senānītve'bhiṣekavarṇanam
nārada uvāca
tataḥ skandaḥ suraiḥ sārdhaṃ śvetaparvata mastakāt ||
uttīrya tārakaṃ hantuṃ dakṣiṇāṃ sa diśaṃ yayau
||1||ततः स्कन्दः सुरैः सार्धं श्वेतपर्वत मस्तकात् ॥
उत्तीर्य तारकं हन्तुं दक्षिणां स दिशं ययौ
tataḥ sarasvatītīre yāni bhūtāni nārada ||
grahāścopagrahāścaiva vetālāḥ śākinī gaṇāḥ
||2||ततः सरस्वतीतीरे यानि भूतानि नारद ॥
ग्रहाश्चोपग्रहाश्चैव वेतालाः शाकिनी गणाः
unmādā ye hyapasmārāḥ palādāśca piśācakāḥ ||
devaisteṣāmādhipatye so'bhyaṣicyata pāvakiḥ
||3||उन्मादा ये ह्यपस्माराः पलादाश्च पिशाचकाः ॥
देवैस्तेषामाधिपत्ये सोऽभ्यषिच्यत पावकिः
yathā te naiva maryādāṃ saṃtyajaṃti durāśayāḥ ||
etaistasmātsamākrāṃtaḥ śaraṇyaṃ pāvakiṃ vrajet
||4||यथा ते नैव मर्यादां संत्यजंति दुराशयाः ॥
एतैस्तस्मात्समाक्रांतः शरण्यं पावकिं व्रजेत्
aprakīrṇendriyaṃ dāṃtaṃ śuciṃ nityamataṃdritam ||
āstikaṃ skandabhaktaṃ ca varjayaṃti grahādikāḥ
||5||अप्रकीर्णेन्द्रियं दांतं शुचिं नित्यमतंद्रितम् ॥
आस्तिकं स्कन्दभक्तं च वर्जयंति ग्रहादिकाः
maheśvaraṃ ca ye bhaktā bhaktā nārāyaṇaṃ ca ye ||
teṣāṃ darśanamātreṇa naśyaṃte te vidūrataḥ
||6||महेश्वरं च ये भक्ता भक्ता नारायणं च ये ॥
तेषां दर्शनमात्रेण नश्यंते ते विदूरतः
tataḥ sarvaiḥ suraiḥ sārdhaṃ mahītīraṃ yayau guhaḥ ||
tatra devaiḥ prakathitaṃ mahīmāhātmyamuttamam
||7||ततः सर्वैः सुरैः सार्धं महीतीरं ययौ गुहः ॥
तत्र देवैः प्रकथितं महीमाहात्म्यमुत्तमम्
śrṛṇvanvisiṣmiye skandaḥ praṇanāma ca tāṃ nadīm ||
tato mahīdakṣiṇatastīramāśritya dhiṣṭhitam
||8||श्रृण्वन्विसिष्मिये स्कन्दः प्रणनाम च तां नदीम् ॥
ततो महीदक्षिणतस्तीरमाश्रित्य धिष्ठितम्
praṇamya śakrapramukhā guhaṃ vacanamabruvan ||
abhiṣiktaṃ vinā skanda senāpatimakalmaṣam
||9||प्रणम्य शक्रप्रमुखा गुहं वचनमब्रुवन् ॥
अभिषिक्तं विना स्कन्द सेनापतिमकल्मषम्
na śarma labhate senā tasmāttvamabhiṣecaya ||
mahīsāgarasaṃbhūtaiḥ puṇyaiścāpi śivairjalaiḥ
||10||न शर्म लभते सेना तस्मात्त्वमभिषेचय ॥
महीसागरसंभूतैः पुण्यैश्चापि शिवैर्जलैः
abhiṣekṣyāmahe tvāṃ ca tatra no draṣṭumarhasi ||
yathā hastipade sarvapadāṃtarbhāva iṣyate
||11||अभिषेक्ष्यामहे त्वां च तत्र नो द्रष्टुमर्हसि ॥
यथा हस्तिपदे सर्वपदांतर्भाव इष्यते
sarvatīrthāntarasthānaṃ tathārṇavamahījale ||
sarvabhūtamayo yadvatryaṃbakaḥ parikīrtyate
||12||सर्वतीर्थान्तरस्थानं तथार्णवमहीजले ॥
