kumārakṛtatārakavadhavarṇanam
nārada uvāca
śrutvaitaṃ saṃstavaṃ daityaḥ saṃghuṣṭaṃ devabaṃdibhiḥ ||
sasmāra brahmaṇo vākyaṃ vadhaṃ bālādupasthitam
||1||श्रुत्वैतं संस्तवं दैत्यः संघुष्टं देवबंदिभिः ॥
सस्मार ब्रह्मणो वाक्यं वधं बालादुपस्थितम्
śrutvā sa klinnasarvāṃgo dvāḥsthaṃ rājā vaco'bravīt ||
amātyāndraṣṭumicchāmi śīghramānaya mā ciram
||2||श्रुत्वा स क्लिन्नसर्वांगो द्वाःस्थं राजा वचोऽब्रवीत् ॥
अमात्यान्द्रष्टुमिच्छामि शीघ्रमानय मा चिरम्
tataste rājavacanātkālanemi mukhāgatāḥ ||
prāha tāṃstārako daityaḥ kimidaṃ vo viceṣṭitam
||3||ततस्ते राजवचनात्कालनेमि मुखागताः ॥
प्राह तांस्तारको दैत्यः किमिदं वो विचेष्टितम्
yaiḥ śatrusaṃbhavā vārtā kāpi na śrīvitastvaham ||
madirākāmamattānāṃ maṃtritvaṃ vo na yujyate ||
hitaṃ mantrayate rājñastena maṃtrī nigadyate
||4||यैः शत्रुसंभवा वार्ता कापि न श्रीवितस्त्वहम् ॥
मदिराकाममत्तानां मंत्रित्वं वो न युज्यते ॥
हितं मन्त्रयते राज्ञस्तेन मंत्री निगद्यते
amātyā ūcuḥ
ko jānāti surāndīnāndaityānāmiti no matiḥ
||5||को जानाति सुरान्दीनान्दैत्यानामिति नो मतिः
mā viṣīda mahārāja vayaṃ jeṣyāmahe surān ||
bālādapi bhayaṃ kiṃ vā lajjāyai ciṃtitaṃ tvidam
||6||मा विषीद महाराज वयं जेष्यामहे सुरान् ॥
बालादपि भयं किं वा लज्जायै चिंतितं त्विदम्
sarvametatsusādhyaṃ ca bherī saṃtāḍyatāṃ dṛḍham ||
tato daityendravacanātsaṃnāhajananī tadā
||7||सर्वमेतत्सुसाध्यं च भेरी संताड्यतां दृढम् ॥
ततो दैत्येन्द्रवचनात्संनाहजननी तदा
bhṛśaṃ saṃtāḍitā bherī kaṃpayāmāsa sā jagat ||
smaraṇāddaityarājasya parvatebhyo mahāsurāḥ
||8||भृशं संताडिता भेरी कंपयामास सा जगत् ॥
स्मरणाद्दैत्यराजस्य पर्वतेभ्यो महासुराः
nimnagābhyaḥ samudrebhyaḥ pātālebhyoṃ'barādapi ||
sahasā samanuprāptā yugāṃtānalasaprabhāḥ
||9||निम्नगाभ्यः समुद्रेभ्यः पातालेभ्योंऽबरादपि ॥
सहसा समनुप्राप्ता युगांतानलसप्रभाः
koṭikoṭisahasraistu parārdhairdaśabhiḥ śataiḥ ||
senāpatiḥ kālanemiḥ śīghraṃ devānupāyayau
||10||कोटिकोटिसहस्रैस्तु परार्धैर्दशभिः शतैः ॥
सेनापतिः कालनेमिः शीघ्रं देवानुपाययौ
caturyojanavistīrṇe nānāścaryasamanvite ||
rathe sthito manāgdīnastārakaḥ samadṛśyata
||11||चतुर्योजनविस्तीर्णे नानाश्चर्यसमन्विते ॥
रथे स्थितो मनाग्दीनस्तारकः समदृश्यत
etasminnaṃtare pārtha kruddhaiḥ skandasya pārṣadaiḥ ||
prākāraḥ pātitaḥ sarvo bhagnānyupavanāni ca
||12||एतस्मिन्नंतरे पार्थ क्रुद्धैः स्कन्दस्य पार्षदैः ॥
प्राकारः पातितः सर्वो भग्नान्युपवनानि च
tataścacāla vasudhā devī savanakānanā ||
jajvāla khaṃ sanakṣatraṃ pramūḍhaṃ bhuvanaṃ bhṛśam
||13||ततश्चचाल वसुधा देवी सवनकानना ॥
जज्वाल खं सनक्षत्रं प्रमूढं भुवनं भृशम्
tamobhūtaṃ jagaccasīdgṛdhrairvyāptaṃ nabho'bhavat ||
tato nānāpraharaṇaṃ pralayāṃbudasannibham
||14||तमोभूतं जगच्चसीद्गृध्रैर्व्याप्तं नभोऽभवत् ॥
ततो नानाप्रहरणं प्रलयांबुदसन्निभम्
kālanemimukhaṃ pārtha adṛśyata mahadbalam ||
taddhi ghoramasaṃkhyeyaṃ jagarja vividhā giraḥ
||15||कालनेमिमुखं पार्थ अदृश्यत महद्बलम् ॥
तद्धि घोरमसंख्येयं जगर्ज विविधा गिरः
abhyadravadraṇe devānbhagavaṃtaṃ ca śaṃkaram ||
vinadadbhistato daityaindevānīkaṃ mahāyudhaiḥ
||16||अभ्यद्रवद्रणे देवान्भगवंतं च शंकरम् ॥
विनदद्भिस्ततो दैत्यैन्देवानीकं महायुधैः
parvataiśca śataghnībhirāyasaiḥ paridhairapi ||
kṣaṇena drāvitaṃ sarvaṃ vimukhaṃ cāpyadṛśyata
||17||पर्वतैश्च शतघ्नीभिरायसैः परिधैरपि ॥
क्षणेन द्रावितं सर्वं विमुखं चाप्यदृश्यत
asurairvadhyamāne tu pāvakairiva kānanam ||
apataddāvabhūmiṣṭha mahādrumavanaṃ yathā
||18||असुरैर्वध्यमाने तु पावकैरिव काननम् ॥
अपतद्दावभूमिष्ठ महाद्रुमवनं यथा
te bhinnāsthiśi rodehāḥ prādravaṃta divaukasaḥ ||
na nāthamadhyagacchaṃta vadhyamānā mahāsuraiḥ
||19||ते भिन्नास्थिशि रोदेहाः प्राद्रवंत दिवौकसः ॥
न नाथमध्यगच्छंत वध्यमाना महासुरैः
atha tadvidrutaṃ sainyaṃ dṛṣṭvāḥ puraṃdaraḥ ||
āśvāsayannuvācedaṃ balavaddānavārditam
||20||अथ तद्विद्रुतं सैन्यं दृष्ट्वाः पुरंदरः ॥
आश्वासयन्नुवाचेदं बलवद्दानवार्दितम्
bhayaṃ tyajata bhadraṃ vaḥ śurāḥ śastrāṇi gṛhṇata ||
kurudhvaṃ vikrame buddhi mā ca kācidvyathāstu vaḥ
||21||भयं त्यजत भद्रं वः शुराः शस्त्राणि गृह्णत ॥
कुरुध्वं विक्रमे बुद्धि मा च काचिद्व्यथास्तु वः
eṣa kālānalaprakhyo mayūraṃ samupasthitaḥ ||
rakṣitā vo mahāsenaḥ kathaṃ bhītistathāpi vaḥ
||22||एष कालानलप्रख्यो मयूरं समुपस्थितः ॥
रक्षिता वो महासेनः कथं भीतिस्तथापि वः
śakrasya vacanaṃ śrutvā samāśvastā divokasaḥ ||
dānavānpratyayudhyaṃta śakraṃ kṛtvā vyapāśrayam
||23||शक्रस्य वचनं श्रुत्वा समाश्वस्ता दिवोकसः ॥
दानवान्प्रत्ययुध्यंत शक्रं कृत्वा व्यपाश्रयम्
kālanemirmahendreṇa saṃyuge samayujyata ||
