर्धरम् ॥
रानवेंद्रवसामेदोरुधिरेणाभिरंजितम्
mumoca dānaveṃdrasya dṛḍhaṃ vakṣasi keśavaḥ ||
papāta cakraṃ daityasya patitaṃ bhāskaradyuti
||194||मुमोच दानवेंद्रस्य दृढं वक्षसि केशवः ॥
पपात चक्रं दैत्यस्य पतितं भास्करद्युति
vyaśīryatātha kāye'sya nīlotpalamivāśmani ||
tato vajraṃ mahendro'pi pramumocārcitaṃ ciram
||195||व्यशीर्यताथ कायेऽस्य नीलोत्पलमिवाश्मनि ॥
ततो वज्रं महेन्द्रोऽपि प्रमुमोचार्चितं चिरम्
tasmiñjayāśā śakrasya dānavendrāya saṃyuge ||
tārakasya ca saṃprāpya śarīraṃ śauryaśālinaḥ
||196||तस्मिञ्जयाशा शक्रस्य दानवेन्द्राय संयुगे ॥
तारकस्य च संप्राप्य शरीरं शौर्यशालिनः
viśīryata vikīrṇārciḥ śatadhā khaṇḍaśo gatam ||
tato vāyuradīnātmā vegena mahatā nadan
||197||विशीर्यत विकीर्णार्चिः शतधा खण्डशो गतम् ॥
ततो वायुरदीनात्मा वेगेन महता नदन्
jvalitajvalanābhāsamaṃkuśaṃ pramumoca ha ||
viśīrṇaṃ tasya taccāṃge dṛṣṭvā vāyurmahāruṣā
||198||ज्वलितज्वलनाभासमंकुशं प्रमुमोच ह ॥
विशीर्णं तस्य तच्चांगे दृष्ट्वा वायुर्महारुषा
tataḥ śailendramutpāṭya puṣpitadrumakaṃdaram ||
cikṣepa dānavendrāya daśayojanavistṛtam
||199||ततः शैलेन्द्रमुत्पाट्य पुष्पितद्रुमकंदरम् ॥
चिक्षेप दानवेन्द्राय दशयोजनविस्तृतम्
mahīdharaṃ tamāyāṃtaṃ sasmitaṃ daityapuṃgavaḥ ||
jagrāha vāmahastena bālaḥ kandukalīlayā
||200||महीधरं तमायांतं सस्मितं दैत्यपुंगवः ॥
जग्राह वामहस्तेन बालः कन्दुकलीलया
tatastenaiva cāhatya pātayāmāsa cāṃtakam ||
daṇḍaṃ tataḥ samudyamya kṛtāṃtaḥ krodhamūrchitaḥ
||201||ततस्तेनैव चाहत्य पातयामास चांतकम् ॥
दण्डं ततः समुद्यम्य कृतांतः क्रोधमूर्छितः
daityendramūrdhni cikṣepa bhrāmya vegena durjayam ||
so'surasyāpatanmūrdhni daityastaṃ jagṛhe smayan
||202||दैत्येन्द्रमूर्ध्नि चिक्षेप भ्राम्य वेगेन दुर्जयम् ॥
सोऽसुरस्यापतन्मूर्ध्नि दैत्यस्तं जगृहे स्मयन्
kalpāṃtalokadahano jvalano roṣasaṃjvalan ||
śaktiṃ cikṣepadurdharṣāṃ dānavendrāya saṃyuge
||203||कल्पांतलोकदहनो ज्वलनो रोषसंज्वलन् ॥
शक्तिं चिक्षेपदुर्धर्षां दानवेन्द्राय संयुगे
tataḥ śirīṣamāleva sāsya vakṣasyarājata ||
tataḥ khaḍgaṃ samākṛṣya kośādākāśanirmalam
||204||ततः शिरीषमालेव सास्य वक्षस्यराजत ॥
ततः खड्गं समाकृष्य कोशादाकाशनिर्मलम्
dyuti bhāsitatrailokyaṃ lokapālo'pi nirṛtiḥ ||
cikṣepa dānavendrāya tasya mūrdhni papāta ha
||205||द्युति भासितत्रैलोक्यं लोकपालोऽपि निर्ऋतिः ॥
चिक्षेप दानवेन्द्राय तस्य मूर्ध्नि पपात ह
patitaścāgamatkhaḍgaḥ sa śīghraṃ śatakhaṇḍatām ||
jaleśaśca tataḥ kruddho mahābhairavarūpiṇam
||206||पतितश्चागमत्खड्गः स शीघ्रं शतखण्डताम् ॥
जलेशश्च ततः क्रुद्धो महाभैरवरूपिणम्
mumoca pāśaṃ daityendrabhujabandhābilāṣukaḥ ||
sa daityabhujamāsādya pāśaḥ sadyo vyapadyata
||207||मुमोच पाशं दैत्येन्द्रभुजबन्धाबिलाषुकः ॥
स दैत्यभुजमासाद्य पाशः सद्यो व्यपद्यत
sphuṭitaḥ krakacakrūradaśanālirahīśvaraḥ ||
tato'śvinau sacaṃdrārkau sādhyāśca vasavaśca ye
||208||स्फुटितः क्रकचक्रूरदशनालिरहीश्वरः ॥
