bālādityavṛttāntavarṇanam
nārada uvāca
bahūdakasya kuṃḍasya tīrasthaṃ liṃgamuttamam ||
kapileśvaramabhyarcya naṃdabhadrastataḥ sudhī
||1||बहूदकस्य कुंडस्य तीरस्थं लिंगमुत्तमम् ॥
कपिलेश्वरमभ्यर्च्य नंदभद्रस्ततः सुधी
praṇamya cāgratastasthau prabaddhakarasaṃpuṭaḥ ||
saṃsāracaritaiḥ kiṃcidduḥkhī gāthāṃ vyagāyata
||2||प्रणम्य चाग्रतस्तस्थौ प्रबद्धकरसंपुटः ॥
संसारचरितैः किंचिद्दुःखी गाथां व्यगायत
sraṣṭāramasya jagataścetpaśyāmi sadāśivam ||
nānāpṛcchābhiratha taṃ kuryāṃ nāthaṃ vilajjitam
||3||स्रष्टारमस्य जगतश्चेत्पश्यामि सदाशिवम् ॥
नानापृच्छाभिरथ तं कुर्यां नाथं विलज्जितम्
apūryamāṇaṃ tava kiṃ jagatsaṃsṛjanaṃ vinā ||
nirīha bahudhā yatte sṛṣṭaṃ bhārgavavajjagat
||4||अपूर्यमाणं तव किं जगत्संसृजनं विना ॥
निरीह बहुधा यत्ते सृष्टं भार्गववज्जगत्
sacetanena śuddhena rāgādirahitena ca ||
atha kasmādātmasadṛśaṃ na sṛṣṭaṃ nirmitaṃ jaḍam
||5||सचेतनेन शुद्धेन रागादिरहितेन च ॥
अथ कस्मादात्मसदृशं न सृष्टं निर्मितं जडम्
nirvaireṇa samenātha sukhaduḥkhabhavābhavaiḥ ||
brahmādikīṭaparyantaṃ kimeva kliśyate jagat
||6||निर्वैरेण समेनाथ सुखदुःखभवाभवैः ॥
ब्रह्मादिकीटपर्यन्तं किमेव क्लिश्यते जगत्
kāṃścitsvargetha narake pātayaṃstvaṃ sadāśiva ||
kiṃ phalaṃ samavāpnoṣi kimevaṃ kuruṣe vada
||7||कांश्चित्स्वर्गेथ नरके पातयंस्त्वं सदाशिव ॥
किं फलं समवाप्नोषि किमेवं कुरुषे वद
iṣṭaiḥ putrādibhirnātha viyuktā mānavā hyamī ||
kraṃdaṃti karuṇāsāra kiṃ ghṛṇāpi bhavenna te
||8||इष्टैः पुत्रादिभिर्नाथ वियुक्ता मानवा ह्यमी ॥
क्रंदंति करुणासार किं घृणापि भवेन्न ते
atīva nocitaṃ sarvametadīśvara sarvathā ||
yatte bhaktāḥ samaṃ pāpairmajjaṃte duḥkhasāgare
||9||अतीव नोचितं सर्वमेतदीश्वर सर्वथा ॥
यत्ते भक्ताः समं पापैर्मज्जंते दुःखसागरे
evaṃvidhena saṃsāracāritreṇa vimohitāḥ ||
sthānāṃ taraṃ na yāsyāmi bhokṣye pāsyāmi nodakam
||10||एवंविधेन संसारचारित्रेण विमोहिताः ॥
स्थानां तरं न यास्यामि भोक्ष्ये पास्यामि नोदकम्
maraṇāṃtameva yāsyāmi sthāsye saṃciṃtayannadaḥ ||
sa evaṃ vimṛśanneva naṃdabhadraḥ svayaṃ sthitaḥ
||11||मरणांतमेव यास्यामि स्थास्ये संचिंतयन्नदः ॥
स एवं विमृशन्नेव नंदभद्रः स्वयं स्थितः
tataścaturthe divase bahūkataṭe śubhe ||
kaścidbālaḥ saptavarṣaḥ pīḍāpīḍita āyayau
||12||ततश्चतुर्थे दिवसे बहूकतटे शुभे ॥
कश्चिद्बालः सप्तवर्षः पीडापीडित आययौ
kṛśotīva galatkuṣṭhī pramuhyaṃśca padepeda ||
naṃdabhadramuvācedaṃ kṛcchrātsaṃstabhya bālakaḥ
||13||कृशोतीव गलत्कुष्ठी प्रमुह्यंश्च पदेपेद ॥
नंदभद्रमुवाचेदं कृच्छ्रात्संस्तभ्य बालकः
aho surūpasarvāṃga kasmādduḥkhī bhavānapi ||
tatosya kāraṇaṃ sarvaṃ vyācaṣṭa naṃdabhadrakaḥ
||14||अहो सुरूपसर्वांग कस्माद्दुःखी भवानपि ॥
ततोस्य कारणं सर्वं व्याचष्ट नंदभद्रकः
śrutvā tatkāraṇaṃ sarvaṃ bālo dīnamanā bravīt ||
aho hā kaṣṭamatyugraṃ budhānāṃ yadabuddhitā
||15||श्रुत्वा तत्कारणं सर्वं बालो दीनमना ब्रवीत् ॥
अहो हा कष्टमत्युग्रं बुधानां यदबुद्धिता
saṃpūrṇeṃdriyagātrā yanmartumicchaṃti vai vṛthā ||
muhūrtāddhyatra khaṭvāṃgo mokṣamārgamupāgataḥ
||16||संपूर्णेंद्रियगात्रा यन्मर्तुमिच्छंति वै वृथा ॥
मुहूर्ताद्ध्यत्र खट्वांगो मोक्षमार्गमुपागतः
tadaho bhārataṃ khaṃḍaṃ satyāyuṣi tyajeddhi kaḥ ||
ahameva dṛḍho manye pitṛbhyāṃ yo vivarjitaḥ
||17||तदहो भारतं खंडं सत्यायुषि त्यजेद्धि कः ॥
अहमेव दृढो मन्ये पितृभ्यां यो विवर्जितः
aśaktaścalituṃ vāpi martumicchāmi nāpi ca ||
sarve lābhāḥ sātimānā iti satyā bata śrutiḥ
||18||अशक्तश्चलितुं वापि मर्तुमिच्छामि नापि च ॥
सर्वे लाभाः सातिमाना इति सत्या बत श्रुतिः
saṃtoṣo'pyucitastubhyaṃ dehaṃ yasya dṛḍhaṃ tvidam ||
śarīraṃ nīrujaṃ cenme bhavedapi kathaṃcana
||19||संतोषोऽप्युचितस्तुभ्यं देहं यस्य दृढं त्विदम् ॥
शरीरं नीरुजं चेन्मे भवेदपि कथंचन
kṣaṇekṣaṇe ca tatkuryāṃ bhujyate yadyugeyuge ||
iṃdriyāṇi vaśe yasya śarīraṃ ca dṛḍhaṃ bhavet
||20||क्षणेक्षणे च तत्कुर्यां भुज्यते यद्युगेयुगे ॥
इंद्रियाणि वशे यस्य शरीरं च दृढं भवेत्
so'pyanyadicchate cecca ko'nyastasmādacetanaḥ ||