sahasrākṣauhiṇīyukto jaṃbhakaḥ śaṃkareṇa ca
||24||कालनेमिर्महेन्द्रेण संयुगे समयुज्यत ॥
सहस्राक्षौहिणीयुक्तो जंभकः शंकरेण च
kujaṃbho viṣṇunā caiva tāvatya kṣauhiṇīvṛtaḥ ||
anye ca tridaśāḥ sava marutaśca mahābalāḥ
||25||कुजंभो विष्णुना चैव तावत्य क्षौहिणीवृतः ॥
अन्ये च त्रिदशाः सव मरुतश्च महाबलाः
pratyayudhyaṃtaṃ daityeṃdreḥ sādhyāśca vasubhiḥ saha ||
tato bahuvidhaṃ yuddhaṃ kālanemirvidhāyaca
||26||प्रत्ययुध्यंतं दैत्येंद्रेः साध्याश्च वसुभिः सह ॥
ततो बहुविधं युद्धं कालनेमिर्विधायच
utsṛjya sahasā pārtha airāvaṇaśiraḥsthitaḥ ||
sa tu pādaprahāreṇa muṣṭinā caiva taṃ gajam
||27||उत्सृज्य सहसा पार्थ ऐरावणशिरःस्थितः ॥
स तु पादप्रहारेण मुष्टिना चैव तं गजम्
śakraṃ ca caghne vinadanpetatustāvubhau bhuvi ||
tataḥ śakraṃ samādāya kālanemirvicetasam
||28||शक्रं च चघ्ने विनदन्पेततुस्तावुभौ भुवि ॥
ततः शक्रं समादाय कालनेमिर्विचेतसम्
rathamāśritya bhūyopi tārakābhimukho yayau ||
atha kruddhaṃ tadā devaiḥ sahasā cāṃtakādibhiḥ
||29||रथमाश्रित्य भूयोपि तारकाभिमुखो ययौ ॥
अथ क्रुद्धं तदा देवैः सहसा चांतकादिभिः
hriyate hriyate rājā trātā ko'pi na vidyate ||
etasminnaṃtare śarvaṃ pinākadhanuṣaścyutaiḥ
||30||ह्रियते ह्रियते राजा त्राता कोऽपि न विद्यते ॥
एतस्मिन्नंतरे शर्वं पिनाकधनुषश्च्युतैः
bāṇaiḥ sasainyaṃ kṛtvā ca jaṃbhakaṃ gṛdhramodanam ||
kālanemiṃ samāgamya rathastho vākyamabravīt
||31||बाणैः ससैन्यं कृत्वा च जंभकं गृध्रमोदनम् ॥
कालनेमिं समागम्य रथस्थो वाक्यमब्रवीत्
kimetena mahendreṇa mayā yudhyasva dānava ||
vīraṃmanya sudurbuddhe tato jñāsyasi vīratām
||32||किमेतेन महेन्द्रेण मया युध्यस्व दानव ॥
वीरंमन्य सुदुर्बुद्धे ततो ज्ञास्यसि वीरताम्
kānemiruvāca
nagnena saha ko yudhyeddhatenāpi ca yena vā ||
śaṃsatsu daityavīrāṇāmupahāsaḥ prajāyate
||33||नग्नेन सह को युध्येद्धतेनापि च येन वा ॥
शंसत्सु दैत्यवीराणामुपहासः प्रजायते
ātmanastu samaṃ kiṃcidvilokya sudurmate ||
tadākarṇya ca sāvajñaṃ vacaḥ śarvo visiṣmiye
||34||आत्मनस्तु समं किंचिद्विलोक्य सुदुर्मते ॥
तदाकर्ण्य च सावज्ञं वचः शर्वो विसिष्मिये
tataḥ kumāraḥ sahasā mayūrastho'bhyadhāvata ||
kujaṃbhaṃ sānugaṃ hatvā vāsudevopyadhāvata
||35||ततः कुमारः सहसा मयूरस्थोऽभ्यधावत ॥
कुजंभं सानुगं हत्वा वासुदेवोप्यधावत
tato hariḥ skaṃdamāha kimetena tava prabho ||
daityādhamena pāpena muhūrtaṃ paśya me balam
||36||ततो हरिः स्कंदमाह किमेतेन तव प्रभो ॥
दैत्याधमेन पापेन मुहूर्तं पश्य मे बलम्
evamuktvā nivāryainaṃ keśavo garuḍasthitaḥ ||
śārṅgakodaṃḍanirmuktairbāṇairdaityamavākirat
||37||एवमुक्त्वा निवार्यैनं केशवो गरुडस्थितः ॥
शार्ङ्गकोदंडनिर्मुक्तैर्बाणैर्दैत्यमवाकिरत्
sa tairbāṇaistāḍyamāno vajrairiva mahāsuraḥ ||
vimucya vāsavaṃ kruddho bāṇāṃstānvyadhamaccharaiḥ
||38||स तैर्बाणैस्ताड्यमानो वज्रैरिव महासुरः ॥
विमुच्य वासवं क्रुद्धो बाणांस्तान्व्यधमच्छरैः
yānyānbāṇānharirdivyānastrāṇi ca mumoca ha ||
nivārayati daityastānprahasam̐llīlayaiva ca
||39||यान्यान्बाणान्हरिर्दिव्यानस्त्राणि च मुमोच ह ॥
निवारयति दैत्यस्तान्प्रहसँल्लीलयैव च
tataḥ kaumodakīṃ gṛhya kṣiprakārī janārdanaḥ ||
mumoca sainyanāthāya sārathiṃ ca vyacūrṇayat
||40||ततः कौमोदकीं गृह्य क्षिप्रकारी जनार्दनः ॥
मुमोच सैन्यनाथाय सारथिं च व्यचूर्णयत्
tato rathādavaplutya vivṛtya vadanaṃ mahat ||
garuḍaṃ caṃcunādāya sa viṣṇuṃ kṣiptavānmukhe
||41||ततो रथादवप्लुत्य विवृत्य वदनं महत् ॥
गरुडं चंचुनादाय स विष्णुं क्षिप्तवान्मुखे
tato'bhūtsarvadevānāṃ vimoho jagatāmapi ||
cacāla vasudhā celuḥ parvatāḥ sapta cārṇavāḥ
||42||ततोऽभूत्सर्वदेवानां विमोहो जगतामपि ॥
चचाल वसुधा चेलुः पर्वताः सप्त चार्णवाः
kālanemirnaścaiva prānṛtyata mahāraṇe ||
asaṃmūḍhastato viṣṇustvarākāla upasthite
||43||कालनेमिर्नश्चैव प्रानृत्यत महारणे ॥
असंमूढस्ततो विष्णुस्त्वराकाल उपस्थिते
kukṣiṃ vidārya cakreṇa bhāskaro'bhādivoditaḥ ||
bahirbhūto hariścainaṃ mahoyitvā svanindayā
||44||कुक्षिं विदार्य चक्रेण भास्करोऽभादिवोदितः ॥
बहिर्भूतो हरिश्चैनं महोयित्वा स्वनिन्दया
pātālasya talaṃ ninye tatra śiśye sa kāṣṭhavat ||
tataścakreṇa daityānāṃ nihatā daśakoṭyaḥ
||45||पातालस्य तलं निन्ये तत्र शिश्ये स काष्ठवत् ॥
ततश्चक्रेण दैत्यानां निहता दशकोट्यः
pramoditāstathā devā vimohāstatkṣaṇādbabhuḥ ||
tataḥśarvastamāliṃgya sādhusādhu janārdana
||46||प्रमोदितास्तथा देवा विमोहास्तत्क्षणाद्बभुः ॥
ततःशर्वस्तमालिंग्य साधुसाधु जनार्दन
tvayā yadvihitaṃ karma tatkartānyo na vidyate ||
mahiṣādyāḥ sudurjeyā devyā ye vinipatitāḥ
||47||त्वया यद्विहितं कर्म तत्कर्तान्यो न विद्यते ॥
महिषाद्याः सुदुर्जेया देव्या ये विनिपतिताः
teṣāmatibalo hyeṣa tvayā viṣṇo vinirjitaḥ ||