ततोऽश्विनौ सचंद्रार्कौ साध्याश्च वसवश्च ये
yakṣarākṣasaganadharvāḥ sarpāścāstraiḥ pṛthagvidhaiḥ ||
jaghnurdaityeśvaraṃ sarve bhūyaśaste mahābalāḥ
||209||यक्षराक्षसगनधर्वाः सर्पाश्चास्त्रैः पृथग्विधैः ॥
जघ्नुर्दैत्येश्वरं सर्वे भूयशस्ते महाबलाः
na cāstrāṇyasyāsajjanta gātre vajrācalopame ||
tato devanavaplutya tārako dānavādipaḥ
||210||न चास्त्राण्यस्यासज्जन्त गात्रे वज्राचलोपमे ॥
ततो देवनवप्लुत्य तारको दानवादिपः
jaghāna koṭiśaḥ kruddho muṣṭipārṣṇibhireva ca ||
tathāvidhaṃ tasya vīryamālokya bhagavānhariḥ
||211||जघान कोटिशः क्रुद्धो मुष्टिपार्ष्णिभिरेव च ॥
तथाविधं तस्य वीर्यमालोक्य भगवान्हरिः
palāyadhvamaho devā vadannantarhito'bhavat ||
śakrādayastato devāḥ palāyanakṛtādarāḥ
||212||पलायध्वमहो देवा वदन्नन्तर्हितोऽभवत् ॥
शक्रादयस्ततो देवाः पलायनकृतादराः
kālanemimukhairdaityeruparuddhā madotkaṭaiḥ ||
muṣṭibhiḥ pādaghātaiśca keśaṣvākṛṣya tairmudā
||213||कालनेमिमुखैर्दैत्येरुपरुद्धा मदोत्कटैः ॥
मुष्टिभिः पादघातैश्च केशष्वाकृष्य तैर्मुदा
tāritāḥ śuṣkasaritaṃ devamārgāśca daṃśitāḥ ||
bahudhā cāpyakṛṣyaṃta lokapālā mahāsuraiḥ
||214||तारिताः शुष्कसरितं देवमार्गाश्च दंशिताः ॥
बहुधा चाप्यकृष्यंत लोकपाला महासुरैः
tato ninādaḥ saṃjajñe daityānāṃ balaśālinām ||
kampayanpṛthivīṃ dyāṃ ca pātālāni ca bhārata
||215||ततो निनादः संजज्ञे दैत्यानां बलशालिनाम् ॥
कम्पयन्पृथिवीं द्यां च पातालानि च भारत
jayeti muditā daityāstuṣṭuvustārakaṃ tadā ||
śaṃkhāṃśca pūrayāmāsuḥ kundendusadṛśaprabhān
||216||जयेति मुदिता दैत्यास्तुष्टुवुस्तारकं तदा ॥
शंखांश्च पूरयामासुः कुन्देन्दुसदृशप्रभान्
dhanurbāṇaravāṃścogrānkarāghātāṃśca cakrire ||
bhṛśaṃ harṣānvitā daityā neduśca nanṛturmuhuḥ
||217||धनुर्बाणरवांश्चोग्रान्कराघातांश्च चक्रिरे ॥
भृशं हर्षान्विता दैत्या नेदुश्च ननृतुर्मुहुः
tato devānpuraskṛtya paśupālaḥ paśūniva ||
daityendro rathamāsthāya jagāma sahito'suraiḥ
||218||ततो देवान्पुरस्कृत्य पशुपालः पशूनिव ॥
दैत्येन्द्रो रथमास्थाय जगाम सहितोऽसुरैः
mahīsāgarakūlasthaṃ tārakaḥ sa puraṃ balī ||
yojanadvādaśāyāmaṃ tāmraprākāraśobhitam
||219||महीसागरकूलस्थं तारकः स पुरं बली ॥
योजनद्वादशायामं ताम्रप्राकारशोभितम्
prāsādarbahubhiḥ kīrṇaṃ divyāścaryopaśobhitam ||
yatra śabdāstrayo naiva jīryaṃte cāniśaṃpure
||220||प्रासादर्बहुभिः कीर्णं दिव्याश्चर्योपशोभितम् ॥
यत्र शब्दास्त्रयो नैव जीर्यंते चानिशंपुरे
gītaghoṣaśca vyāghoṣo bhujyaṃtāṃ viṣayāstviti ||
tatpraviśya puraṃ rājā jagāma svakamālayam
||221||गीतघोषश्च व्याघोषो भुज्यंतां विषयास्त्विति ॥
तत्प्रविश्य पुरं राजा जगाम स्वकमालयम्
mahotsavena mahatā putrastrīpratinaṃditaḥ ||
tatra divyāṃ sabhāṃ rājā prāpya siṃhāsanasthitaḥ
||222||महोत्सवेन महता पुत्रस्त्रीप्रतिनंदितः ॥
तत्र दिव्यां सभां राजा प्राप्य सिंहासनस्थितः
stūyamāno ditisutairapsarobhirvinoditaḥ ||
divyāsanasthairdaityeṃdrairvṛtaḥ siṃhairiva prabhuḥ
||223||स्तूयमानो दितिसुतैरप्सरोभिर्विनोदितः ॥