śokasthānasahasrāṇi harṣasthānaśatāni ca
||21||सोऽप्यन्यदिच्छते चेच्च कोऽन्यस्तस्मादचेतनः ॥
शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च
divase divase mūḍhamāvaśaṃti na paṃḍitam ||
na hi jñānaviruddheṣu bahvapāyeṣu karmasu
||22||दिवसे दिवसे मूढमावशंति न पंडितम् ॥
न हि ज्ञानविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु
mūlaghātiṣu sajjaṃte buddhimaṃto bhavadvidhāḥ ||
aṣṭāṃgāṃ buddhimāhuryāṃ sarvāśreyovighātinīma
||23||मूलघातिषु सज्जंते बुद्धिमंतो भवद्विधाः ॥
अष्टांगां बुद्धिमाहुर्यां सर्वाश्रेयोविघातिनीम
śrutismṛtyaviruddhā sā buddhistvayyasti nirmalā ||
atha kṛcchreṣu durgeṣu vyāpatsu svajanasya ca
||24||श्रुतिस्मृत्यविरुद्धा सा बुद्धिस्त्वय्यस्ति निर्मला ॥
अथ कृच्छ्रेषु दुर्गेषु व्यापत्सु स्वजनस्य च
śārīramānasairduḥkhairna sīdaṃti bhavadvidhāḥ ||
nāprāpyamabhivāṃchaṃti naṣṭaṃ necchaṃti śocitum
||25||शारीरमानसैर्दुःखैर्न सीदंति भवद्विधाः ॥
नाप्राप्यमभिवांछंति नष्टं नेच्छंति शोचितुम्
āpatsu ca na muhyaṃti narāḥ paṃḍitabuddhayaḥ ||
manodehasamutthābhyāṃ duḥkhābhyāmarpitaṃ jagat
||26||आपत्सु च न मुह्यंति नराः पंडितबुद्धयः ॥
मनोदेहसमुत्थाभ्यां दुःखाभ्यामर्पितं जगत्
tayorvyāsasamāsābhyāṃ śamopāyamimaṃ śrṛṇu ||
vyādheraniṣṭasaṃsparśācchramādiṣṭavisarjanāt
||27||तयोर्व्याससमासाभ्यां शमोपायमिमं श्रृणु ॥
व्याधेरनिष्टसंस्पर्शाच्छ्रमादिष्टविसर्जनात्
caturbhiḥ kāraṇairduḥkhaṃ śīrīraṃ mānasaṃ ca yat ||
mānasaṃ cāpyapriyasya saṃyogaḥ priyavarjanam
||28||चतुर्भिः कारणैर्दुःखं शीरीरं मानसं च यत् ॥
मानसं चाप्यप्रियस्य संयोगः प्रियवर्जनम्
dviprakāraṃ mahākaṣṭaṃ dvayoretadudāhṛtam ||
mānasena hi duḥkhena śarīramupatapyate
||29||द्विप्रकारं महाकष्टं द्वयोरेतदुदाहृतम् ॥
मानसेन हि दुःखेन शरीरमुपतप्यते
ayaḥpiṃḍena taptena kuṃbhasaṃsthamivodakam ||
tadāśu prati kārācca satataṃ ca vivarjanāt
||30||अयःपिंडेन तप्तेन कुंभसंस्थमिवोदकम् ॥
तदाशु प्रति काराच्च सततं च विवर्जनात्
vyādherādheśca praśamaḥ kriyāyogadvayena tu ||
mānasaṃ śamayettasmājjñānenāgnimivāṃbunā
||31||व्याधेराधेश्च प्रशमः क्रियायोगद्वयेन तु ॥
मानसं शमयेत्तस्माज्ज्ञानेनाग्निमिवांबुना
praśāṃte mānase hyasya śārīramupaśāmti ||
manaso duḥkhamūlaṃ tu sneha ityupalabhyate
||32||प्रशांते मानसे ह्यस्य शारीरमुपशाम्ति ॥
मनसो दुःखमूलं तु स्नेह इत्युपलभ्यते
snehācca sajjano nityaṃ janturduḥkhamupaiti ca ||
snehamūlāni duḥkhāni snehajāni bhāyāni ca
||33||स्नेहाच्च सज्जनो नित्यं जन्तुर्दुःखमुपैति च ॥
स्नेहमूलानि दुःखानि स्नेहजानि भायानि च
śokaharṣau tathāyāsaḥ sarvaṃ snehātpravartate
||34||शोकहर्षौ तथायासः सर्वं स्नेहात्प्रवर्तते
snehātkaraṇarāgaśca prajajñe vaiṣayastathā ||
aśreyaskāvubhāvatau pūrvastatra guruḥ smṛtaḥ
||35||स्नेहात्करणरागश्च प्रजज्ञे वैषयस्तथा ॥
अश्रेयस्कावुभावतौ पूर्वस्तत्र गुरुः स्मृतः
tyāgī tasmānna duḥkhī syānnarvairo niravagrahaḥ ||
atyāgī janmamaraṇe prāpnotīha punaḥpunaḥ
||36||त्यागी तस्मान्न दुःखी स्यान्नर्वैरो निरवग्रहः ॥
अत्यागी जन्ममरणे प्राप्नोतीह पुनःपुनः
tasmātsnehaṃ na lipsena mitrebhyo dhanasaṃcayāt ||
svaśarīrasamutthaṃ ca jñānena vinirvatayet
||37||तस्मात्स्नेहं न लिप्सेन मित्रेभ्यो धनसंचयात् ॥
स्वशरीरसमुत्थं च ज्ञानेन विनिर्वतयेत्
jñānānviteṣu siddheṣu śāstrūjñeṣu kṛtātmasu ||
na teṣu sajjate snehaḥ padmapatreṣvivodakam
||38||ज्ञानान्वितेषु सिद्धेषु शास्त्रूज्ञेषु कृतात्मसु ॥
न तेषु सज्जते स्नेहः पद्मपत्रेष्विवोदकम्
rāgābhibhūtaḥ puruṣaḥ kāmena parikṛṣyate ||
icchā saṃjāyate cāsya tatastṛṣṇā pravardhate
||39||रागाभिभूतः पुरुषः कामेन परिकृष्यते ॥
इच्छा संजायते चास्य ततस्तृष्णा प्रवर्धते
tṛṣṇā hi sarvapāpiṣṭhā nityodvegakarī matā ||
adharmabahulā caiva ghorarūpānubaṃdhinī
||40||तृष्णा हि सर्वपापिष्ठा नित्योद्वेगकरी मता ॥
अधर्मबहुला चैव घोररूपानुबंधिनी
yā dustyajā durmatibhiryā na jīryataḥ ||
yāsau prāṇāṃtiko rogastāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham
||41||या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यतः ॥