सर्वभूतमयो यद्वत्र्यंबकः परिकीर्त्यते
sarvatīrthamayastadvanmahīsāgarasaṃgamaḥ ||
ardhanārīśvaraṃ rūpaṃ yathā rudrasya sarvadam
||13||सर्वतीर्थमयस्तद्वन्महीसागरसंगमः ॥
अर्धनारीश्वरं रूपं यथा रुद्रस्य सर्वदम्
tathā mahīsamudrasya snānaṃ sarvaphalapradam ||
yenātra pitaraḥ skanda tarpitā bhaktibhāvataḥ
||14||तथा महीसमुद्रस्य स्नानं सर्वफलप्रदम् ॥
येनात्र पितरः स्कन्द तर्पिता भक्तिभावतः
tena sarveṣu tīrtheṣu tarpitā nātra saṃśayaḥ ||
na caitaddhṛdi maṃtavyaṃ kṣārametajjalaṃ hi yat
||15||तेन सर्वेषु तीर्थेषु तर्पिता नात्र संशयः ॥
न चैतद्धृदि मंतव्यं क्षारमेतज्जलं हि यत्
yathā hi kaṭutiktādi gavā grastaṃ hi kṣīradam ||
evametattvidaṃ toyaṃ pitṝṇāṃ tṛpti dāyakam
||16||यथा हि कटुतिक्तादि गवा ग्रस्तं हि क्षीरदम् ॥
एवमेतत्त्विदं तोयं पितॄणां तृप्ति दायकम्
evaṃ bruvatsu deveṣu kapilo'pi munirjagau ||
satyametadumāputra sarvatīrthamayī mahī
||17||एवं ब्रुवत्सु देवेषु कपिलोऽपि मुनिर्जगौ ॥
सत्यमेतदुमापुत्र सर्वतीर्थमयी मही
kardamo yastvahamapi jñātvā tīrthamahā guṇān ||
sarvāṃ bhuvaṃ parityajya kṛtvā hyaśramamāstitaḥ
||18||कर्दमो यस्त्वहमपि ज्ञात्वा तीर्थमहा गुणान् ॥
सर्वां भुवं परित्यज्य कृत्वा ह्यश्रममास्तितः
tato maheśvaraḥ prāha satyametatsuroditam ||
brahmādyāstaṃ tathā prāhuratra bhūyo'pyatho guruḥ
||19||ततो महेश्वरः प्राह सत्यमेतत्सुरोदितम् ॥
ब्रह्माद्यास्तं तथा प्राहुरत्र भूयोऽप्यथो गुरुः
atrābhiṣekaṃ te vīra kariṣyāmaḥ samādiśa ||
tataḥ suvismitastatra snātvā skando mahāmanāḥ
||20||अत्राभिषेकं ते वीर करिष्यामः समादिश ॥
ततः सुविस्मितस्तत्र स्नात्वा स्कन्दो महामनाः
abhiṣiñcantu māṃ devā iti tānabravīdvacaḥ ||
tato'bhiṣekasaṃbhārānsarvānsaṃbhṛtya śāstrataḥ
||21||अभिषिञ्चन्तु मां देवा इति तानब्रवीद्वचः ॥
ततोऽभिषेकसंभारान्सर्वान्संभृत्य शास्त्रतः
juhuvurmaṃtrapūte'gnau catvāro mukhyaṛtvijaḥ ||
brahmā ca kapilo jīvo viśvāmitraścaturthakaḥ
||22||जुहुवुर्मंत्रपूतेऽग्नौ चत्वारो मुख्यऋत्विजः ॥
ब्रह्मा च कपिलो जीवो विश्वामित्रश्चतुर्थकः
anye ca śataśastatra munayo vedapāragāḥ ||
tatrādbhutaṃ mahādevo darśayāmāsa bhārata
||23||अन्ये च शतशस्तत्र मुनयो वेदपारगाः ॥
तत्राद्भुतं महादेवो दर्शयामास भारत
yadagnikuṇḍamadhyastho liṃgamūrtirvyadṛśyata ||
ahamevāgnimadhyastho havirgṛhṇāmi nityaśaḥ
||24||यदग्निकुण्डमध्यस्थो लिंगमूर्तिर्व्यदृश्यत ॥