दिव्यासनस्थैर्दैत्येंद्रैर्वृतः सिंहैरिव प्रभुः
etasminnaṃtare kāci ddivyastrī tatpure'bhavat ||
vismitastairvṛto daityaiḥ provācedaṃ smayanniva
||224||एतस्मिन्नंतरे काचि द्दिव्यस्त्री तत्पुरेऽभवत् ॥
विस्मितस्तैर्वृतो दैत्यैः प्रोवाचेदं स्मयन्निव
rūpeṇānupamā pārtha nānābharaṇabhūṣitā ||
tāṃ dṛṣṭavā tārako rājā bhṛśaṃ vai vismito'bhavat
||225||रूपेणानुपमा पार्थ नानाभरणभूषिता ॥
तां दृष्टवा तारको राजा भृशं वै विस्मितोऽभवत्
kāsi devī mama brūhi kiṃ mayā rūpasuṃdari ||
tvatsamāṃ yoṣitaṃ naiva dṛṣṭavaṃtaḥ purā vayam
||226||कासि देवी मम ब्रूहि किं मया रूपसुंदरि ॥
त्वत्समां योषितं नैव दृष्टवंतः पुरा वयम्
stryuvāca
ahaṃ trailokyalakṣmīti viddhi māṃ daityasattama ||
arjitā tapasā cāsmi tvayā vīryeṇa vā vibho
||227||अहं त्रैलोक्यलक्ष्मीति विद्धि मां दैत्यसत्तम ॥
अर्जिता तपसा चास्मि त्वया वीर्येण वा विभो
vīryavaṃtaṃ tvanalasaṃ tapasvinamakātaram ||
dātāraṃ cāpi bhoktāraṃ yuktyā sevāmi taṃ naram
||228||वीर्यवंतं त्वनलसं तपस्विनमकातरम् ॥
दातारं चापि भोक्तारं युक्त्या सेवामि तं नरम्
bhīruṃ nirviṇṇmatyarthaṃ sādhvīpīḍākaraṃ naram ||
sarvātiśaṃkinaṃ sadyastyajāmi ditinaṃdana
||229||भीरुं निर्विण्ण्मत्यर्थं साध्वीपीडाकरं नरम् ॥
सर्वातिशंकिनं सद्यस्त्यजामि दितिनंदन
maheṃdraṇa ca mātā te yadā sā vyapamānitā ||
tadaiva tyaktaprāyo'sāvidānīṃ tava saṃvaśe
||230||महेंद्रण च माता ते यदा सा व्यपमानिता ॥
तदैव त्यक्तप्रायोऽसाविदानीं तव संवशे
tārakaśca tataḥ prāha paramaṃ ceti tāṃ tadā ||
sā cāviveśa taṃ devī trijagatpūjitā ramā
||231||तारकश्च ततः प्राह परमं चेति तां तदा ॥
सा चाविवेश तं देवी त्रिजगत्पूजिता रमा
tato daityādhipaṃ nāryo dānavānāṃ vibhūṣitāḥ ||
vīrakāṃsyamupādāya vardhayāṃcakrire mudā
||232||ततो दैत्याधिपं नार्यो दानवानां विभूषिताः ॥
वीरकांस्यमुपादाय वर्धयांचक्रिरे मुदा
devāśca dvāri tiṣṭhaṃti baddhā daityairbhṛśāturāḥ ||
upahasyamānā nārībhirdaityairanyaiśca nāgaraiḥ
||233||देवाश्च द्वारि तिष्ठंति बद्धा दैत्यैर्भृशातुराः ॥
उपहस्यमाना नारीभिर्दैत्यैरन्यैश्च नागरैः
etasminnaṃtare viṣṇurdaityarūpaṃ samāsthitaḥ ||
upahāsakamadhyastho gāthe dve prāha buddhimān
||234||एतस्मिन्नंतरे विष्णुर्दैत्यरूपं समास्थितः ॥
उपहासकमध्यस्थो गाथे द्वे प्राह बुद्धिमान्
idamalpataraṃnāma yadamīṣāṃ ca dṛśyate ||
mātṛkrodhaṃ smaranrājā kiṃkiṃ yanna kariṣyati
||235||इदमल्पतरंनाम यदमीषां च दृश्यते ॥
मातृक्रोधं स्मरन्राजा किंकिं यन्न करिष्यति
balīyāṃsaṃ samāsādya na namedyo na cāsti saḥ ||
markavacchvetabākīyairupāyaiḥ sthīyatāṃ surāḥ
||236||बलीयांसं समासाद्य न नमेद्यो न चास्ति सः ॥
मर्कवच्छ्वेतबाकीयैरुपायैः स्थीयतां सुराः
upahāsamukhenāmī upadeśaṃ harermukhāt ||
samākarṇya tato devā markkarūpeṇa saṃsthitāḥ
||237||उपहासमुखेनामी उपदेशं हरेर्मुखात् ॥
समाकर्ण्य ततो देवा मर्क्करूपेण संस्थिताः
nṛtyaṃtaste ca bahudhā daityāścāsurayoṣitaḥ ||
bhṛśaṃ ca nodayāmāsurmudā bhojyāni te daduḥ