यासौ प्राणांतिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्
anādyaṃtā tu sā tṛṣṇā hyaṃtardehagatā nṛṇām ||
vināśayati saṃbhūtā lohaṃ lohamalo yathā
||42||अनाद्यंता तु सा तृष्णा ह्यंतर्देहगता नृणाम् ॥
विनाशयति संभूता लोहं लोहमलो यथा
yathaivaidhaḥ samutthena vahninā nāśamṛcchati ||
tathā'kṛtātmā lobena svotpannena vinaśyati
||43||यथैवैधः समुत्थेन वह्निना नाशमृच्छति ॥
तथाऽकृतात्मा लोबेन स्वोत्पन्नेन विनश्यति
tasmāllobho na kartavyaḥ śarīre cātmabaṃdhuṣu ||
prāpteṣu va na hṛṣyeta nāśo vāpi na śocayet
||44||तस्माल्लोभो न कर्तव्यः शरीरे चात्मबंधुषु ॥
प्राप्तेषु व न हृष्येत नाशो वापि न शोचयेत्
naṃdabhadra uvāca
aho bāla na bālastvaṃ mato me tvāṃ namāmyaham ||
tvadvākyairatitṛpto'haṃ tvāṃ tu prakṣyāmi kiṃcana
||45||अहो बाल न बालस्त्वं मतो मे त्वां नमाम्यहम् ॥
त्वद्वाक्यैरतितृप्तोऽहं त्वां तु प्रक्ष्यामि किंचन
kāmakrodhāvahaṃkāramiṃdriyāṇi ca mānavāḥ ||
niṃdaṃti tatra me nityaṃ vivakṣeyaṃ prajāyate
||46||कामक्रोधावहंकारमिंद्रियाणि च मानवाः ॥
निंदंति तत्र मे नित्यं विवक्षेयं प्रजायते
ahameṣa mamedaṃ ca kāryamīdṛśakastvaham ||
ityādi cātmavijñānamahaṃkāra iti smṛtaḥ
||47||अहमेष ममेदं च कार्यमीदृशकस्त्वहम् ॥
इत्यादि चात्मविज्ञानमहंकार इति स्मृतः
parihāryaḥ ya cettaṃ ca vinonmattaḥ prakīryate ||
kāmo'bhilāṣa ityuktaḥ saṃ cetpuṃsā vivarjyate
||48||परिहार्यः य चेत्तं च विनोन्मत्तः प्रकीर्यते ॥
कामोऽभिलाष इत्युक्तः सं चेत्पुंसा विवर्ज्यते
kathaṃ svargo mumukṣā vā sādhyate dṛṣadā yathā ||
krodho vā yadi saṃtyājyastataḥ śatrukṣayaḥ katham
||49||कथं स्वर्गो मुमुक्षा वा साध्यते दृषदा यथा ॥
क्रोधो वा यदि संत्याज्यस्ततः शत्रुक्षयः कथम्
bāhyānāmāṃtarāṇāṃ vā vinā taṃ tṛṇavadviduḥ ||
iṃdriyāṇi nigṛhyaiva duṣṭānīti nipīḍayet
||50||बाह्यानामांतराणां वा विना तं तृणवद्विदुः ॥
इंद्रियाणि निगृह्यैव दुष्टानीति निपीडयेत्
kathaṃ syāddharmaśravaṇaṃ kathaṃ vā jīvanaṃ bhavet ||
etasminme mano viddhaṃkhidyate'jñānasaṃkaṭe
||51||कथं स्याद्धर्मश्रवणं कथं वा जीवनं भवेत् ॥
एतस्मिन्मे मनो विद्धंखिद्यतेऽज्ञानसंकटे
tathā kasmādidaṃ sṛṣṭaṃ jaḍaṃ viśvaṃ cidātmanā ||
evaṃ yadbahudhā kleśaḥ pīḍyate hā kutastvidam
||52||तथा कस्मादिदं सृष्टं जडं विश्वं चिदात्मना ॥
एवं यद्बहुधा क्लेशः पीड्यते हा कुतस्त्विदम्
bāla uvāca
samyagetadyathā pṛṣṭaṃ yatra muhyaṃti jaṃtavaḥ ||
śrṛṇvekāgramanā bhūtvā jñātaṃ dvaipāyanānmayā
||53||सम्यगेतद्यथा पृष्टं यत्र मुह्यंति जंतवः ॥
श्रृण्वेकाग्रमना भूत्वा ज्ञातं द्वैपायनान्मया
prakṛtiḥ puruṣaścaiva anādī śrṛṇumaḥ purā ||
sādharmyeṇāvatiṣṭhete sṛṣṭeḥ prāgajarāmarau
||54||प्रकृतिः पुरुषश्चैव अनादी श्रृणुमः पुरा ॥
साधर्म्येणावतिष्ठेते सृष्टेः प्रागजरामरौ
tataḥ kālasvabāvābhyāṃ preritā prakṛtiḥ purā ||
puṃsaḥ saṃyogamaicchatsā tadabhāvātprakupyata
||55||ततः कालस्वबावाभ्यां प्रेरिता प्रकृतिः पुरा ॥
पुंसः संयोगमैच्छत्सा तदभावात्प्रकुप्यत
tatastamomayī sā ca līlayā devavīkṣitā ||
rājasī samabhūddūṣṭā sāttvikī samajāyata
||56||ततस्तमोमयी सा च लीलया देववीक्षिता ॥
राजसी समभूद्दूष्टा सात्त्विकी समजायत
evaṃ triguṇatāṃ yātā prakṛtirdevadarśanāt ||
tāṃ samāsthāya paramastrimūrtiḥ samajāyata
||57||एवं त्रिगुणतां याता प्रकृतिर्देवदर्शनात् ॥
तां समास्थाय परमस्त्रिमूर्तिः समजायत
tasyāḥ proccāraṇārthaṃ ca pravṛttaḥ svāṃśatastataḥ ||
asūyata mahattattvaṃ triguṇaṃ tadvidurbudhāḥ
||58||तस्याः प्रोच्चारणार्थं च प्रवृत्तः स्वांशतस्ततः ॥
असूयत महत्तत्त्वं त्रिगुणं तद्विदुर्बुधाः
ahaṃkāra stato jātaḥ sattvarājasatāmasaḥ ||
tamo rajastvamāpadya rajaḥ sattvaguṇaṃ nayet
||59||अहंकार स्ततो जातः सत्त्वराजसतामसः ॥
तमो रजस्त्वमापद्य रजः सत्त्वगुणं नयेत्
śuddhasattve tato mokṣaṃ pravadaṃti manīṣiṇaḥ ||
tamaso rajasasta smātsaṃśuddhyarthaṃ ca sarvaśaḥ
||60||शुद्धसत्त्वे ततो मोक्षं प्रवदंति मनीषिणः ॥
तमसो रजसस्त स्मात्संशुद्ध्यर्थं च सर्वशः
jīvātmasaṃjñānsvīyāṃśānvyabhajatparameśvaraḥ ||
tāvaṃtaste ca kṣetrjñā dehā yāvaṃta eva hi