tārakāmayasaṃgrāme vadhyastesau janārdana
||48||तेषामतिबलो ह्येष त्वया विष्णो विनिर्जितः ॥
तारकामयसंग्रामे वध्यस्तेसौ जनार्दन
kaṃsarūpaḥ punaste'yaṃ haṃtavyo'ṣṭamajanmani ||
evaṃ praśaṃsamānāste vāsudevaṃ jagadgurum
||49||कंसरूपः पुनस्तेऽयं हंतव्योऽष्टमजन्मनि ॥
एवं प्रशंसमानास्ते वासुदेवं जगद्गुरुम्
śastrajālairlabdhasaṃjñāndaityasainyānanāśayat ||
tāni daityaśarīrāṇi jarjarāṇi mahāyudhaiḥ
||50||शस्त्रजालैर्लब्धसंज्ञान्दैत्यसैन्याननाशयत् ॥
तानि दैत्यशरीराणि जर्जराणि महायुधैः
apatanbhūtale pārtha cchinnābhrāṇīva sarvaśaḥ ||
tatastaddānavaṃ sainyaṃ hatanāthamabhūttadā
||51||अपतन्भूतले पार्थ च्छिन्नाभ्राणीव सर्वशः ॥
ततस्तद्दानवं सैन्यं हतनाथमभूत्तदा
devaiḥ skaṃdānugaiścaiva kṛtaṃ śastraiḥ parāṅmukham ||
atho kruṣṭaṃ tadā hṛṣṭaiḥ sarvairdevairmudāyutaiḥ
||52||देवैः स्कंदानुगैश्चैव कृतं शस्त्रैः पराङ्मुखम् ॥
अथो क्रुष्टं तदा हृष्टैः सर्वैर्देवैर्मुदायुतैः
saṃhatāni ca sarvāṇi tadā tūryāṇyavādayan ||
atha bhagnaṃ balaṃ prekṣya hatavīraṃ mahāraṇe
||53||संहतानि च सर्वाणि तदा तूर्याण्यवादयन् ॥
अथ भग्नं बलं प्रेक्ष्य हतवीरं महारणे
devānāṃ ca mahāmodaṃ tārakaḥ prāha sārathim ||
sārathe paśya sainyāni drāvyamāṇāni me suraiḥ
||54||देवानां च महामोदं तारकः प्राह सारथिम् ॥
सारथे पश्य सैन्यानि द्राव्यमाणानि मे सुरैः
yesmābhistṛṇavaddṛṣṭāḥ paśya kālasya citratām ||
tanme vāhaya śīghraṃ tvaṃ rathamenaṃ surānprati
||55||येस्माभिस्तृणवद्दृष्टाः पश्य कालस्य चित्रताम् ॥
तन्मे वाहय शीघ्रं त्वं रथमेनं सुरान्प्रति
paśyaṃtu me balaṃ bāhvordravaṃtu ca surādhamāḥ ||
bruvannevaṃ sārathiṃ sa vidhunvansumahaddhanuḥ
||56||पश्यंतु मे बलं बाह्वोर्द्रवंतु च सुराधमाः ॥
ब्रुवन्नेवं सारथिं स विधुन्वन्सुमहद्धनुः
krodha raktekṣaṇo rājā devasainyaṃ samāviśat ||
āgacchamānaṃ taṃ dṛṣṭvā hariḥ skaṃdamathābravīt
||57||क्रोध रक्तेक्षणो राजा देवसैन्यं समाविशत् ॥
आगच्छमानं तं दृष्ट्वा हरिः स्कंदमथाब्रवीत्
kumāra paśya daityeṃdraṃ kālaṃ yadvadyugātyaye ||
ayaṃ sa yena tapasā ghoreṇārādhitaḥ śivaḥ
||58||कुमार पश्य दैत्येंद्रं कालं यद्वद्युगात्यये ॥
अयं स येन तपसा घोरेणाराधितः शिवः
ayaṃ sa yena śakrādyāḥ kṛtā markāḥ samārbudam ||
ayaṃ sa sarvaśastraigairyo'smābhirna jito raṇe
||59||अयं स येन शक्राद्याः कृता मर्काः समार्बुदम् ॥
अयं स सर्वशस्त्रैगैर्योऽस्माभिर्न जितो रणे
nāvajñayā pradraṣṭavyastārako'yaṃ mahāsuraḥ ||
saptamaṃ hi dinaṃ te'dya madhyāhno'yaṃ ca vartate
||60||नावज्ञया प्रद्रष्टव्यस्तारकोऽयं महासुरः ॥
सप्तमं हि दिनं तेऽद्य मध्याह्नोऽयं च वर्तते
arvāgastamanādenaṃ jahi vadhyo'nyathā nahi ||
evamuktvā sa śakrādīṃstvaritaḥ keśavo'bravīt
||61||अर्वागस्तमनादेनं जहि वध्योऽन्यथा नहि ॥
एवमुक्त्वा स शक्रादींस्त्वरितः केशवोऽब्रवीत्
āyāsayata daityeṃdraṃ sukhavadhyo yathā bhavet ||
tataste viṣṇuvacanādvinadanto divaukasaḥ
||62||आयासयत दैत्येंद्रं सुखवध्यो यथा भवेत् ॥
ततस्ते विष्णुवचनाद्विनदन्तो दिवौकसः
tamāsādya śaravrātairmuditāḥ samavākiran ||
prahasanniva devāṃstāndrāvayāmāsa tārakaḥ
||63||तमासाद्य शरव्रातैर्मुदिताः समवाकिरन् ॥
प्रहसन्निव देवांस्तान्द्रावयामास तारकः
yathā nāstikadurvṛtto nānāśāstropadeśakān ||
soḍhuṃ śaktā na te vīraṃ mahati syaṃdane sthitam
||64||यथा नास्तिकदुर्वृत्तो नानाशास्त्रोपदेशकान् ॥
सोढुं शक्ता न ते वीरं महति स्यंदने स्थितम्
mahāpasmārasaṃkrāṃtaṃ yathaivāpriyavādinam ||
vidhūya sakalāndevānkṣaṇamātreṇa tārakaḥ
||65||महापस्मारसंक्रांतं यथैवाप्रियवादिनम् ॥
विधूय सकलान्देवान्क्षणमात्रेण तारकः
ājagāma kumārāya vidhuvansa mahādhanuḥ ||
āgacchamānaṃ taṃ dṛṣṭvā skaṃdaḥ pratyudyayau tataḥ
||66||आजगाम कुमाराय विधुवन्स महाधनुः ॥
आगच्छमानं तं दृष्ट्वा स्कंदः प्रत्युद्ययौ ततः
tasyārakṣadbhavaḥ pārśvaṃ dakṣiṇaṃ caiva taṃ hariḥ ||
pṛṣṭhe ca pārṣadāstasya koṭiśo'rbadaśastathā
||67||तस्यारक्षद्भवः पार्श्वं दक्षिणं चैव तं हरिः ॥
पृष्ठे च पार्षदास्तस्य कोटिशोऽर्बदशस्तथा
tatastau sumahāyuddhe saṃsaktau devadaityayauḥ ||
dharmādharmāvivodagrau jagadāścaryakārakau
||68||ततस्तौ सुमहायुद्धे संसक्तौ देवदैत्ययौः ॥
धर्माधर्माविवोदग्रौ जगदाश्चर्यकारकौ
tataḥ kumāramāsādya līlayā tārako'bravīt ||
aho bālātibālastvaṃ yattvaṃ gīrvāṇavākyataḥ
||69||ततः कुमारमासाद्य लीलया तारकोऽब्रवीत् ॥
अहो बालातिबालस्त्वं यत्त्वं गीर्वाणवाक्यतः
āsādayasi māṃ yuddhe pataṃga iva pāvakam ||
vadhena tava ko lābho mama mukto'si bālaka
||70||आसादयसि मां युद्धे पतंग इव पावकम् ॥
वधेन तव को लाभो मम मुक्तोऽसि बालक
piṣa kṣīraṃ gṛhāṇemaṃ kaṃdukaṃ krīḍa līlayā ||
evamuktaḥ prahasyāha tārakaṃ yogināṃ guruḥ