||238||नृत्यंतस्ते च बहुधा दैत्याश्चासुरयोषितः ॥
भृशं च नोदयामासुर्मुदा भोज्यानि ते ददुः
viṣṇurdaityapratīhāraṃ tataḥ provāca buddhimān ||
vinodāya mahārājño markānetānprakīrtaya
||239||विष्णुर्दैत्यप्रतीहारं ततः प्रोवाच बुद्धिमान् ॥
विनोदाय महाराज्ञो मर्कानेतान्प्रकीर्तय
pratīhārastato hṛṣṭaḥ sabhāmadhye viveśa saḥ ||
jānubhyāṃ dharaṇīṃ gatvā baddhā ca karasaṃpuṭam
||240||प्रतीहारस्ततो हृष्टः सभामध्ये विवेश सः ॥
जानुभ्यां धरणीं गत्वा बद्धा च करसंपुटम्
uvācānāvilaṃ vākyamalpākṣaraparisphuṭam ||
daityeṃdra markavṛṃdāni dvāri tiṣṭhaṃti te prabho
||241||उवाचानाविलं वाक्यमल्पाक्षरपरिस्फुटम् ॥
दैत्येंद्र मर्कवृंदानि द्वारि तिष्ठंति ते प्रभो
bhṛśaṃ vinodakāriṇi spṛhā ceddraṣṭumarhasi ||
tanniśamyābravīdrājā kiṃ ciraṃ kriyate tvayā
||242||भृशं विनोदकारिणि स्पृहा चेद्द्रष्टुमर्हसि ॥
तन्निशम्याब्रवीद्राजा किं चिरं क्रियते त्वया
kṣattā ceti vacaḥ śrutvā kālanemiṃ tadābravīt ||
markānetānmahārājo draṣṭumicchati śīghrataḥ
||243||क्षत्ता चेति वचः श्रुत्वा कालनेमिं तदाब्रवीत् ॥
मर्कानेतान्महाराजो द्रष्टुमिच्छति शीघ्रतः
rakṣapāla sahaibhistvaṃ rājānamanukūlaya ||
kālanemirupādāya markānyāto nṛpaṃ tataḥ
||244||रक्षपाल सहैभिस्त्वं राजानमनुकूलय ॥
कालनेमिरुपादाय मर्कान्यातो नृपं ततः
markamadhye viṣṇumarko yātastyaktvā ca daityatām ||
tatastārakadaityasya purato nanṛturbhṛśam
||245||मर्कमध्ये विष्णुमर्को यातस्त्यक्त्वा च दैत्यताम् ॥
ततस्तारकदैत्यस्य पुरतो ननृतुर्भृशम्
markā daityakarottālairharṣanādavinoditaiḥ ||
tato'timudito rājā teṣāṃ nṛtyena so'bravīt
||246||मर्का दैत्यकरोत्तालैर्हर्षनादविनोदितैः ॥
ततोऽतिमुदितो राजा तेषां नृत्येन सोऽब्रवीत्
abhayaṃ vo markadevāstuṣṭo yacchāmyahaṃ tvidam ||
madgṛhe sthīyatāmeva na ca kāryaṃ bhayaṃ hṛdi
||247||अभयं वो मर्कदेवास्तुष्टो यच्छाम्यहं त्विदम् ॥
मद्गृहे स्थीयतामेव न च कार्यं भयं हृदि
iti śrutvā viṣṇumarkaḥ pranṛtyanni damabravīt ||
rājanvijñātumicchāmastava gehāvadhiṃ vayam
||248||इति श्रुत्वा विष्णुमर्कः प्रनृत्यन्नि दमब्रवीत् ॥
राजन्विज्ञातुमिच्छामस्तव गेहावधिं वयम्
evamukte prahasyāha tārako daityasattamaḥ ||
tribhūmikaṃ hi me gehamidaṃ yadbhuvanatrayam
||249||एवमुक्ते प्रहस्याह तारको दैत्यसत्तमः ॥
त्रिभूमिकं हि मे गेहमिदं यद्भुवनत्रयम्
harimarkastataḥ prāha yadyevaṃ svaṃ vacaḥ smara ||
trailokye vicaraṃtvete markā rājansunirbhayāḥ
||250||हरिमर्कस्ततः प्राह यद्येवं स्वं वचः स्मर ॥
त्रैलोक्ये विचरंत्वेते मर्का राजन्सुनिर्भयाः
aśvamedhaśatasyāpi satyaṃ rājanviśiṣyate ||
dharmamenaṃ smaransatyaṃ vacanaṃ kuru daityapa
||251||अश्वमेधशतस्यापि सत्यं राजन्विशिष्यते ॥
धर्ममेनं स्मरन्सत्यं वचनं कुरु दैत्यप
tataḥ suvismito daityaḥ prāhedaṃ vacanaṃ tadā ||
markaṭāho prabuddho'si satyaṃ brūhi ca ko bhavān
||252||ततः सुविस्मितो दैत्यः प्राहेदं वचनं तदा ॥
मर्कटाहो प्रबुद्धोऽसि सत्यं ब्रूहि च को भवान्
śrībhagavānuvāca