||61||जीवात्मसंज्ञान्स्वीयांशान्व्यभजत्परमेश्वरः ॥
तावंतस्ते च क्षेत्र्ज्ञा देहा यावंत एव हि
niḥsaraṃti yathā lohāttaptalliṃgātsphuliṃgakāḥ ||
tanmātrabhūtasargoyamahaṃkārāttu tāmasāt
||62||निःसरंति यथा लोहात्तप्तल्लिंगात्स्फुलिंगकाः ॥
तन्मात्रभूतसर्गोयमहंकारात्तु तामसात्
iṃdriyāṇāṃ sāttvikācca triguṇāni ca tānyapi ||
etaiḥ saṃsiddhayaṃtreṇa saccidānandavīkṣaṇāt
||63||इंद्रियाणां सात्त्विकाच्च त्रिगुणानि च तान्यपि ॥
एतैः संसिद्धयंत्रेण सच्चिदानन्दवीक्षणात्
rajastamaśca śodhyaṃte sattvenaiva mumukṣubhiḥ ||
tasmātkāmaṃ ca krodhaṃ ca iṃdriyāṇāṃ pravartanam
||64||रजस्तमश्च शोध्यंते सत्त्वेनैव मुमुक्षुभिः ॥
तस्मात्कामं च क्रोधं च इंद्रियाणां प्रवर्तनम्
ahaṃkāraṃ ca saṃsevya sāttvikīṃ siddhimaśnute ||
rājasāstāmasāścaiva tyājyāḥ kāmādayastvamī
||65||अहंकारं च संसेव्य सात्त्विकीं सिद्धिमश्नुते ॥
राजसास्तामसाश्चैव त्याज्याः कामादयस्त्वमी
sāttvikāḥ sarvadā sevyāḥ saṃsāravijigīṣubhiḥ ||
guṇatrayasya vakṣyāmi saṃkṣepāllakṣaṇaṃ tava
||66||सात्त्विकाः सर्वदा सेव्याः संसारविजिगीषुभिः ॥
गुणत्रयस्य वक्ष्यामि संक्षेपाल्लक्षणं तव
sāstrābhyāsastato jñānaṃ śaucamiṃdriyanigrahaḥ ||
dharmakriyātmaciṃtā ca sāttvikaṃ guṇa lakṣaṇam
||67||सास्त्राभ्यासस्ततो ज्ञानं शौचमिंद्रियनिग्रहः ॥
धर्मक्रियात्मचिंता च सात्त्विकं गुण लक्षणम्
anyāyena dhanādānaṃ taṃdrī nāstikyameva ca ||
krauryaṃ ca yācakādyaṃ ca tāmasaṃ guṇalakṣaṇam
||68||अन्यायेन धनादानं तंद्री नास्तिक्यमेव च ॥
क्रौर्यं च याचकाद्यं च तामसं गुणलक्षणम्
tasmādbuddhimukaistvataiḥ sāttvikairdevatāṃ bhajet ||
rājasairmānavatvaṃ ca tāmasaiḥ sthāṇuyonitā
||69||तस्माद्बुद्धिमुकैस्त्वतैः सात्त्विकैर्देवतां भजेत् ॥
राजसैर्मानवत्वं च तामसैः स्थाणुयोनिता
buddhyādyaireva muktiḥ syādetaireva ca yātanā
||70||बुद्ध्याद्यैरेव मुक्तिः स्यादेतैरेव च यातना
amīṣāṃ cāpya bhāve vai na kiṃcidupapadyate ||
kalādo hi kalādīnāṃ suvarṇaṃ śodhayedyathā
||71||अमीषां चाप्य भावे वै न किंचिदुपपद्यते ॥
कलादो हि कलादीनां सुवर्णं शोधयेद्यथा
tathā rajastamaścaiva saṃśodhye sāttvikairguṇaiḥ ||
asmādeva guṇānāṃ ca samavāyādanādijāt
||72||तथा रजस्तमश्चैव संशोध्ये सात्त्विकैर्गुणैः ॥
अस्मादेव गुणानां च समवायादनादिजात्
sukhino duḥkhinaścaiva prāṇinaḥ śāstradarśinaḥ ||
aṣṭāviṃśatilakṣaiśca guṇamekaikamīśvaraḥ
||73||सुखिनो दुःखिनश्चैव प्राणिनः शास्त्रदर्शिनः ॥
अष्टाविंशतिलक्षैश्च गुणमेकैकमीश्वरः
vyabhajaccaturā śītilakṣāstā jīvayonayaḥ ||
sakāśānmanasastadvadātmanaḥ prabhavaṃti hi
||74||व्यभजच्चतुरा शीतिलक्षास्ता जीवयोनयः ॥
सकाशान्मनसस्तद्वदात्मनः प्रभवंति हि
īśvarāṃśāśca te sarve mohitāḥ prākṛtairguṇaiḥ ||
kleśānāsādayaṃtyeva yathaivādhikṛtā vibhoḥ
||75||ईश्वरांशाश्च ते सर्वे मोहिताः प्राकृतैर्गुणैः ॥
क्लेशानासादयंत्येव यथैवाधिकृता विभोः
annānāṃ payasāṃ cāpi jīvānāṃ cātha śreyase ||
mānuṣyamāhustattvajñāḥ śivabhāvena bhāvitam
||76||अन्नानां पयसां चापि जीवानां चाथ श्रेयसे ॥
मानुष्यमाहुस्तत्त्वज्ञाः शिवभावेन भावितम्
naṃdabhadra uvāca
evametatkiṃ tu bhūyaḥ prakṣyāmyetanmahāmate ||
īśvarāḥ sarvadātāraḥ pūjyaṃte yaiśca devatāḥ
||77||एवमेतत्किं तु भूयः प्रक्ष्याम्येतन्महामते ॥
ईश्वराः सर्वदातारः पूज्यंते यैश्च देवताः
svabhaktāṃstānna duḥkhebhyaḥ kasmādrakṣaṃti mānavān ||
viśeṣātkepi dṛśyaṃte duḥkhamagnāḥ surānratāḥ
||78||स्वभक्तांस्तान्न दुःखेभ्यः कस्माद्रक्षंति मानवान् ॥
विशेषात्केपि दृश्यंते दुःखमग्नाः सुरान्रताः
iti me muhyate buddhistvaṃ vā kiṃ bāla manyase
||79||इति मे मुह्यते बुद्धिस्त्वं वा किं बाल मन्यसे
bāla uvāca
aśuciśca śuciścāpi devabhakto dvidhā smṛtaḥ ||
karmaṇā manasā vācā tadrato bhakta ucyate
||80||अशुचिश्च शुचिश्चापि देवभक्तो द्विधा स्मृतः ॥
कर्मणा मनसा वाचा तद्रतो भक्त उच्यते
aśucirdevatāścaiva yadā pūjayate naraḥ ||
tadā bhūtānyā viśaṃti sa ca muhyati tatkṣaṇāt
||81||अशुचिर्देवताश्चैव यदा पूजयते नरः ॥
तदा भूतान्या विशंति स च मुह्यति तत्क्षणात्
vimūḍhaścāpṭayakāryāṇi tāni tāni niṣevate ||