||71||पिष क्षीरं गृहाणेमं कंदुकं क्रीड लीलया ॥
एवमुक्तः प्रहस्याह तारकं योगिनां गुरुः
śiśutvaṃ māvamaṃsthā me śiśuḥ kaṣṭo bhujaṃgamaḥ ||
duṣprekṣyo bhāskaro bālo duḥsparśo'lpo'pi pāvakaḥ
||72||शिशुत्वं मावमंस्था मे शिशुः कष्टो भुजंगमः ॥
दुष्प्रेक्ष्यो भास्करो बालो दुःस्पर्शोऽल्पोऽपि पावकः
alpākṣaro na maṃtraḥ kiṃ sasphuro daitya dṛśyate ||
evamuktvā daityamuktaṃ gṛhītvā kaṃdukaṃ ca tam
||73||अल्पाक्षरो न मंत्रः किं सस्फुरो दैत्य दृश्यते ॥
एवमुक्त्वा दैत्यमुक्तं गृहीत्वा कंदुकं च तम्
tasmiñchaktyastramādāya daityāya pramumoca ha ||
tasya tena prahārema rathaścūrṇikṛto'bhavat
||74||तस्मिञ्छक्त्यस्त्रमादाय दैत्याय प्रमुमोच ह ॥
तस्य तेन प्रहारेम रथश्चूर्णिकृतोऽभवत्
caturyojanamātro yo nānāścaryasamanvitaḥ ||
garuḍasya sutā ye ca śīryamāṇe rathottame
||75||चतुर्योजनमात्रो यो नानाश्चर्यसमन्वितः ॥
गरुडस्य सुता ये च शीर्यमाणे रथोत्तमे
muktāḥ kathaṃcidutpatya sāgarāṃtaramāviśan ||
tataḥ kruddhastārakaśca mudgaraṃ kṣiptavānguhe
||76||मुक्ताः कथंचिदुत्पत्य सागरांतरमाविशन् ॥
ततः क्रुद्धस्तारकश्च मुद्गरं क्षिप्तवान्गुहे
viṃdhyādrimiva taṃ skaṃdo gṛhītvā taṃ vyatāḍayat ||
sthire tasyorasi vyūḍhe mudgaraḥ śatadhā'gamat
||77||विंध्याद्रिमिव तं स्कंदो गृहीत्वा तं व्यताडयत् ॥
स्थिरे तस्योरसि व्यूढे मुद्गरः शतधाऽगमत्
mene ca durjayaṃ daityastadā ṣaḍvadanaṃ raṇe ||
ciṃtayāmāsa buddhyā ca prāptaṃ tadbrahmaṇo vacaḥ
||78||मेने च दुर्जयं दैत्यस्तदा षड्वदनं रणे ॥
चिंतयामास बुद्ध्या च प्राप्तं तद्ब्रह्मणो वचः
taṃ bhītamiva cālakṣya daityavīrāśca koṭiśaḥ ||
nadaṃto'timahāsenaṃ nānāśastrairavākiran
||79||तं भीतमिव चालक्ष्य दैत्यवीराश्च कोटिशः ॥
नदंतोऽतिमहासेनं नानाशस्त्रैरवाकिरन्
kruddhasteṣu tataḥ skaṃdaḥ śaktiṃ ghorāmathādade ||
abhyasyamāne śaktyastre skaṃdanāmitatejasā
||80||क्रुद्धस्तेषु ततः स्कंदः शक्तिं घोरामथाददे ॥
अभ्यस्यमाने शक्त्यस्त्रे स्कंदनामिततेजसा
ulkājālaṃ mahāghoraṃ papāta vasudhātale ||
cālyamānā tathā śaktiḥ sughorā bhavasūnunā
||81||उल्काजालं महाघोरं पपात वसुधातले ॥
चाल्यमाना तथा शक्तिः सुघोरा भवसूनुना
tataḥ koṭyo viniṣpetuḥ śaktīnāṃ bhartarṣabha ||
sa śaktyastreṇa balavānkarasthenāhanatprabhuḥ
||82||ततः कोट्यो विनिष्पेतुः शक्तीनां भर्तर्षभ ॥
स शक्त्यस्त्रेण बलवान्करस्थेनाहनत्प्रभुः
aṣṭau padmāni daitvānāṃ daśakoṭiśatāni ca ||
tathā niyutasāhasraṃ vāhanaṃ koṭireva ca
||83||अष्टौ पद्मानि दैत्वानां दशकोटिशतानि च ॥
तथा नियुतसाहस्रं वाहनं कोटिरेव च
hraṃdodaraṃ ca daityeṃdraṃ nikharvairdaśabhirvṛtam ||
tatrākurvansutumulaṃ nādaṃ vadhyeṣu śatruṣu
||84||ह्रंदोदरं च दैत्येंद्रं निखर्वैर्दशभिर्वृतम् ॥
तत्राकुर्वन्सुतुमुलं नादं वध्येषु शत्रुषु
kumārānucarāḥ pārtha pūrayaṃto diśo daśa ||
śaktyastrasyārciḥ saṃbhūtaśaktibhiḥ ke'pi sūditāḥ
||85||कुमारानुचराः पार्थ पूरयंतो दिशो दश ॥
शक्त्यस्त्रस्यार्चिः संभूतशक्तिभिः केऽपि सूदिताः
patākayāvadhūtāśca hatāḥ kecitsahasraśaḥ ||
keciddhaṃṭāravatrastāśchinnabhinnahṛdo'patan
||86||पताकयावधूताश्च हताः केचित्सहस्रशः ॥
केचिद्धंटारवत्रस्ताश्छिन्नभिन्नहृदोऽपतन्
kecinmayūrapakṣābhyāṃ caraṇābhyāṃ ca sūditāḥ ||
koṭiśastāmracūḍena vidāryaiva ca bhakṣitāḥ
||87||केचिन्मयूरपक्षाभ्यां चरणाभ्यां च सूदिताः ॥
कोटिशस्ताम्रचूडेन विदार्यैव च भक्षिताः
pārṣadairmātṛbhiḥ sārdhaṃ padmaśo nihatāḥ pare ||
evaṃ nihanyamāneṣu dānaveṣu guhādibhiḥ
||88||पार्षदैर्मातृभिः सार्धं पद्मशो निहताः परे ॥
एवं निहन्यमानेषु दानवेषु गुहादिभिः
abhāgyairiva lokeṣu tārakaḥ skaṃdamāyayau ||
jagrāha ca gadāṃ divyāṃ lakṣaghaṃṭādurāsadām
||89||अभाग्यैरिव लोकेषु तारकः स्कंदमाययौ ॥
जग्राह च गदां दिव्यां लक्षघंटादुरासदाम्
tayā mayūramājaghne mayūro vimukho'bhavat ||
dṛṣṭvā parāṅmukhaṃ lokeṣu vāsudevo'bravīttvaran
||90||तया मयूरमाजघ्ने मयूरो विमुखोऽभवत् ॥
दृष्ट्वा पराङ्मुखं लोकेषु वासुदेवोऽब्रवीत्त्वरन्
devasenāpate śīghraṃ śaktiṃ muṃca mahāsure ||
pratijñāmātmanaḥ pāhi laṃbate ravimaṃḍalam
||91||देवसेनापते शीघ्रं शक्तिं मुंच महासुरे ॥
प्रतिज्ञामात्मनः पाहि लंबते रविमंडलम्
skaṃda uvāca
tvayaiva rudrabhakto'yaṃ janārdana mameritam ||
vadhārthaṃ rudrabhaktasya bāhuḥ śaktiṃ muṃcati
||92||त्वयैव रुद्रभक्तोऽयं जनार्दन ममेरितम् ॥
वधार्थं रुद्रभक्तस्य बाहुः शक्तिं मुंचति
nārudraḥ pūjayedrudraṃ bhaktarūpasya yo haraḥ ||
rudrarūpamamuṃ hatvā kīdṛśaṃ janmano bhavet
||93||नारुद्रः पूजयेद्रुद्रं भक्तरूपस्य यो हरः ॥
रुद्ररूपममुं हत्वा कीदृशं जन्मनो भवेत्
tiraskṛtā vipralabdhāḥ śaptāḥ kṣiptāḥ prapīḍitāḥ ||
rudrabhaktāḥ kulaṃ sarvaṃ nirdahaṃti hatāḥ kimu
||94||तिरस्कृता विप्रलब्धाः शप्ताः क्षिप्ताः प्रपीडिताः ॥