ahaṃ nārāyaṇonāma yadi śrotramupāgataḥ ||
devānāṃ rakṣaṇārthāya markarūpamupāśritaḥ
||253||अहं नारायणोनाम यदि श्रोत्रमुपागतः ॥
देवानां रक्षणार्थाय मर्करूपमुपाश्रितः
taccenmānyatamo dharmastava tadvacanaṃ svakam ||
paripālaya te gehaṃ vicaraṃtu surāstvamī
||254||तच्चेन्मान्यतमो धर्मस्तव तद्वचनं स्वकम् ॥
परिपालय ते गेहं विचरंतु सुरास्त्वमी
avalopaśca rājeṃdra na kartavyastvayā hṛdī ||
vīro'hamiti saṃcintya paśyatā kālajaṃ balam
||255||अवलोपश्च राजेंद्र न कर्तव्यस्त्वया हृदी ॥
वीरोऽहमिति संचिन्त्य पश्यता कालजं बलम्
paryāyairhanyamānānāmabhihaṃtā na vidyate ||
mauḍhyametattu yaddveṣṭā kartāhamiti manyate
||256||पर्यायैर्हन्यमानानामभिहंता न विद्यते ॥
मौढ्यमेतत्तु यद्द्वेष्टा कर्ताहमिति मन्यते
ṛṣīṃśca devāṃśca mahāsurāṃśca traividyavṛddhāṃśca vane munīṃśca ||
kaṃ vāpado nopanamaṃti kāle kālasya vīryaṃ na tu karturetat
||257||ऋषींश्च देवांश्च महासुरांश्च त्रैविद्यवृद्धांश्च वने मुनींश्च ॥
कं वापदो नोपनमंति काले कालस्य वीर्यं न तु कर्तुरेतत्
na maṃtrabalavīryeṇa prajñayā pauruṣeṇa vā ||
alabhyaṃ labhyate kāle kāle suptopi viṃdati
||258||न मंत्रबलवीर्येण प्रज्ञया पौरुषेण वा ॥
अलभ्यं लभ्यते काले काले सुप्तोपि विंदति
na mātṛpitṛśuśrūṣā na ca daivatapūjanam ||
nānyo guṇasamācāraḥ puraṣasya sukhāvahaḥ
||259||न मातृपितृशुश्रूषा न च दैवतपूजनम् ॥
नान्यो गुणसमाचारः पुरषस्य सुखावहः
na vidyā na tapo dānaṃ na mitrāṇi na vāṃdhavāḥ ||
śaknuvaṃti paritrātuṃ naraṃ kālena pīḍitam
||260||न विद्या न तपो दानं न मित्राणि न वांधवाः ॥
शक्नुवंति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम्
nāgāmigamanārthaṃ hi pratighātaśatairapi ||
śaknuvaṃti prativyoḍhumṛte kālabalaṃ narāḥ
||261||नागामिगमनार्थं हि प्रतिघातशतैरपि ॥
शक्नुवंति प्रतिव्योढुमृते कालबलं नराः
dehavatpuṇyakarmāṇi jīvavatkāla ucyate ||
dvayoḥ samāgame daitya kāryāṇāṃ siddhiriṣyate
||262||देहवत्पुण्यकर्माणि जीववत्काल उच्यते ॥
द्वयोः समागमे दैत्य कार्याणां सिद्धिरिष्यते
aho daitya tvadviśiṣṭā daityānāṃ koṭayaḥ purā ||
śālmalestūlavatkṣiptāḥ kālavātena durdaśāḥ
||263||अहो दैत्य त्वद्विशिष्टा दैत्यानां कोटयः पुरा ॥
शाल्मलेस्तूलवत्क्षिप्ताः कालवातेन दुर्दशाः
idaṃ tu labdhvā tvaṃ sthānamātmānaṃ bahu manyase ||
sarvabhūtabhavaṃ devaṃ brahmāṇamiva śāśvatam
||264||इदं तु लब्ध्वा त्वं स्थानमात्मानं बहु मन्यसे ॥
सर्वभूतभवं देवं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्
na cedamacalaṃ sthānamanaṃtaṃ cāpi kasyacit ||
tvaṃ tu bāliśayā buddhyā mamedamiti manyase
||265||न चेदमचलं स्थानमनंतं चापि कस्यचित् ॥
त्वं तु बालिशया बुद्ध्या ममेदमिति मन्यसे
aviśvāsye viśvasiṣi manyase cā'dhruvaṃ dhruvam ||
mamedamiti mohāttvaṃ trilokīśriyamīpsasi
||266||अविश्वास्ये विश्वसिषि मन्यसे चाऽध्रुवं ध्रुवम् ॥
ममेदमिति मोहात्त्वं त्रिलोकीश्रियमीप्ससि
neyaṃ tava na cāsmākaṃ na cānyeṣāṃ sthirā matā ||
atikramya bahūnyāṃstvayi tāvadiyaṃ sthitā