tato vinaśyati kṣipraṃ nāśuciḥ pūjayettataḥ ||
śucirvābhyarcayedyaśca tasya cedaśubhaṃ bhavet
||82||विमूढश्चाप्टयकार्याणि तानि तानि निषेवते ॥
ततो विनश्यति क्षिप्रं नाशुचिः पूजयेत्ततः ॥
शुचिर्वाभ्यर्चयेद्यश्च तस्य चेदशुभं भवेत्
tasya pūrvakṛtaṃ vyaktaṃ karmaṇāṃ koṭi mucyate ||
maheśvaro brahmahatyābhayādyatra tatastataḥ
||83||तस्य पूर्वकृतं व्यक्तं कर्मणां कोटि मुच्यते ॥
महेश्वरो ब्रह्महत्याभयाद्यत्र ततस्ततः
sasnau tīrtheṣu kasmācca itaro mucyate katham ||
ambarīṣasutāṃ hṛtvā parvatānnāradāttathā
||84||सस्नौ तीर्थेषु कस्माच्च इतरो मुच्यते कथम् ॥
अम्बरीषसुतां हृत्वा पर्वतान्नारदात्तथा
sītāpahāramāpede rāmo'nyo mucyate katham ||
brahmāpi śirasaśchedaṃ kāmayitvā sutāmagāt
||85||सीतापहारमापेदे रामोऽन्यो मुच्यते कथम् ॥
ब्रह्मापि शिरसश्छेदं कामयित्वा सुतामगात्
iṃdracaṃdraraviviṣṇupramukhāḥ prāpnuyuḥ kṛtam ||
tasmādavaśyaṃ ca kṛtaṃ bhojyameva naraiḥ sadā
||86||इंद्रचंद्ररविविष्णुप्रमुखाः प्राप्नुयुः कृतम् ॥
तस्मादवश्यं च कृतं भोज्यमेव नरैः सदा
mucyate ko'pi svakṛtānnaiveti śrutinirṇayaḥ ||
kiṃ tu devaprasādena labhyamekaṃ suravrataiḥ
||87||मुच्यते कोऽपि स्वकृतान्नैवेति श्रुतिनिर्णयः ॥
किं तु देवप्रसादेन लभ्यमेकं सुरव्रतैः
bahubhirjanmabhirbhojyaṃ bhujyetaikena janmanā ||
tacca bhuktvāta tastvartho bhavediti viniścayaḥ
||88||बहुभिर्जन्मभिर्भोज्यं भुज्येतैकेन जन्मना ॥
तच्च भुक्त्वात तस्त्वर्थो भवेदिति विनिश्चयः
ye tapyaṃte gataiḥ pāpaiḥ śucayo devatāvratāḥ ||
iha te putrapautraiśca modaṃte'mutra ceha ca
||89||ये तप्यंते गतैः पापैः शुचयो देवताव्रताः ॥
इह ते पुत्रपौत्रैश्च मोदंतेऽमुत्र चेह च
tasmāddevāḥ sadā pūjyāḥ śucibhiḥ śraddhayānvitaiḥ ||
prakṛtiḥ śodhanīyā ca svavarṇoditakarmabhiḥ
||90||तस्माद्देवाः सदा पूज्याः शुचिभिः श्रद्धयान्वितैः ॥
प्रकृतिः शोधनीया च स्ववर्णोदितकर्मभिः
svanuṣṭhito'pi dharmaḥ syātkleśāyaiva vināśivam ||
durācārasya devopi prāheti bhagavānharaḥ
||91||स्वनुष्ठितोऽपि धर्मः स्यात्क्लेशायैव विनाशिवम् ॥
दुराचारस्य देवोपि प्राहेति भगवान्हरः
bhoktavyaṃ svakṛtaṃ tasmātpūjanīyaḥ sadāśivaḥ ||
svācāreṇa parityājyau rāgadveṣāvidaṃ param
||92||भोक्तव्यं स्वकृतं तस्मात्पूजनीयः सदाशिवः ॥
स्वाचारेण परित्याज्यौ रागद्वेषाविदं परम्
nandabhadra uvāca
śuddhaprajña kimetacca pāpino'pi narā yadā ||
modamānāḥ pradṛśyante dārairapi dhanairapi
||93||शुद्धप्रज्ञ किमेतच्च पापिनोऽपि नरा यदा ॥
मोदमानाः प्रदृश्यन्ते दारैरपि धनैरपि
bāla uvāca
vyaktaṃ taistamasā dattaṃ dānaṃ pūrveṣu janmasu ||
rajasā pūjitaḥ śaṃbhustatprāptaṃ svakṛtaṃ ca taiḥ
||94||व्यक्तं तैस्तमसा दत्तं दानं पूर्वेषु जन्मसु ॥
रजसा पूजितः शंभुस्तत्प्राप्तं स्वकृतं च तैः
kiṃ tu yattamasā karma kṛtaṃ tasya prabhāvataḥ ||
dharmāya na ratirbhūyāttatasteṣāṃ vidāṃvara
||95||किं तु यत्तमसा कर्म कृतं तस्य प्रभावतः ॥
धर्माय न रतिर्भूयात्ततस्तेषां विदांवर
bhuktvā puṇyaphalaṃ yāti narakaṃ saṃśayaḥ ||
asmiṃśca saṃśaye proktaṃ mārkaṃḍeyena śrūyate
||96||भुक्त्वा पुण्यफलं याति नरकं संशयः ॥
अस्मिंश्च संशये प्रोक्तं मार्कंडेयेन श्रूयते
ihaivaikasya nāmutra amutraikasya no iha ||
iha cāmutra caikasya nāmutraikasya no iha
||97||इहैवैकस्य नामुत्र अमुत्रैकस्य नो इह ॥
इह चामुत्र चैकस्य नामुत्रैकस्य नो इह
pūrvopāttaṃ bhavetpuṇyaṃ bhuktirnaivārjayantyapi ||
iha bhogaḥ sa vai prokto durbhagasyālpamedhasaḥ
||98||पूर्वोपात्तं भवेत्पुण्यं भुक्तिर्नैवार्जयन्त्यपि ॥
इह भोगः स वै प्रोक्तो दुर्भगस्याल्पमेधसः
pūrvopāttaṃ yasya nāsti tapobhiścārjayatyapi ||
paraloke tasya bhogo dhīmataḥ sa kriyātsphuṭam
||99||पूर्वोपात्तं यस्य नास्ति तपोभिश्चार्जयत्यपि ॥
परलोके तस्य भोगो धीमतः स क्रियात्स्फुटम्
pūrvopāttaṃ yasya nāsti puṇyaṃ cehāpi nārjayet ||
tataścohāmutra vāpi bho dhiktaṃ ca narādhamam
||100||पूर्वोपात्तं यस्य नास्ति पुण्यं चेहापि नार्जयेत् ॥
ततश्चोहामुत्र वापि भो धिक्तं च नराधमम्
iti jñātvā mahābhāgatyaktvā śalyāni kṛtsnaśaḥ ||
bhaja rudraṃ varṇadharmaṃ pālayāsmātparaṃ na hi