रुद्रभक्ताः कुलं सर्वं निर्दहंति हताः किमु
eṣa ceddhaṃti tadbhadraṃ hanyatāmeṣa māṃ raṇe ||
rudrabhakte punarviṣṇo nāhaṃ śastramupādade
||95||एष चेद्धंति तद्भद्रं हन्यतामेष मां रणे ॥
रुद्रभक्ते पुनर्विष्णो नाहं शस्त्रमुपाददे
śrībhagavānuvāca
naitattavocitaṃ skaṃda rudrabhakto yathā śrṛṇu ||
dve tanū girijābharturvedajñā munayo viduḥ
||96||नैतत्तवोचितं स्कंद रुद्रभक्तो यथा श्रृणु ॥
द्वे तनू गिरिजाभर्तुर्वेदज्ञा मुनयो विदुः
ekā jīvātmikā tatra pratyakṣā ca tathāparā ||
drogdhā bhūteṣu bhaktaśca rudrabhakto na sa smṛtaḥ
||97||एका जीवात्मिका तत्र प्रत्यक्षा च तथापरा ॥
द्रोग्धा भूतेषु भक्तश्च रुद्रभक्तो न स स्मृतः
bhakto rudro kṛpāvāṃśca jaṃtuṣveva haravrataḥ ||
tadenaṃ bhūtamartyeṣu drogdhāraṃ tvaṃ pinākinaḥ
||98||भक्तो रुद्रो कृपावांश्च जंतुष्वेव हरव्रतः ॥
तदेनं भूतमर्त्येषु द्रोग्धारं त्वं पिनाकिनः
jahi naivātra paśyāmi doṣaṃ kaṃcana te prabho ||
śrutveti vācaṃ goviṃdātsatyārthāmapi bhārata
||99||जहि नैवात्र पश्यामि दोषं कंचन ते प्रभो ॥
श्रुत्वेति वाचं गोविंदात्सत्यार्थामपि भारत
haṃtuṃ na kurute buddhiṃ rudrabhakta iti smaran ||
tārakastu tataḥ kruddho yayau vegena keśavam
||100||हंतुं न कुरुते बुद्धिं रुद्रभक्त इति स्मरन् ॥
तारकस्तु ततः क्रुद्धो ययौ वेगेन केशवम्
prāha caivaṃ sudurbuddhe hanmi tvāṃ paśya me balam ||
devānāṃ cāpi dharmāṇāṃ mūlaṃ matimatāṃ tathā ||
hatvā tvāmadya sarvāṃstāṃśchetsye paśyādya me balam
||101||प्राह चैवं सुदुर्बुद्धे हन्मि त्वां पश्य मे बलम् ॥
देवानां चापि धर्माणां मूलं मतिमतां तथा ॥
हत्वा त्वामद्य सर्वांस्तांश्छेत्स्ये पश्याद्य मे बलम्
viṣṇuruvāca
daityeṃdra tava cāsmābhiḥ kimaho śrṛṇu satyatām
||102||दैत्येंद्र तव चास्माभिः किमहो श्रृणु सत्यताम्
rathe ya eṣa śarvo'yaṃ hate'sminsakalaṃ hatam ||
śrutveti tārakaḥ kruddhastūrṇaṃ rudrarathaṃ yayau
||103||रथे य एष शर्वोऽयं हतेऽस्मिन्सकलं हतम् ॥
श्रुत्वेति तारकः क्रुद्धस्तूर्णं रुद्ररथं ययौ
abhisṛtya sa jagrāha rudrasya rathakūbaram ||
yadā sa kūbaraṃ kruddhastārakaḥ sahasā'grahīt
||104||अभिसृत्य स जग्राह रुद्रस्य रथकूबरम् ॥
यदा स कूबरं क्रुद्धस्तारकः सहसाऽग्रहीत्
resatū rodasī tūrṇaṃ mumuhuśca maharṣayaḥ ||
vyanadaṃśca mahākāyā daityā jaladharopamāḥ
||105||रेसतू रोदसी तूर्णं मुमुहुश्च महर्षयः ॥
व्यनदंश्च महाकाया दैत्या जलधरोपमाः
āsīcca niścitaṃ teṣāṃ jitamasmābhirityuta ||
tāra kasyāpyabhiprāyaṃ bhagavānvīkṣya śaṃkaraḥ
||106||आसीच्च निश्चितं तेषां जितमस्माभिरित्युत ॥
तार कस्याप्यभिप्रायं भगवान्वीक्ष्य शंकरः
umayā saha saṃtyaktvā rathaṃ vṛṣabhamāvahat ||
omityatha japanbrahmā ākāśaṃ sahasāśritaḥ
||107||उमया सह संत्यक्त्वा रथं वृषभमावहत् ॥
ओमित्यथ जपन्ब्रह्मा आकाशं सहसाश्रितः
tatastaṃ śatasiṃhaṃ ca rathaṃ rudreṇa nirmitam ||
utkṣipya pṛthvyāmāsphoṭya cūrṇayāmāsa tārakaḥ
||108||ततस्तं शतसिंहं च रथं रुद्रेण निर्मितम् ॥
उत्क्षिप्य पृथ्व्यामास्फोट्य चूर्णयामास तारकः
śūlapāśupatādīni sahasopasthitāni ca ||
vārayāmāsa giriśo bhavaḥ sādhya iti bruvan
||109||शूलपाशुपतादीनि सहसोपस्थितानि च ॥
वारयामास गिरिशो भवः साध्य इति ब्रुवन्
tataḥ svavaṃcitaṃ jñātvā rudreṇātmānamīrṣyayā ||
vinadansahasā'dhāvadvṛṣabhasthaṃ maheśvaram
||110||ततः स्ववंचितं ज्ञात्वा रुद्रेणात्मानमीर्ष्यया ॥
विनदन्सहसाऽधावद्वृषभस्थं महेश्वरम्
tato janārdano'dhāvaccakramudyamya vegataḥ ||
vajramiṃdrastathodyamya daṃḍaṃ cāpi yamo nadan
||111||ततो जनार्दनोऽधावच्चक्रमुद्यम्य वेगतः ॥
वज्रमिंद्रस्तथोद्यम्य दंडं चापि यमो नदन्
gadāṃ dhaneśvaraḥ kruddhaḥ pāśaṃ ca varuṇo nadan vāyurmahāṃkuśaṃ ghoraṃ śaktiṃ vahnirmahāprabhām
||112||गदां धनेश्वरः क्रुद्धः पाशं च वरुणो नदन् वायुर्महांकुशं घोरं शक्तिं वह्निर्महाप्रभाम्
nirṛtirniśitaṃ khaḍgaṃ rudrāḥ śūlāni kopitāḥ ||
dhanūṃṣi sādhyā devāśca parighānvasavastathā
||113||निर्ऋतिर्निशितं खड्गं रुद्राः शूलानि कोपिताः ॥
धनूंषि साध्या देवाश्च परिघान्वसवस्तथा
viśvedevāśca musalaṃ caṃdrārkau svaprabhāmapi ||
oṣadhīścāśvinau devau nāgāśca jvalitaṃ viṣam
||114||विश्वेदेवाश्च मुसलं चंद्रार्कौ स्वप्रभामपि ॥
ओषधीश्चाश्विनौ देवौ नागाश्च ज्वलितं विषम्
himādri pramukhāścāpi samudyamya mahīdharān ||
bhṛśamunnadato devāndhāvato vīkṣya tārakaḥ
||115||हिमाद्रि प्रमुखाश्चापि समुद्यम्य महीधरान् ॥
भृशमुन्नदतो देवान्धावतो वीक्ष्य तारकः
nivṛttaḥ sahasā pārtha mahāgaja ivonnadan ||
sa vajramuṣṭi nāhatya bhuje śakramapātayat
||116||निवृत्तः सहसा पार्थ महागज इवोन्नदन् ॥
स वज्रमुष्टि नाहत्य भुजे शक्रमपातयत्
daṃḍaṃ yamādupādāya mūrdhnyāhatya nyapātayat ||
urasāhatya sagadaṃ dhanadaṃ bhuvyapātayat
||117||दंडं यमादुपादाय मूर्ध्न्याहत्य न्यपातयत् ॥