||267||नेयं तव न चास्माकं न चान्येषां स्थिरा मता ॥
अतिक्रम्य बहून्यांस्त्वयि तावदियं स्थिता
kaṃcitkālamiyaṃ sthitvā tvayi tāraka caṃcalā ||
puṃścalīvāticapalā punaranyaṃ gamiṣyati
||268||कंचित्कालमियं स्थित्वा त्वयि तारक चंचला ॥
पुंश्चलीवातिचपला पुनरन्यं गमिष्यति
saratnauṣadisaṃpannaṃ sasaritparvatākaram ||
tānidānīṃ na paśyāmi yairbhuktaṃ bhuvanatrayam
||269||सरत्नौषदिसंपन्नं ससरित्पर्वताकरम् ॥
तानिदानीं न पश्यामि यैर्भुक्तं भुवनत्रयम्
hiraṇyakaśipurvīro hiraṇyākṣaśca durjayaḥ ||
prahrādo namucirvīro vipracittirvirocanaḥ
||270||हिरण्यकशिपुर्वीरो हिरण्याक्षश्च दुर्जयः ॥
प्रह्रादो नमुचिर्वीरो विप्रचित्तिर्विरोचनः
kīrtiḥ śūraśca vīraśca vātāpirilvalastathā ||
aśvagrīvaḥ śaṃbaraśca pulomā madhukaiṭabhau
||271||कीर्तिः शूरश्च वीरश्च वातापिरिल्वलस्तथा ॥
अश्वग्रीवः शंबरश्च पुलोमा मधुकैटभौ
viśvajitpramukhāścānye dānaveṃdrā mahābalāḥ ||
kālena nihatāḥ sarve kālo hi balavattaraḥ
||272||विश्वजित्प्रमुखाश्चान्ये दानवेंद्रा महाबलाः ॥
कालेन निहताः सर्वे कालो हि बलवत्तरः
sarvairvarṣāyutaṃ taptaṃ na tvameko mahātapāḥ ||
sarve satyavrataparāḥ sarve cāsanbahuśrutāḥ
||273||सर्वैर्वर्षायुतं तप्तं न त्वमेको महातपाः ॥
सर्वे सत्यव्रतपराः सर्वे चासन्बहुश्रुताः
sarve yathārhadātāraḥ sarve dākṣāyaṇīsutāḥ ||
jvalaṃtaḥ prajayaṃtaśca kālena pratisaṃhatāḥ
||274||सर्वे यथार्हदातारः सर्वे दाक्षायणीसुताः ॥
ज्वलंतः प्रजयंतश्च कालेन प्रतिसंहताः
muṃcecchāṃ kāmabhogeṣu muṃcemaṃ śrībhavaṃ madam ||
etadaiśvaryanāśe tvāṃ śokaḥ saṃpīḍayiṣyati
||275||मुंचेच्छां कामभोगेषु मुंचेमं श्रीभवं मदम् ॥
एतदैश्वर्यनाशे त्वां शोकः संपीडयिष्यति
śokakāle śuco mātvaṃ harṣakāle ca mā hṛṣaḥ ||
atītānāgate hi tvā pratyutpannena vartaya
||276||शोककाले शुचो मात्वं हर्षकाले च मा हृषः ॥
अतीतानागते हि त्वा प्रत्युत्पन्नेन वर्तय
iṃdraṃ cedāgataḥ kālaḥ sadā yukta mataṃdritam ||
kṣamasva na cirāddaitya tvāmapyupagamiṣyati
||277||इंद्रं चेदागतः कालः सदा युक्त मतंद्रितम् ॥
क्षमस्व न चिराद्दैत्य त्वामप्युपगमिष्यति
ko hi sthātumalaṃ loke mama kruddhasya saṃyuge ||
kālastu balavānprāptastena tiṣṭhāmi tāraka
||278||को हि स्थातुमलं लोके मम क्रुद्धस्य संयुगे ॥
कालस्तु बलवान्प्राप्तस्तेन तिष्ठामि तारक
tvameva vetsi māṃ daitya yohaṃ yādṛkparākramaḥ ||
kalpekalpe mahādaityāḥ koṭiśo'rbudaśohatāḥ
||279||त्वमेव वेत्सि मां दैत्य योहं यादृक्पराक्रमः ॥
कल्पेकल्पे महादैत्याः कोटिशोऽर्बुदशोहताः
yeṣāṃ tvaṃ koṭibhāge'pi paripūrṇo na tāraka ||
kalpekalpe sṛjāmīdaṃ brahmādi sakalaṃ jagat
||280||येषां त्वं कोटिभागेऽपि परिपूर्णो न तारक ॥
कल्पेकल्पे सृजामीदं ब्रह्मादि सकलं जगत्
icchansaṃjīvayāmyetadanicchannāśaye kṣaṇāt ||
na hi tvāṃ notsahe haṃtuṃ sarvadaityasamāyutam
||281||इच्छन्संजीवयाम्येतदनिच्छन्नाशये क्षणात् ॥
न हि त्वां नोत्सहे हंतुं सर्वदैत्यसमायुतम्
aṃgulyagreṇa daityeṃdra punardharmaṃ nalopaye ||
yadyahaṃ pravaro bhūtvā dharmaṃ brahmavarātmakam