||101||इति ज्ञात्वा महाभागत्यक्त्वा शल्यानि कृत्स्नशः ॥
भज रुद्रं वर्णधर्मं पालयास्मात्परं न हि
yohi naṣṭeṣvabhīṣṭeṣu prāpteṣvapi ca śocati ||
tṛpyeta vā bhavedbandho niścitaṃ so'nyajanmanaḥ
||102||योहि नष्टेष्वभीष्टेषु प्राप्तेष्वपि च शोचति ॥
तृप्येत वा भवेद्बन्धो निश्चितं सोऽन्यजन्मनः
nandabhadra uvāca
namastubhyamabālāya bālarūpāya dhīmate ||
ko bhavāṃstattvato vettumicchāmi tvāṃ śucismitam
||103||नमस्तुभ्यमबालाय बालरूपाय धीमते ॥
को भवांस्तत्त्वतो वेत्तुमिच्छामि त्वां शुचिस्मितम्
bahavo'pi mayā vṛddhā dṛṣṭāścopāsitāḥ sadā ||
teṣāmīdṛśakā buddhirna dṛṣṭā na śrutāmayā
||104||बहवोऽपि मया वृद्धा दृष्टाश्चोपासिताः सदा ॥
तेषामीदृशका बुद्धिर्न दृष्टा न श्रुतामया
yena me janmasaṃdehā nāśitā līlayaiva ca ||
tasmātsāmānyarūpastvaṃ niścitaṃ na mataṃ mama
||105||येन मे जन्मसंदेहा नाशिता लीलयैव च ॥
तस्मात्सामान्यरूपस्त्वं निश्चितं न मतं मम
bāla uvāca
mahadetatsamākhyeyamekāgraḥ śrṛṇu tattvataḥ ||
itaḥ saptādhike cāpi saptame janmani tvaham
||106||महदेतत्समाख्येयमेकाग्रः श्रृणु तत्त्वतः ॥
इतः सप्ताधिके चापि सप्तमे जन्मनि त्वहम्
vaidiśe nagare vipro nāmnā'saṃ dharmajālikaḥ ||
vedavedāṃgatattvatraḥ smṛtiśāstrārthavidvaraḥ
||107||वैदिशे नगरे विप्रो नाम्नाऽसं धर्मजालिकः ॥
वेदवेदांगतत्त्वत्रः स्मृतिशास्त्रार्थविद्वरः
vyākhyātā dharmaśāstrāṇāṃ yathā sākṣādbṛhaspatiḥ ||
kiṃ tvahaṃ vividhāndharmālloṃkānāṃ varṇaye bhṛśam
||108||व्याख्याता धर्मशास्त्राणां यथा साक्षाद्बृहस्पतिः ॥
किं त्वहं विविधान्धर्माल्लोंकानां वर्णये भृशम्
svayaṃ cātidurācāraḥ pāpināmapi pāparāṭ ||
maṃsāśī madyasevī ca paradārarataḥ sadā
||109||स्वयं चातिदुराचारः पापिनामपि पापराट् ॥
मंसाशी मद्यसेवी च परदाररतः सदा
asatyabhāṣī dambhīca sadā dharmadhvajī khalaḥ ||
lobhī durātmā kathako na kartā karhicitkvacit
||110||असत्यभाषी दम्भीच सदा धर्मध्वजी खलः ॥
लोभी दुरात्मा कथको न कर्ता कर्हिचित्क्वचित्
yasmājjālikavajjālaṃ lokebhyo'haṃ kṣipāmi ca ||
tattvajñā māṃ tataḥ prāhurdharmajālika ityuta
||111||यस्माज्जालिकवज्जालं लोकेभ्योऽहं क्षिपामि च ॥
तत्त्वज्ञा मां ततः प्राहुर्धर्मजालिक इत्युत
so'haṃ tairbahubhiścīrṇaiḥ pātakairaṃta āgate ||
mṛto gato yamasthānaṃ pātitaḥ kūṭaśālmalīm
||112||सोऽहं तैर्बहुभिश्चीर्णैः पातकैरंत आगते ॥
मृतो गतो यमस्थानं पातितः कूटशाल्मलीम्
yamadutaistataḥ kṛṣṭaḥ smāryamāmaḥ svaceṣṭitam ||
khaḍgaiśca kṛtyamāno'haṃ jīvāmi pramiyāmi ca
||113||यमदुतैस्ततः कृष्टः स्मार्यमामः स्वचेष्टितम् ॥
खड्गैश्च कृत्यमानोऽहं जीवामि प्रमियामि च
ātmānaṃ bahudhā niṃdañchāśvatīrnyavasaṃ samāḥ ||
narake yā matirbhūyāddharmaṃ prati prapīḍataḥ
||114||आत्मानं बहुधा निंदञ्छाश्वतीर्न्यवसं समाः ॥
नरके या मतिर्भूयाद्धर्मं प्रति प्रपीडतः
sā cenmuhūrtamātraṃ syādapi dhanyastataḥ pumān ||
namonamaḥ karmabhūmyai sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca vā
||115||सा चेन्मुहूर्तमात्रं स्यादपि धन्यस्ततः पुमान् ॥
नमोनमः कर्मभूम्यै सुकृतं दुष्कृतं च वा
yasyāṃ muhūrtamātreṇa yugairapi na naśyati ||
tato vipaścijjanako mokṣayāmāsa nārakāt
||116||यस्यां मुहूर्तमात्रेण युगैरपि न नश्यति ॥
ततो विपश्चिज्जनको मोक्षयामास नारकात्
taiḥ sahāhaṃ pramuktaśca kathaṃcidavapīḍitaḥ ||
sthāṇutvamanubhūyātha kleśānāsādya bhūriśaḥ
||117||तैः सहाहं प्रमुक्तश्च कथंचिदवपीडितः ॥
स्थाणुत्वमनुभूयाथ क्लेशानासाद्य भूरिशः
kīṭohamabhavaṃ paścāttīre sārasvate śubhe ||
tatra mārge sukhamiva saṃsuptohaṃ yadṛcchayā
||118||कीटोहमभवं पश्चात्तीरे सारस्वते शुभे ॥
तत्र मार्गे सुखमिव संसुप्तोहं यदृच्छया
āgacchato rathasyāsya śabdamaśrauṣamunnatam ||
taṃ meghaninadaṃ śrutvā bhītohaṃ sahasā javāt
||119||आगच्छतो रथस्यास्य शब्दमश्रौषमुन्नतम् ॥
तं मेघनिनदं श्रुत्वा भीतोहं सहसा जवात्
mārgamutsṛjya dūreṇa prapalāyanamācaram ||
etasminnaṃtare vyāsastatra prāpto yadṛcchayā
||120||मार्गमुत्सृज्य दूरेण प्रपलायनमाचरम् ॥
एतस्मिन्नंतरे व्यासस्तत्र प्राप्तो यदृच्छया
sa māmapaśyattrastaṃ ca kṛpayā saṃyuto muniḥ ||