अहमेवाग्निमध्यस्थो हविर्गृह्णामि नित्यशः
etatsaṃdarśanārthāya liṃgamūrtirabhūdvibhuḥ ||
talliṃgamatulaṃ devā namaścakrurmudānvitāḥ
||25||एतत्संदर्शनार्थाय लिंगमूर्तिरभूद्विभुः ॥
तल्लिंगमतुलं देवा नमश्चक्रुर्मुदान्विताः
sarvapāpāpahaṃ pārtha sarvakāmaphalapradam ||
tatra homāvasāne ca datte himavatā śubhe
||26||सर्वपापापहं पार्थ सर्वकामफलप्रदम् ॥
तत्र होमावसाने च दत्ते हिमवता शुभे
divyaratnānvite skando niṣaṇṇaḥ paramāsane ||
sarvamaṃgalasaṃbhārairvidhimaṃtrapuraskṛtam
||27||दिव्यरत्नान्विते स्कन्दो निषण्णः परमासने ॥
सर्वमंगलसंभारैर्विधिमंत्रपुरस्कृतम्
abhyaṣiṃcaṃstato devāḥ kumāraṃ śaṃkarātmajam ||
iṃdro viṣṇurmahāvīryo brahmarudrau ca phālguna
||28||अभ्यषिंचंस्ततो देवाः कुमारं शंकरात्मजम् ॥
इंद्रो विष्णुर्महावीर्यो ब्रह्मरुद्रौ च फाल्गुन
ādityādya grahāḥ sarve tathobhāvanilānalau ||
ādityā vasavo rudrāḥ sādhyāścaivāśvināvubhau
||29||आदित्याद्य ग्रहाः सर्वे तथोभावनिलानलौ ॥
आदित्या वसवो रुद्राः साध्याश्चैवाश्विनावुभौ
viśvedevāśca maruto gaṃdharvāpsarasastathā ||
devabrahmarṣayaścaiva vālakhilyā marīcipāḥ
||30||विश्वेदेवाश्च मरुतो गंधर्वाप्सरसस्तथा ॥
देवब्रह्मर्षयश्चैव वालखिल्या मरीचिपाः
vidyādharā yogasiddhāḥ pulastyapulahādayaḥ ||
pitaraḥ kaśyapo'triśca marīcirbhṛguraṃgirāḥ
||31||विद्याधरा योगसिद्धाः पुलस्त्यपुलहादयः ॥
पितरः कश्यपोऽत्रिश्च मरीचिर्भृगुरंगिराः
dakṣo'tha manavo ye ca jyotīṃṣi ṛtavastathā ||
mūrtimatyaśca sarito mahīprabhṛtikāstathā
||32||दक्षोऽथ मनवो ये च ज्योतींषि ऋतवस्तथा ॥
मूर्तिमत्यश्च सरितो महीप्रभृतिकास्तथा
lavaṇādyāḥ samudrāśca prabhāsādyāśca tīrthakāḥ ||
pṛthivī dyaurdiśaścaiva pādapāḥ pārvatāstathā
||33||लवणाद्याः समुद्राश्च प्रभासाद्याश्च तीर्थकाः ॥
पृथिवी द्यौर्दिशश्चैव पादपाः पार्वतास्तथा
ādityādyā mātaraśca kurvaṃtyo guhamaṃgalam ||
vāsukipramukhā nāgāsthathobhau garuḍāruṇau
||34||आदित्याद्या मातरश्च कुर्वंत्यो गुहमंगलम् ॥
वासुकिप्रमुखा नागास्थथोभौ गरुडारुणौ
varuṇo dhanadaścaiva yamaḥ sānucarastathā ||
rākṣaso nirṛtiścaiva bhūtāni ca palāśanāḥ
||35||वरुणो धनदश्चैव यमः सानुचरस्तथा ॥
राक्षसो निर्ऋतिश्चैव भूतानि च पलाशनाः
dharmo bṛhaspatiścaiva kapilo gādhinaṃdanaḥ ||
bahulatvācca ye noktā vividhā devatāgaṇāḥ
||36||धर्मो बृहस्पतिश्चैव कपिलो गाधिनंदनः ॥
बहुलत्वाच्च ये नोक्ता विविधा देवतागणाः
te ca sarve mahīkūle hyabhyaṣiṃcanmudā guham ||