||282||अंगुल्यग्रेण दैत्येंद्र पुनर्धर्मं नलोपये ॥
यद्यहं प्रवरो भूत्वा धर्मं ब्रह्मवरात्मकम्
lopayāmi tataḥ kaṃ ca dharmo'yaṃ śaraṇaṃ vrajet ||
ahaṃ karteti mā maṃsthāḥ kartāyastu sadā prabhuḥ
||283||लोपयामि ततः कं च धर्मोऽयं शरणं व्रजेत् ॥
अहं कर्तेति मा मंस्थाः कर्तायस्तु सदा प्रभुः
so'yaṃ kālaḥ pacedviśvaṃ vṛkṣe phalamivāgatam ||
yaireva karmabhiḥ saukhyaṃ duḥkhaṃ tairevakarmabhiḥ
||284||सोऽयं कालः पचेद्विश्वं वृक्षे फलमिवागतम् ॥
यैरेव कर्मभिः सौख्यं दुःखं तैरेवकर्मभिः
prāpnoti puruṣo daitya paśya kālasya citratām ||
sarvaṃ kālavaśādeva bodvavyaṃ dhīryuternaraiḥ
||285||प्राप्नोति पुरुषो दैत्य पश्य कालस्य चित्रताम् ॥
सर्वं कालवशादेव बोद्वव्यं धीर्युतेर्नरैः
svakarmaparipākasya phaladaṃ vai vidurbudhāḥ ||
tasmātkarma śubhaṃ kāryaṃ puṇyātpuṇyātmakaṃ ca yat
||286||स्वकर्मपरिपाकस्य फलदं वै विदुर्बुधाः ॥
तस्मात्कर्म शुभं कार्यं पुण्यात्पुण्यात्मकं च यत्
puṇyena tatra sokhyaṃ syāddṛḥkhaṃ pāpena niścitam ||
iti saṃciṃtya daityeṃdra svaṃ vacaḥ paripālaya ||
maduktaṃ vacanaṃ sarvaṃ yadi maṃtumihārhasi
||287||पुण्येन तत्र सोख्यं स्याद्दृःखं पापेन निश्चितम् ॥
इति संचिंत्य दैत्येंद्र स्वं वचः परिपालय ॥
मदुक्तं वचनं सर्वं यदि मंतुमिहार्हसि
tāraka uvāca
māmatra saṃsthitaṃ dṛṣṭvā kālanemimukhairyutam
||288||मामत्र संस्थितं दृष्ट्वा कालनेमिमुखैर्युतम्
kasyeha na vyathedburmṛtyorapi jivāṃsataḥ ||
sā te na vyathate buddhiracalā tattvadarśinī
||289||कस्येह न व्यथेद्बुर्मृत्योरपि जिवांसतः ॥
सा ते न व्यथते बुद्धिरचला तत्त्वदर्शिनी
bravīṣi yadyattvaṃ vākyaṃ tatathaiva na saṃśayaḥ ||
ko hi viśvāsamartheṣu śarīre vā śarīrabhṛt
||290||ब्रवीषि यद्यत्त्वं वाक्यं ततथैव न संशयः ॥
को हि विश्वासमर्थेषु शरीरे वा शरीरभृत्
kartumutsahate loke dṛṣṭvā saṃprasthitaṃ jagat ||
ahamapyevamevainaṃ lokaṃ jānāmyaśāśvatam
||291||कर्तुमुत्सहते लोके दृष्ट्वा संप्रस्थितं जगत् ॥
अहमप्येवमेवैनं लोकं जानाम्यशाश्वतम्
kālāgnāvāhitaṃ ghore guhye satatagatvare ||
idamadya kariṣyāmi śvaḥkartāsmītivādinaḥ
||292||कालाग्नावाहितं घोरे गुह्ये सततगत्वरे ॥
इदमद्य करिष्यामि श्वःकर्तास्मीतिवादिनः
kālo harati saṃprāpte nadīvega ivonmukhān ||
idānīṃ tāvadevāsau mayā dṛṣṭo na vismṛtaḥ
||293||कालो हरति संप्राप्ते नदीवेग इवोन्मुखान् ॥
इदानीं तावदेवासौ मया दृष्टो न विस्मृतः
kālena hriyamāṇānāṃ pralāpaḥ śrūyate nṛṇām ||
īrṣyābhimānalobheṣu kāmakro dhabhayeṣu ca
||294||कालेन ह्रियमाणानां प्रलापः श्रूयते नृणाम् ॥
ईर्ष्याभिमानलोभेषु कामक्रो धभयेषु च
spṛhāmohātivādeṣu lokaḥ sakto na budhyate ||
guruṃ vāpyaguruṃ vāpi kṛtyākṛtyaṃ ca keśava
||295||स्पृहामोहातिवादेषु लोकः सक्तो न बुध्यते ॥
गुरुं वाप्यगुरुं वापि कृत्याकृत्यं च केशव
jānāmi tvāmahaṃ viṣṇo sarvabhūtavaraṃ prabhum ||
kiṃ kurmaḥ svasvabhāvena balinā tvāṃ na manmahe
||296||जानामि त्वामहं विष्णो सर्वभूतवरं प्रभुम् ॥