उरसाहत्य सगदं धनदं भुव्यपातयत्
varuṇātpāśamādāya tena baddhā nyapātayat ||
mahāṃkuśena vāyuṃ ca ciraṃ mūrdhni jaghāna saḥ
||118||वरुणात्पाशमादाय तेन बद्धा न्यपातयत् ॥
महांकुशेन वायुं च चिरं मूर्ध्नि जघान सः
phūlkārairuddhataṃ vahniṃ śamayāmāsa tārakaḥ ||
nirṛtiṃkhaḍgamādāya hatvā tena nyapātayat
||119||फूल्कारैरुद्धतं वह्निं शमयामास तारकः ॥
निर्ऋतिंखड्गमादाय हत्वा तेन न्यपातयत्
śūlaireva tathā rudrāḥ sādhyāśca dhanuṣārditāḥ ||
parighaireva vasavo muśalaireva viśvakāḥ
||120||शूलैरेव तथा रुद्राः साध्याश्च धनुषार्दिताः ॥
परिघैरेव वसवो मुशलैरेव विश्वकाः
reṇunācchādya caṃdrārkau valmīkasthāvivekṣitau ||
mahogrāścauṣadhīstālairaśvibhyāṃ so'bhyavartayat
||121||रेणुनाच्छाद्य चंद्रार्कौ वल्मीकस्थाविवेक्षितौ ॥
महोग्राश्चौषधीस्तालैरश्विभ्यां सोऽभ्यवर्तयत्
saviṣāśca kṛtā nāgā nirviṣāḥ pādakuṭṭanaiḥ ||
parvatāḥ parvataireva nirucchvāsā bhṛśaṃ kṛtāḥ
||122||सविषाश्च कृता नागा निर्विषाः पादकुट्टनैः ॥
पर्वताः पर्वतैरेव निरुच्छ्वासा भृशं कृताः
evaṃ taddevasainyaṃ ca hāhābhūtamacetanam ||
kṛtvā muhūrtādādhāvaccakrapāṇiṃ tamunnadan
||123||एवं तद्देवसैन्यं च हाहाभूतमचेतनम् ॥
कृत्वा मुहूर्तादाधावच्चक्रपाणिं तमुन्नदन्
tataścāṃtardadhe sadyaḥ prahasanniva keśavaḥ ||
kuyogina iva svāmī sadā buddhimatāṃ varaḥ
||124||ततश्चांतर्दधे सद्यः प्रहसन्निव केशवः ॥
कुयोगिन इव स्वामी सदा बुद्धिमतां वरः
apaśyaṃstārako viṣṇuṃ punarvṛṣabhavā hanam ||
ādhāvatkupito daityo muṣṭimudyamya vegataḥ
||125||अपश्यंस्तारको विष्णुं पुनर्वृषभवा हनम् ॥
आधावत्कुपितो दैत्यो मुष्टिमुद्यम्य वेगतः
acirāṃśurivālakṣyo lakṣyotha bhagavānhariḥ ||
ābabhāṣe tato devānbāhumudyamyacoccakaiḥ
||126||अचिरांशुरिवालक्ष्यो लक्ष्योथ भगवान्हरिः ॥
आबभाषे ततो देवान्बाहुमुद्यम्यचोच्चकैः
palāyadhvamaho devāḥ śaktiścedvaḥ palāyitum ||
vimūḍhā hi vayaṃ sarve ye bālavacasāgatāḥ
||127||पलायध्वमहो देवाः शक्तिश्चेद्वः पलायितुम् ॥
विमूढा हि वयं सर्वे ये बालवचसागताः
kiṃ na śrutaḥ purā gītaḥ ślokaḥ svāyaṃbhuvena yaḥ ||
yathā bāleṣu nikṣiptāḥ strīṣu ṣaṃḍitakeṣu ca ||
apasmārīṣu caivāpi sarve te saṃśayaṃ gatāḥ
||128||किं न श्रुतः पुरा गीतः श्लोकः स्वायंभुवेन यः ॥
यथा बालेषु निक्षिप्ताः स्त्रीषु षंडितकेषु च ॥
अपस्मारीषु चैवापि सर्वे ते संशयं गताः
pratyakṣaṃ tadidaṃ sarvamādhunā cātra dṛsyate
||129||प्रत्यक्षं तदिदं सर्वमाधुना चात्र दृस्यते
ajñāsiṣma puraivaitadrudrabhaktaṃ na haṃtyasau ||
yatpratijñāṃ nākariṣyanna syānnaḥ kadanaṃ mahat
||130||अज्ञासिष्म पुरैवैतद्रुद्रभक्तं न हंत्यसौ ॥
यत्प्रतिज्ञां नाकरिष्यन्न स्यान्नः कदनं महत्
athaiṣa yadi daityeṃdraṃ na nihaṃti kubuddhimān ||
mā bhayaṃ vo mahābhāgā nihaniṣyāmi vo ripūn
||131||अथैष यदि दैत्येंद्रं न निहंति कुबुद्धिमान् ॥
मा भयं वो महाभागा निहनिष्यामि वो रिपून्
adya me vipulaṃ bāhvorbalaṃ paśyata daityādhamaṃ nāśayāmi muṣṭinaikena paśyata
||132||अद्य मे विपुलं बाह्वोर्बलं पश्यत दैत्याधमं नाशयामि मुष्टिनैकेन पश्यत
mayā hi dakṣiṇo bāhurdattaśca bhavatāṃ sadā ||
ripūnvā nihaniṣyāmi satyaṃ tatparipālaye
||133||मया हि दक्षिणो बाहुर्दत्तश्च भवतां सदा ॥
रिपून्वा निहनिष्यामि सत्यं तत्परिपालये
yeṃ'bare ye ca pātāle bhuvi ye ca mahāsurāḥ ||
kṣaṇāttānnāsayiṣyāmi mahāvāto ghanāniva
||134||येंऽबरे ये च पाताले भुवि ये च महासुराः ॥
क्षणात्तान्नासयिष्यामि महावातो घनानिव
evamuktā jagannātho muṣṭimudyamya dakṣiṇam ||
nirāyudhastārkṣyapṛṣṭhādavaplutyābhyadhāvata
||135||एवमुक्ता जगन्नाथो मुष्टिमुद्यम्य दक्षिणम् ॥
निरायुधस्तार्क्ष्यपृष्ठादवप्लुत्याभ्यधावत
tasmindhāvati goviṃde cacāla bhuvanatrayam ||
vimūrchitamabhūdviśvaṃ devā bhītiṃ parāṃ yayuḥ
||136||तस्मिन्धावति गोविंदे चचाल भुवनत्रयम् ॥
विमूर्छितमभूद्विश्वं देवा भीतिं परां ययुः
dhāvataścāpi kalpāṃtaṃ rudrakalpasya tasya yāḥ ||
mukhātsamudyajurjvālāstābiḥ kharvaśataṃ hatam
||137||धावतश्चापि कल्पांतं रुद्रकल्पस्य तस्य याः ॥
मुखात्समुद्यजुर्ज्वालास्ताबिः खर्वशतं हतम्
tatoṃ'tarikṣe vācaśca procuḥ siddhāḥ svayaṃ tadā ||
jahi kopaṃ vāsudeva tvayi kruddhe kva vai jagat
||138||ततोंऽतरिक्षे वाचश्च प्रोचुः सिद्धाः स्वयं तदा ॥
जहि कोपं वासुदेव त्वयि क्रुद्धे क्व वै जगत्
anādṛtyeva tadvākyaṃ bruvannānyatkaromyaham ||
āhvayaṃśca mahādaityaṃ kruddho hariradhāvata
||139||अनादृत्येव तद्वाक्यं ब्रुवन्नान्यत्करोम्यहम् ॥
आह्वयंश्च महादैत्यं क्रुद्धो हरिरधावत
uvāca vācaṃ sādhūṃśca yatnātpālayatāṃ phalam ||
duṣṭānvinighnatāṃ caiva tatphalaṃ mama jāyatām
||140||उवाच वाचं साधूंश्च यत्नात्पालयतां फलम् ॥
दुष्टान्विनिघ्नतां चैव तत्फलं मम जायताम्
athāpaśyanmahāseno rudraṃ yāṃtaṃ ca tārakam ||