tato mahāsvanāmugrāṃ devadaityādidarpahām
||37||ते च सर्वे महीकूले ह्यभ्यषिंचन्मुदा गुहम् ॥
ततो महास्वनामुग्रां देवदैत्यादिदर्पहाम्
dadau paśupatistasmai sarvabhūtamahācamūm ||
viṣṇurdadau vaijayaṃtīṃ mālāṃ balavivardhinīm
||38||ददौ पशुपतिस्तस्मै सर्वभूतमहाचमूम् ॥
विष्णुर्ददौ वैजयंतीं मालां बलविवर्धिनीम्
umā dadau cārajasī vāsasī sūryasaprabhā ||
gaṃgā kamaṃḍaluṃ divyamamṛtodbhavamuttamam
||39||उमा ददौ चारजसी वाससी सूर्यसप्रभा ॥
गंगा कमंडलुं दिव्यममृतोद्भवमुत्तमम्
mahī mahānadī tasya cākṣamālāṃ sasāgarā ||
dadau mudā kumārāya daṃḍaṃ caiva bṛhaspatiḥ
||40||मही महानदी तस्य चाक्षमालां ससागरा ॥
ददौ मुदा कुमाराय दंडं चैव बृहस्पतिः
garuḍo dayitaṃ putraṃ mayūraṃ citrabarhiṇam ||
aruṇastāmracūḍaṃ ca pradadau caraṇāyudham
||41||गरुडो दयितं पुत्रं मयूरं चित्रबर्हिणम् ॥
अरुणस्ताम्रचूडं च प्रददौ चरणायुधम्
chāgaṃ ca varuṇo rājā balavīryasamanvitam ||
kṛṣṇājinaṃ tathā brahmā brahmaṇyāya dadau jayam
||42||छागं च वरुणो राजा बलवीर्यसमन्वितम् ॥
कृष्णाजिनं तथा ब्रह्मा ब्रह्मण्याय ददौ जयम्
caturo'nucarāṃścaiva mahāvīryānbalotkaṭān ||
naṃdisenaṃ lohitākṣaṃ ghaṇṭākarṇaṃ ca mānasān
||43||चतुरोऽनुचरांश्चैव महावीर्यान्बलोत्कटान् ॥
नंदिसेनं लोहिताक्षं घण्टाकर्णं च मानसान्
caturthaṃ cāpyatibalaṃ khyātaṃ kusumamālinam ||
tataḥ sthāṇurdadau devo mahāpāriṣadaṃ kratum
||44||चतुर्थं चाप्यतिबलं ख्यातं कुसुममालिनम् ॥
ततः स्थाणुर्ददौ देवो महापारिषदं क्रतुम्
sa hi devāsure yuddhe daityānāṃ bhīmakarmaṇām ||
jaghāna dorbhyāṃ saṃkruddhaḥ prayutāni caturdaśa
||45||स हि देवासुरे युद्धे दैत्यानां भीमकर्मणाम् ॥
जघान दोर्भ्यां संक्रुद्धः प्रयुतानि चतुर्दश
yamaḥ prādādanucarau yamakālopamau tadā ||
unmāthaṃ ca pramāthaṃ ca mahāvīryau mahādyutī
||46||यमः प्रादादनुचरौ यमकालोपमौ तदा ॥
उन्माथं च प्रमाथं च महावीर्यौ महाद्युती
subhrājau bhāskarasyaiva yau sadā cānuyāyinau ||
tau sūryaḥ kārtikeyāya dadau pārtha mudānvitaḥ
||47||सुभ्राजौ भास्करस्यैव यौ सदा चानुयायिनौ ॥
तौ सूर्यः कार्तिकेयाय ददौ पार्थ मुदान्वितः
kailāsaśrṛṅgasaṃkāśau śvetamālyānulepanau ||
somo'pyanucarau prādānmaṇiṃ sumaṇimeva ca
||48||कैलासश्रृङ्गसंकाशौ श्वेतमाल्यानुलेपनौ ॥
सोमोऽप्यनुचरौ प्रादान्मणिं सुमणिमेव च
jvālajihvaṃ jyotiṣaṃ ca dadāvagnirmahābalau ||
parighaṃ ca balaṃ caiva bhīmaṃ ca sumahābalam