yanmayā sarvalokānāṃ nānādharmāḥ prakīrtitāḥ
||121||स मामपश्यत्त्रस्तं च कृपया संयुतो मुनिः ॥
यन्मया सर्वलोकानां नानाधर्माः प्रकीर्तिताः
viprajanmani tasyaiva prabhāvādvyāsasaṃgamaḥ ||
tataḥ sarvarutajño māṃ prāhārcyaḥ kīṭabhāṣayā
||122||विप्रजन्मनि तस्यैव प्रभावाद्व्याससंगमः ॥
ततः सर्वरुतज्ञो मां प्राहार्च्यः कीटभाषया
kimevaṃ naśyase kīṭa kasmānmṛtyorbibheṣi ca ||
aho samucitā bhītirmanuṣyasya kutastava
||123||किमेवं नश्यसे कीट कस्मान्मृत्योर्बिभेषि च ॥
अहो समुचिता भीतिर्मनुष्यस्य कुतस्तव
ityukto matimānpūrvapuṇyādvyāsaṃ tadocivān ||
na me bhayaṃ jagadvaṃdya mṛtyorasmātkathaṃcana
||124||इत्युक्तो मतिमान्पूर्वपुण्याद्व्यासं तदोचिवान् ॥
न मे भयं जगद्वंद्य मृत्योरस्मात्कथंचन
etadeva bhayaṃ mānya gaccheyamadhamāṃ gatim ||
asyā api kuyoneśca saṃtyanyāḥ koṭiśo'dhamāḥ
||125||एतदेव भयं मान्य गच्छेयमधमां गतिम् ॥
अस्या अपि कुयोनेश्च संत्यन्याः कोटिशोऽधमाः
tāsu garbhādikakleśabhītastrasto'smi nānyathā
||126||तासु गर्भादिकक्लेशभीतस्त्रस्तोऽस्मि नान्यथा
vyāsa uvāca
mā bhayaṃ kuru sarvābhyo yonibhyaśca cirādiva ||
mokṣayiṣyāmi brāhmaṇyaṃ prāpayiṣyāmi niścitam
||127||मा भयं कुरु सर्वाभ्यो योनिभ्यश्च चिरादिव ॥
मोक्षयिष्यामि ब्राह्मण्यं प्रापयिष्यामि निश्चितम्
ityuktohaṃ kāliyena taṃ praṇamya jagadgurum ||
mārgamāgatya cakreṇa pīḍito mṛtyumāgamam
||128||इत्युक्तोहं कालियेन तं प्रणम्य जगद्गुरुम् ॥
मार्गमागत्य चक्रेण पीडितो मृत्युमागमम्
tataḥ kākaśrṛgālādiyoniṣvasmi yadā'bhavam ||
tadātadā samāgamya vyāso māṃ smārayacca tat
||129||ततः काकश्रृगालादियोनिष्वस्मि यदाऽभवम् ॥
तदातदा समागम्य व्यासो मां स्मारयच्च तत्
tato bahuvidhā yonīḥ parikramyāsmi karṣitaḥ ||
brāhmaṇasya ca gehesyāṃ yonau jāto'tiduḥkhitaḥ
||130||ततो बहुविधा योनीः परिक्रम्यास्मि कर्षितः ॥
ब्राह्मणस्य च गेहेस्यां योनौ जातोऽतिदुःखितः
tato janmaprabhṛtyasmi pitṛbhyāṃ parivarjitaḥ ||
galatkuṣṭhī mahāpīḍāmetāṃ yo'nubhavāmi ca
||131||ततो जन्मप्रभृत्यस्मि पितृभ्यां परिवर्जितः ॥
गलत्कुष्ठी महापीडामेतां योऽनुभवामि च
tato māṃ paṃcame varṣe vyāsa āgatya japtavān ||
karṇe sārasvataṃ maṃtraṃ tenāhaṃ saṃsmarāmi ca
||132||ततो मां पंचमे वर्षे व्यास आगत्य जप्तवान् ॥
कर्णे सारस्वतं मंत्रं तेनाहं संस्मरामि च
anadhītāni śāstrāṇi vedāndharmāṃśca kṛtsnaśaḥ ||
uktaṃ vyāsena cedaṃ me gaccha kṣetraṃ guhasya ca ||
tatra tvaṃ naṃdabhadraṃ ca āśvāsayamahāmatim
||133||अनधीतानि शास्त्राणि वेदान्धर्मांश्च कृत्स्नशः ॥
उक्तं व्यासेन चेदं मे गच्छ क्षेत्रं गुहस्य च ॥
तत्र त्वं नंदभद्रं च आश्वासयमहामतिम्
tyatkvā bahūdake prāṇānasthikṣepaṃ mahījale ||
kārāyya tvaṃ tato bhāvī maitreya iti sanmuniḥ
||134||त्यत्क्वा बहूदके प्राणानस्थिक्षेपं महीजले ॥
काराय्य त्वं ततो भावी मैत्रेय इति सन्मुनिः
gamiṣyasi tato mokṣamiti māṃ vyāsa uktavān ||
āgataśca tataścātra vāhīkebhyo'yo'tikleśataḥ
||135||गमिष्यसि ततो मोक्षमिति मां व्यास उक्तवान् ॥
आगतश्च ततश्चात्र वाहीकेभ्योऽयोऽतिक्लेशतः
iti te kathitaṃ sarvamātmanaścaritaṃ mayā ||
pāpamevaṃvidhaṃ kaṣṭaṃ naṃdabhadra sadā tyaja
||136||इति ते कथितं सर्वमात्मनश्चरितं मया ॥
पापमेवंविधं कष्टं नंदभद्र सदा त्यज
naṃdabhadra uvāca
aho mahādbhutaṃ tubhyaṃ caritaṃ yena me hṛdi ||
bhūyaḥ śataguṇaṃ jātaṃ dharmāyadṛḍhamānasam
||137||अहो महाद्भुतं तुभ्यं चरितं येन मे हृदि ॥
भूयः शतगुणं जातं धर्मायदृढमानसम्
kiṃ tu tvayoktadharmasya kartukāmosmi niṣkṛtim ||
dharmaṃ smara bhavāṃstasmātkiṃcidādiśa niścitam
||138||किं तु त्वयोक्तधर्मस्य कर्तुकामोस्मि निष्कृतिम् ॥
धर्मं स्मर भवांस्तस्मात्किंचिदादिश निश्चितम्
bāla uvāca
atra tīrthe ca saptāhaṃ nirāhārastvahaṃ sthitaḥ ||
sūryamaṃtrāñjamiṣyāmi tyakṣyāmi ca tatastvasūn
||139||अत्र तीर्थे च सप्ताहं निराहारस्त्वहं स्थितः ॥
सूर्यमंत्राञ्जमिष्यामि त्यक्ष्यामि च ततस्त्वसून्
tato barkarikātīrthe dagdhavyohaṃ tvayā taṭe ||
asthīni sāgare cāpi mama kṣepyāṇi cātra hi
||140||ततो बर्करिकातीर्थे दग्धव्योहं त्वया तटे ॥