tārakaṃ cānvadhāvantaṃ purāmapuruṣaṃ harim
||141||अथापश्यन्महासेनो रुद्रं यांतं च तारकम् ॥
तारकं चान्वधावन्तं पुरामपुरुषं हरिम्
jagacca kṣubdhamatyarthaṃ svāṃ pratijñāṃ purā kṛtām ||
paścimāṃ pratilaṃbaṃtaṃ bhāskaraṃ cāpi lohitam
||142||जगच्च क्षुब्धमत्यर्थं स्वां प्रतिज्ञां पुरा कृताम् ॥
पश्चिमां प्रतिलंबंतं भास्करं चापि लोहितम्
ākāśavāṇīṃ śrṛṇvaṃśca kiṃ skanda tvaṃ viṣīdasī ||
paścāttāpo yadi bhavetkṛtvā brahmavadhaṃ tvayi
||143||आकाशवाणीं श्रृण्वंश्च किं स्कन्द त्वं विषीदसी ॥
पश्चात्तापो यदि भवेत्कृत्वा ब्रह्मवधं त्वयि
sthāpayerligamīśasya mokṣo hatyāśatairapi ||
āviveśa mahākrodhaṃ didhakṣuriva medinīm
||144||स्थापयेर्लिगमीशस्य मोक्षो हत्याशतैरपि ॥
आविवेश महाक्रोधं दिधक्षुरिव मेदिनीम्
athotplutya mayūrātsa prahasanniva keśavam ||
bāhubhyāmapyupādāya provāca bhavanaṃdanaḥ
||145||अथोत्प्लुत्य मयूरात्स प्रहसन्निव केशवम् ॥
बाहुभ्यामप्युपादाय प्रोवाच भवनंदनः
jānāmi tvāmahaṃ viṣṇo mahābuddhiparākramam ||
bhūtabhavyaviṣyāṃśca daityānhaṃsyapi hūṃkṛtaiḥ
||146||जानामि त्वामहं विष्णो महाबुद्धिपराक्रमम् ॥
भूतभव्यविष्यांश्च दैत्यान्हंस्यपि हूंकृतैः
tvameva haṃtā daityānāṃ devānāṃ paripālakaḥ ||
dharmasaṃsthāpakaśca tvameva te racitoṃ'jaliḥ
||147||त्वमेव हंता दैत्यानां देवानां परिपालकः ॥
धर्मसंस्थापकश्च त्वमेव ते रचितोंऽजलिः
kṣaṇārdhaṃ paśya me vīryaṃ bhāskaro lohitāyate ||
evaṃ praṇamya skandena vāsudevaḥ prasāditaḥ
||148||क्षणार्धं पश्य मे वीर्यं भास्करो लोहितायते ॥
एवं प्रणम्य स्कन्देन वासुदेवः प्रसादितः
viroṣo'bhūttamāliṃgya vacanaṃ keśavo'bravīt ||
sanāthastvadya dharmo'yaṃ surāścaiva tvayā guha
||149||विरोषोऽभूत्तमालिंग्य वचनं केशवोऽब्रवीत् ॥
सनाथस्त्वद्य धर्मोऽयं सुराश्चैव त्वया गुह
smarātmānaṃ yadarthaṃ tvamutpanno'si maheśvarāt ||
sādhūnāṃ pālanārthāya duṣṭasaṃharaṇāya ca ||
suraviprakṛte janma jīvitaṃ ca mahātmanām
||150||स्मरात्मानं यदर्थं त्वमुत्पन्नोऽसि महेश्वरात् ॥
साधूनां पालनार्थाय दुष्टसंहरणाय च ॥
सुरविप्रकृते जन्म जीवितं च महात्मनाम्
rudrasya devyā gaṃgāyāḥ kṛttikānāṃ ca tejasā ||
svāhāvahneśca jātastvaṃ tattejaḥ saphalīkuru ||
sādhūnāṃ ca kṛte yasya dhanaṃ vīryaṃ ca saṃpadaḥ
||151||रुद्रस्य देव्या गंगायाः कृत्तिकानां च तेजसा ॥
स्वाहावह्नेश्च जातस्त्वं तत्तेजः सफलीकुरु ॥
साधूनां च कृते यस्य धनं वीर्यं च संपदः
saphalaṃ tasya tatsarvaṃ nānyathā rudranaṃdana
||152||सफलं तस्य तत्सर्वं नान्यथा रुद्रनंदन
adya dharmaśca devāśca gāvaḥ sādhyāśca brāhmaṇāḥ ||
naṃdaṃtu tava vīryeṇa pradarśaya nijaṃ balam
||153||अद्य धर्मश्च देवाश्च गावः साध्याश्च ब्राह्मणाः ॥
नंदंतु तव वीर्येण प्रदर्शय निजं बलम्
skanda uvāca
yā gatiḥ śivatyāgena tvattyāgena ca keśava ||
tāṃ gatiṃ prāpnuyāṃ kṣipraṃ hanmi cenna hi tārakam
||154||या गतिः शिवत्यागेन त्वत्त्यागेन च केशव ॥
तां गतिं प्राप्नुयां क्षिप्रं हन्मि चेन्न हि तारकम्
yā gatiḥ śrutityāgena sādhvī bhāryātipīḍanāt ||
sādhūnāṃ ca parityāgādvṛthā jīvitasādhanāt ||
niṣṭhurasya gatiryā ca tāṃ gatiṃ yāmi keśava
||155||या गतिः श्रुतित्यागेन साध्वी भार्यातिपीडनात् ॥
साधूनां च परित्यागाद्वृथा जीवितसाधनात् ॥
निष्ठुरस्य गतिर्या च तां गतिं यामि केशव
ityukte sumahānnādaḥ saṃprajajñe divaukasām ||
praśaśaṃsurguhaṃ kecitkecinnārāyaṇaṃ prabhum
||156||इत्युक्ते सुमहान्नादः संप्रजज्ञे दिवौकसाम् ॥
प्रशशंसुर्गुहं केचित्केचिन्नारायणं प्रभुम्
tatastārkṣaayaṃ samārudya haristasminmahāraṇe ||
tāmracūḍaṃ mahāsena stārakaṃ cāpyadhāvatām
||157||ततस्तार्क्षअयं समारुद्य हरिस्तस्मिन्महारणे ॥
ताम्रचूडं महासेन स्तारकं चाप्यधावताम्
lohitāṃbarasaṃvīto lohitasragvibhūṣaṇaḥ ||
lohitākṣo mahābāhurhiraṇyakavacaḥ prabhuḥ
||158||लोहितांबरसंवीतो लोहितस्रग्विभूषणः ॥
लोहिताक्षो महाबाहुर्हिरण्यकवचः प्रभुः
bhujena tolayañchaktiṃ sarvabhūtāni kampayan ||
prāpya taṃ tārakaṃ prāha mahāseno hasanniva
||159||भुजेन तोलयञ्छक्तिं सर्वभूतानि कम्पयन् ॥
प्राप्य तं तारकं प्राह महासेनो हसन्निव
tiṣṭhatiṣṭha sudurbuddhe jīvitaṃ te mayi sthitam ||
suhṛṣṭaḥ kriyatāṃ loko durlabhaḥ sarvasiddhidaḥ
||160||तिष्ठतिष्ठ सुदुर्बुद्धे जीवितं ते मयि स्थितम् ॥
सुहृष्टः क्रियतां लोको दुर्लभः सर्वसिद्धिदः
yatte suniṣṭhuratvaṃ ca dharme deveṣu goṣu ca ||
tasya te praharāmyadya smara śastraṃ suśikṣitam
||161||यत्ते सुनिष्ठुरत्वं च धर्मे देवेषु गोषु च ॥
तस्य ते प्रहराम्यद्य स्मर शस्त्रं सुशिक्षितम्
evamukte guhenātha nivṛttasyāsya bhārata ||
tārakasya śirodeśātkāpi nārī viniryayau
||162||एवमुक्ते गुहेनाथ निवृत्तस्यास्य भारत ॥
तारकस्य शिरोदेशात्कापि नारी विनिर्ययौ
tejasā bhāsayaṃtī tamadha ūrdhvaṃ diśo daśa ||