||49||ज्वालजिह्वं ज्योतिषं च ददावग्निर्महाबलौ ॥
परिघं च बलं चैव भीमं च सुमहाबलम्
skaṃdāya trīnanucarāndadau viṣṇururukramaḥ ||
utkrośaṃ paṃcajaṃ caiva vajradaṇḍadharāvubhau
||50||स्कंदाय त्रीननुचरान्ददौ विष्णुरुरुक्रमः ॥
उत्क्रोशं पंचजं चैव वज्रदण्डधरावुभौ
dadau maheśaputrāya vāsavaḥ paravīrahā ||
tau hi śatrūnmahendrasya jaghnatuḥ samare bahūn
||51||ददौ महेशपुत्राय वासवः परवीरहा ॥
तौ हि शत्रून्महेन्द्रस्य जघ्नतुः समरे बहून्
vardhanaṃ baṃdhanaṃ caiva āyurvedaviśāradau ||
skandāya dadatuḥ prītāvaśvinau bharatarṣabha
||52||वर्धनं बंधनं चैव आयुर्वेदविशारदौ ॥
स्कन्दाय ददतुः प्रीतावश्विनौ भरतर्षभ
balaṃ cātibalaṃ caiva mahāvaktrau mahābalau ||
pradadau kārtikeyāya vāyuścānucarāvubhau
||53||बलं चातिबलं चैव महावक्त्रौ महाबलौ ॥
प्रददौ कार्तिकेयाय वायुश्चानुचरावुभौ
ghasaṃ cātighasaṃ vīrau varuṇaśca dadau prabhuḥ ||
suvarcasaṃ mahātmānaṃ tathaivāpyativarcasam
||54||घसं चातिघसं वीरौ वरुणश्च ददौ प्रभुः ॥
सुवर्चसं महात्मानं तथैवाप्यतिवर्चसम्
himavānpradadau pārtha sākṣāddauhitrakāya vai ||
kāṃcanaṃ ca dadau merurmeghamālinameva ca
||55||हिमवान्प्रददौ पार्थ साक्षाद्दौहित्रकाय वै ॥
कांचनं च ददौ मेरुर्मेघमालिनमेव च
ucchritaṃ cātiśṛṃgaṃ ca mahāpāṣāṇayodhinau ||
svāheyāya dadau prītaḥ sa viṃdhyaḥ pārṣadau śubhau
||56||उच्छ्रितं चातिशृंगं च महापाषाणयोधिनौ ॥
स्वाहेयाय ददौ प्रीतः स विंध्यः पार्षदौ शुभौ
saṃgrahaṃ vigrahaṃ caiva samudro'pi gadhādharau ||
pradadau pārṣadau virau mahīnadyā samanvitaḥ
||57||संग्रहं विग्रहं चैव समुद्रोऽपि गधाधरौ ॥
प्रददौ पार्षदौ विरौ महीनद्या समन्वितः
unmādaṃ puṣpadaṃtaṃ ca śaṃkukarṇaṃ tathaiva ca ||
pradadāvagniputrāya pārvatī śubhadarśanā
||58||उन्मादं पुष्पदंतं च शंकुकर्णं तथैव च ॥
प्रददावग्निपुत्राय पार्वती शुभदर्शना
jayaṃ mahājayaṃ caiva nāgau jvalanasūnave ||
pradadurbalināṃ śreṣṭhau suparṇaḥ pārṣadāvubhau
||59||जयं महाजयं चैव नागौ ज्वलनसूनवे ॥
प्रददुर्बलिनां श्रेष्ठौ सुपर्णः पार्षदावुभौ
evaṃ sādhyāśca rudrāśca vasavaḥ pitarastathā ||
sarve jagati ye mukhyā daduḥ skaṃdāya pārṣadān
||60||एवं साध्याश्च रुद्राश्च वसवः पितरस्तथा ॥
सर्वे जगति ये मुख्या ददुः स्कंदाय पार्षदान्
nānāvīryānmahāvīryānnānāyudhavibhūṣaṇān ||
bahulatvānna śakyaṃte saṃkhyātuṃ te ca phālguna
||61||नानावीर्यान्महावीर्यान्नानायुधविभूषणान् ॥
बहुलत्वान्न शक्यंते संख्यातुं ते च फाल्गुन