किं कुर्मः स्वस्वभावेन बलिना त्वां न मन्महे
kecidbhajaṃti tvāṃ bhaktyā vaireṇa helayā pare ||
sarvenukaṃpyāste tubhyamatarātmāsi dehinām
||297||केचिद्भजंति त्वां भक्त्या वैरेण हेलया परे ॥
सर्वेनुकंप्यास्ते तुभ्यमतरात्मासि देहिनाम्
purāṇaḥ śāśvato dharmaḥ sarvaprāṇabhṛtāṃ samaḥ ||
māmālaṃbya mayā muktā yāṃtu sarve divaukasaḥ
||298||पुराणः शाश्वतो धर्मः सर्वप्राणभृतां समः ॥
मामालंब्य मया मुक्ता यांतु सर्वे दिवौकसः
punarmarkasvarūpeṇa bhrāṃtavyaṃ bhuvanatrayam ||
spṛhāpi yajñabhāgānāṃ na kāryā samayastvayam
||299||पुनर्मर्कस्वरूपेण भ्रांतव्यं भुवनत्रयम् ॥
स्पृहापि यज्ञभागानां न कार्या समयस्त्वयम्
evamukte tārakeṇa devā harṣaṃ prapedire ||
mucyate hṛtalomāpi meṣo lābho hi saunikāt
||300||एवमुक्ते तारकेण देवा हर्षं प्रपेदिरे ॥
मुच्यते हृतलोमापि मेषो लाभो हि सौनिकात्
śrībhagavānuvāca
daityeṃdra bhava tattvajño vidyājñānataponvitaḥ ||
kālaṃ paśyasi suvyaktaṃ pāṇāvāmalakaṃ yathā
||301||दैत्येंद्र भव तत्त्वज्ञो विद्याज्ञानतपोन्वितः ॥
कालं पश्यसि सुव्यक्तं पाणावामलकं यथा
kālacāritratattvajña śivabhakta mahāmate ||
vajrāṃgasuta dhanyo'si spṛhaṇīyo'si dhīmatām
||302||कालचारित्रतत्त्वज्ञ शिवभक्त महामते ॥
वज्रांगसुत धन्योऽसि स्पृहणीयोऽसि धीमताम्
yāvatte tapaso vīryaṃ tāvadbhuṃkṣvajagattrayam ||
etena samayenaite cariṣyaṃti surā jagat
||303||यावत्ते तपसो वीर्यं तावद्भुंक्ष्वजगत्त्रयम् ॥
एतेन समयेनैते चरिष्यंति सुरा जगत्
ityuktvā markayūthena vṛto nārāyaṇaḥ prabhuḥ ||
sthānādasmādapākramya meruṃ prati yayau tadā
||304||इत्युक्त्वा मर्कयूथेन वृतो नारायणः प्रभुः ॥
स्थानादस्मादपाक्रम्य मेरुं प्रति ययौ तदा
tato meruṃ samāgamya provāca vacanaṃ hariḥ ||
bhavaṃto yāṃtu brahmaṇaṃ sa dhāsyati ca vo hitam
||305||ततो मेरुं समागम्य प्रोवाच वचनं हरिः ॥
भवंतो यांतु ब्रह्मणं स धास्यति च वो हितम्
apramattaiḥ sadā bhāvyaṃ pālyaśca samayastathā ||
ityuktvā bhagavānviṣṇustatraivāṃtaradhīyata
||306||अप्रमत्तैः सदा भाव्यं पाल्यश्च समयस्तथा ॥
इत्युक्त्वा भगवान्विष्णुस्तत्रैवांतरधीयत
praṇataḥ saṃstuto devairbrahmāṇaṃ ca surā yayuḥ
||307||प्रणतः संस्तुतो देवैर्ब्रह्माणं च सुरा ययुः
divyottamaistatra gatairabhiṣṭuto vidīptatejā bhuvanatraye'pi ||
vajrāṃgaputro'pi mumoda vīraḥ śivaprasādena maharddhimāpya
||308||दिव्योत्तमैस्तत्र गतैरभिष्टुतो विदीप्ततेजा भुवनत्रयेऽपि ॥
वज्रांगपुत्रोऽपि मुमोद वीरः शिवप्रसादेन महर्द्धिमाप्य
svayamindro nimirvahniḥ kālanemiryamo'pi ca ||
stambhaśca nirṛtisthāne mahiṣo varuṇāstathā
||309||स्वयमिन्द्रो निमिर्वह्निः कालनेमिर्यमोऽपि च ॥
स्तम्भश्च निर्ऋतिस्थाने महिषो वरुणास्तथा
meṣo vātādhikāri ca kujaṃbho dhanado'bhavat ||
anyeṣāṃ cādhikārāṃśca daityānāṃ tārako dadau
||310||मेषो वाताधिकारि च कुजंभो धनदोऽभवत् ॥
अन्येषां चाधिकारांश्च दैत्यानां तारको ददौ
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe devāsurasaṃgrāme tārakavijayavarṇananāmaikaviṃśatitamo'dhyāyaḥ || 21 ||