dṛṣṭvā nārīṃ guhaḥ prāha kāsi kasmācca nirgatā
||163||तेजसा भासयंती तमध ऊर्ध्वं दिशो दश ॥
दृष्ट्वा नारीं गुहः प्राह कासि कस्माच्च निर्गता
nāryuvāca
ahaṃ śaktirguhākhyātā bhūtaleṣu sadā sthitā ||
anena daityarājena mahatā tapasārjjitā
||164||अहं शक्तिर्गुहाख्याता भूतलेषु सदा स्थिता ॥
अनेन दैत्यराजेन महता तपसार्ज्जिता
sureṣu sarveṣu vasāmi cāhaṃ vipreṣu śāstrārtharateṣu cāham ||
sādhvīṣu nārīṣu tathā vasāmi vinā guṇānnāsmi vasāmi kutracit
||165||सुरेषु सर्वेषु वसामि चाहं विप्रेषु शास्त्रार्थरतेषु चाहम् ॥
साध्वीषु नारीषु तथा वसामि विना गुणान्नास्मि वसामि कुत्रचित्
tadasya puṇyasaṃghasya saṃprāptodyāvadhirguha ||
tadenaṃ tyajya yāsyāmi jahyenaṃ viśvahetave
||166||तदस्य पुण्यसंघस्य संप्राप्तोद्यावधिर्गुह ॥
तदेनं त्यज्य यास्यामि जह्येनं विश्वहेतवे
tasyāṃ tato nirgatāyāṃ daityaśīrṣaṃ vyakampayat ||
kaṃpitaṃ cāsya taddehaṃ gatavīryo'bhavatkṣaṇāt
||167||तस्यां ततो निर्गतायां दैत्यशीर्षं व्यकम्पयत् ॥
कंपितं चास्य तद्देहं गतवीर्योऽभवत्क्षणात्
etasminnaṃtare śaktiṃ so'kṣipadgirijātmajaḥ ||
ulkājvālā vimuñcaṃtīmatisūryāgnisaprabhām
||168||एतस्मिन्नंतरे शक्तिं सोऽक्षिपद्गिरिजात्मजः ॥
उल्काज्वाला विमुञ्चंतीमतिसूर्याग्निसप्रभाम्
kalpāṃbhodhisamunnādāṃ didhakṣaṃtīṃ jagadyathā ||
tārakasyāṃtakālāya abhāgyasya daśāmiva
||169||कल्पांभोधिसमुन्नादां दिधक्षंतीं जगद्यथा ॥
तारकस्यांतकालाय अभाग्यस्य दशामिव
dāraṇīṃ parvatānāṃ ca sarvasattvabalādhikām ||
utkṣipya tāṃ vinadyoccairamuñcatkupito guhaḥ
||170||दारणीं पर्वतानां च सर्वसत्त्वबलाधिकाम् ॥
उत्क्षिप्य तां विनद्योच्चैरमुञ्चत्कुपितो गुहः
dharmaścedbalavām̐lloke dharmo jayati cetsadā ||
tena satyena daityoyaṃ pralayaṃ yātvitīrayan
||171||धर्मश्चेद्बलवाँल्लोके धर्मो जयति चेत्सदा ॥
तेन सत्येन दैत्योयं प्रलयं यात्वितीरयन्
sā kumārabhujotsṛṣṭā durnivāryā durāsadā ||
vibheda hṛdayaṃ cāsya bhittvā ca dharaṇiṃ gatā
||172||सा कुमारभुजोत्सृष्टा दुर्निवार्या दुरासदा ॥
विभेद हृदयं चास्य भित्त्वा च धरणिं गता
niḥsṛtya jalakallolapūrvikā skaṃdamāyayau ||
sa ca saṃtāḍitaḥ śaktyā vibhinnahṛdayosuraḥ ||
nādayanvasudhāṃ sarvāṃ papātāyomukho mṛtaḥ
||173||निःसृत्य जलकल्लोलपूर्विका स्कंदमाययौ ॥
स च संताडितः शक्त्या विभिन्नहृदयोसुरः ॥
नादयन्वसुधां सर्वां पपातायोमुखो मृतः
evaṃ pratāpya trailokyaṃ nirjitya bahuśaḥ surān ||
mahāraṇe kumāreṇa nihataḥ pārtha tārakaḥ
||174||एवं प्रताप्य त्रैलोक्यं निर्जित्य बहुशः सुरान् ॥
महारणे कुमारेण निहतः पार्थ तारकः
etasminnihate daitye praharṣaṃ viśvamāyayau
||175||एतस्मिन्निहते दैत्ये प्रहर्षं विश्वमाययौ
vavurvātāstathā puṇyāḥ suprabhobhūddivākaraḥ ||
jajvaluścāgnayaḥ śāṃtāḥ śāṃtā digjanitasvanāḥ
||176||ववुर्वातास्तथा पुण्याः सुप्रभोभूद्दिवाकरः ॥
जज्वलुश्चाग्नयः शांताः शांता दिग्जनितस्वनाः
tataḥ punaḥ skaṃdamāha prahṛṣṭaḥ keśavo'rihā ||
skaṃdaskaṃda mahābāho bāṇonāma balātmajaḥ
||177||ततः पुनः स्कंदमाह प्रहृष्टः केशवोऽरिहा ॥
स्कंदस्कंद महाबाहो बाणोनाम बलात्मजः
krauṃcaparvatamādāya devasaṃghānprabādhate ||
so'dhunā te bhayādvīra palāyitvā nagaṃ gataḥ ||
jahi taṃ pāpasaṃkalpaṃ krauṃcasthaṃ śaktivegataḥ
||178||क्रौंचपर्वतमादाय देवसंघान्प्रबाधते ॥
सोऽधुना ते भयाद्वीर पलायित्वा नगं गतः ॥
जहि तं पापसंकल्पं क्रौंचस्थं शक्तिवेगतः
tataḥ krauṃcaṃ mahātejā nānāvyālavināditam ||
śaktyā bibheda bahubhirvṛkṣairjīvaiśca saṃkulam
||179||ततः क्रौंचं महातेजा नानाव्यालविनादितम् ॥
शक्त्या बिभेद बहुभिर्वृक्षैर्जीवैश्च संकुलम्
tatra vyālasahasrāṇi daityakoṭyayutaṃ tathā ||
dadāha bāṇāṃ ca giraṃ bhittvā śaktirmahāravā
||180||तत्र व्यालसहस्राणि दैत्यकोट्ययुतं तथा ॥
ददाह बाणां च गिरं भित्त्वा शक्तिर्महारवा
adyāpi chidraṃ tatpārtha krauṃcasya parivartate
||181||अद्यापि छिद्रं तत्पार्थ क्रौंचस्य परिवर्तते
yena haṃsāśca krauṃcāśca mānasāya prayāṃti ca ||
hatvā bāṇaṃ mahāśaktiḥ punaḥ skaṃdaṃ samāgatā ||
pratyāyāti manaḥ sādhorāhṛtaṃ prahitaṃ tathā
||182||येन हंसाश्च क्रौंचाश्च मानसाय प्रयांति च ॥
हत्वा बाणं महाशक्तिः पुनः स्कंदं समागता ॥
प्रत्यायाति मनः साधोराहृतं प्रहितं तथा
tato harīṃdrapramukhāḥ pratuṣṭuvurnanṛtuśca raṃbhāpramukhā varāṃganāḥ ||
vādyāni sarvāṇi ca vādayaṃtastaṃ sādhusādhvityamarā jagurbhuśam
||183||ततो हरींद्रप्रमुखाः प्रतुष्टुवुर्ननृतुश्च रंभाप्रमुखा वरांगनाः ॥
वाद्यानि सर्वाणि च वादयंतस्तं साधुसाध्वित्यमरा जगुर्भुशम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māhesvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe kumāreśvaramāhātmye kumārakṛtatārakavadhavarṇanaṃnāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ || 32 ||