mātaśca dadustasmai tadā mātṛgaṇānprabho ||
yābhirvyāptāstrayo lokāḥ kalyāṇībhiścarācarāḥ
||62||मातश्च ददुस्तस्मै तदा मातृगणान्प्रभो ॥
याभिर्व्याप्तास्त्रयो लोकाः कल्याणीभिश्चराचराः
prabhāvatī viśālākṣī gopālā gonasā tathā ||
apsujātā bṛhaddaṃḍī kālikā bahuputrakā
||63||प्रभावती विशालाक्षी गोपाला गोनसा तथा ॥
अप्सुजाता बृहद्दंडी कालिका बहुपुत्रका
bhayaṃkarī ca cakrāṃgī tīrthanemiśca mādhavī ||
gītapriyā alātākṣī caṭulā śalabhāmukhī
||64||भयंकरी च चक्रांगी तीर्थनेमिश्च माधवी ॥
गीतप्रिया अलाताक्षी चटुला शलभामुखी
vidyujjihvā rudrakālī śatolūkhalamekhalā ||
śataghaṃṭākiṃkiṇikā cakrākṣī catvarālayā
||65||विद्युज्जिह्वा रुद्रकाली शतोलूखलमेखला ॥
शतघंटाकिंकिणिका चक्राक्षी चत्वरालया
pūtanā rodanā tvāmā koṭarā meghavāhinī ||
ūrdhvaveṇīdharā caiva jarāyurjarjarānanā
||66||पूतना रोदना त्वामा कोटरा मेघवाहिनी ॥
ऊर्ध्ववेणीधरा चैव जरायुर्जर्जरानना
khaṭakheṭī dahadahā tathā dhamadhamā jayā ||
bahuveṇī bahuśīrā bahupādā bahustanī
||67||खटखेटी दहदहा तथा धमधमा जया ॥
बहुवेणी बहुशीरा बहुपादा बहुस्तनी
śatolūkamukhī kṛṣṇā karṇaprāvaraṇā tathā ||
śūnyālayā dhānyavāsā paśudā dhānyadā sadā
||68||शतोलूकमुखी कृष्णा कर्णप्रावरणा तथा ॥
शून्यालया धान्यवासा पशुदा धान्यदा सदा
etāścānyāśca bahvyaśca mātaro bharatarṣabha ||
bahulatvādahaṃ tāsāṃ na saṃkhyātumihotsahe
||69||एताश्चान्याश्च बह्व्यश्च मातरो भरतर्षभ ॥
बहुलत्वादहं तासां न संख्यातुमिहोत्सहे
vṛkṣacatvaravāsinyaścatuṣpathaniveśanāḥ ||
guhāsmaśānavāsinyaḥ śailaprasravaṇālayāḥ
||70||वृक्षचत्वरवासिन्यश्चतुष्पथनिवेशनाः ॥
गुहास्मशानवासिन्यः शैलप्रस्रवणालयाः
nānābharaṇaveṣāstā nānāmūrtidharāstathā ||
nānābhāṣāyudhadharāḥ parivavrustadā guham
||71||नानाभरणवेषास्ता नानामूर्तिधरास्तथा ॥
नानाभाषायुधधराः परिवव्रुस्तदा गुहम्
tataḥ sa śuśubhe śrīmānguho guha ivāparaḥ ||
saināpatye cābhiṣikto devairnānāmunīśvaraiḥ
||72||ततः स शुशुभे श्रीमान्गुहो गुह इवापरः ॥
सैनापत्ये चाभिषिक्तो देवैर्नानामुनीश्वरैः
tataḥ praṇamya sarvāṃstā nekaikatvena pāvakiḥ ||
vriyatāṃ vara ityāha bhavabrahmapurogamān
||73||ततः प्रणम्य सर्वांस्ता नेकैकत्वेन पावकिः ॥
व्रियतां वर इत्याह भवब्रह्मपुरोगमान्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe kumāreśvaramāhātmye kārtikeyasya senānītve'bhiṣekavarṇanaṃnāma triṃśo'dhyāyaḥ || 30 ||