अस्थीनि सागरे चापि मम क्षेप्याणि चात्र हि
yadi sāpahnavaṃ cittaṃ mayyatīva tavāsti cet ||
tatastvāṃ gurukāryārthamādekṣyāmi śrṛṇuṣva tat
||141||यदि सापह्नवं चित्तं मय्यतीव तवास्ति चेत् ॥
ततस्त्वां गुरुकार्यार्थमादेक्ष्यामि श्रृणुष्व तत्
asminbahūdake tīrthe yatra prāṇāṃstyajāmyaham ||
tatra mannāmacihnaste saṃsthāpyo bhāskaro vibhuḥ
||142||अस्मिन्बहूदके तीर्थे यत्र प्राणांस्त्यजाम्यहम् ॥
तत्र मन्नामचिह्नस्ते संस्थाप्यो भास्करो विभुः
ārogyaṃ dhanadhānyaṃ ca putradārādisaṃpadaḥ ||
bhāskaro bhagavāṃstuṣṭo dadyādetacchrutervacaḥ
||143||आरोग्यं धनधान्यं च पुत्रदारादिसंपदः ॥
भास्करो भगवांस्तुष्टो दद्यादेतच्छ्रुतेर्वचः
savitā paramo devaḥ sarvasvaṃ vā dvijanmanām ||
vedavedāṃgagītaśca tvamapyenaṃ sadā bhaja
||144||सविता परमो देवः सर्वस्वं वा द्विजन्मनाम् ॥
वेदवेदांगगीतश्च त्वमप्येनं सदा भज
bahūdakamidaṃ kuṃḍaṃ saṃsevyaṃ ca sadā tvayā ||
māhātmyamasya vakṣyāmi saṃkṣepādvyāsa sūcitam
||145||बहूदकमिदं कुंडं संसेव्यं च सदा त्वया ॥
माहात्म्यमस्य वक्ष्यामि संक्षेपाद्व्यास सूचितम्
bahūdake kuṃḍavare snāti yo vidhivannaraḥ ||
ārogyaṃ dhanadhānyādyaṃ tasya syātsarvajanmasu
||146||बहूदके कुंडवरे स्नाति यो विधिवन्नरः ॥
आरोग्यं धनधान्याद्यं तस्य स्यात्सर्वजन्मसु
bahūdake ca yaḥ snātvā saptamyāṃ māghamāsake ||
dadyātpiṃḍaṃ pitṝṇāṃ ca te'kṣyāṃ tṛptimāpnuyuḥ
||147||बहूदके च यः स्नात्वा सप्तम्यां माघमासके ॥
दद्यात्पिंडं पितॄणां च तेऽक्ष्यां तृप्तिमाप्नुयुः
bahūdakasya tīre yaḥ śuciryajati vai kratum ||
śatakratuphalaṃ tasya nāsti kācidvicāraṇā
||148||बहूदकस्य तीरे यः शुचिर्यजति वै क्रतुम् ॥
शतक्रतुफलं तस्य नास्ति काचिद्विचारणा
atra yastyajati prāṇānbahūdakataṭe naraḥ ||
modate sūryaloke'sau dharmiṇāṃ ca suto bhavet
||149||अत्र यस्त्यजति प्राणान्बहूदकतटे नरः ॥
मोदते सूर्यलोकेऽसौ धर्मिणां च सुतो भवेत्
bahūdakasya tīre ca yaḥ kuryyājjapasādhanam ||
sarvaṃ lakṣaguṇaṃ proktaṃ japo homaśca pūjanam
||150||बहूदकस्य तीरे च यः कुर्य्याज्जपसाधनम् ॥
सर्वं लक्षगुणं प्रोक्तं जपो होमश्च पूजनम्
bahūdakasya tīre ca dvijamekaṃ ca bhojayet ||
yo miṣṭānnena tasya syādviprakoṭiśca bhojitā
||151||बहूदकस्य तीरे च द्विजमेकं च भोजयेत् ॥
यो मिष्टान्नेन तस्य स्याद्विप्रकोटिश्च भोजिता
bahūdakasya tīre yā nārī gauriṇikāḥ śubhāḥ ||
saṃbhojayati tasyāśca kuryātsusvāgataṃ hyumā
||152||बहूदकस्य तीरे या नारी गौरिणिकाः शुभाः ॥
संभोजयति तस्याश्च कुर्यात्सुस्वागतं ह्युमा
bahūdakasya tīre ca yaḥ kuryādyogasādhanam ||
ṣaṇmāsābhyantare siddhirbhavettasya na saṃśayaḥ
||153||बहूदकस्य तीरे च यः कुर्याद्योगसाधनम् ॥
षण्मासाभ्यन्तरे सिद्धिर्भवेत्तस्य न संशयः
bahūdakasya tīre ca pretānuddiśya dīyate ||
yatkiṃcidakṣayaṃ teṣāmupatiṣṭhenna cānyathā
||154||बहूदकस्य तीरे च प्रेतानुद्दिश्य दीयते ॥
यत्किंचिदक्षयं तेषामुपतिष्ठेन्न चान्यथा
snānaṃ dānaṃ japo homaḥ svādhyāyaḥ pitṛtarpaṇam ||
kṛtaṃ bahūdakataṭe sarvaṃ syātsumahātphalam
||155||स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् ॥
कृतं बहूदकतटे सर्वं स्यात्सुमहात्फलम्
tvayaitaddhṛdi saṃdhārya phalaṃ vyāsena sūcitam ||
bahūdakasya kuṃḍasya naṃdabhadra mahāmate
||156||त्वयैतद्धृदि संधार्य फलं व्यासेन सूचितम् ॥
बहूदकस्य कुंडस्य नंदभद्र महामते
ityuktvā so'bhavanmaunī snātvā kuṃḍe tataḥ śuciḥ ||
tīre prastaramāśritya svayaṃ maṃtrāñjāpa ha
||157||इत्युक्त्वा सोऽभवन्मौनी स्नात्वा कुंडे ततः शुचिः ॥
तीरे प्रस्तरमाश्रित्य स्वयं मंत्राञ्जाप ह
śrīnārada uvāca
tataḥ sa saptarātrāṃte jahau bālo nijānasūn ||
saṃskārito yathoktaṃ ca naṃdabhadreṇa brāhmaṇaiḥ
||158||ततः स सप्तरात्रांते जहौ बालो निजानसून् ॥
संस्कारितो यथोक्तं च नंदभद्रेण ब्राह्मणैः
yatra bālaḥ sa ca prāṇāñjahau japaparāyaṇaḥ ||
bālādityamiti khyātaṃ tatrāsthāpayata prabhum
||159||यत्र बालः स च प्राणाञ्जहौ जपपरायणः ॥
बालादित्यमिति ख्यातं तत्रास्थापयत प्रभुम्
bahūdake ca yaḥ snātvā bālādityaṃ prapūjayet ||
tasya syādbhāskarastuṣṭo mokṣopāyaṃ ca viṃdati
||160||बहूदके च यः स्नात्वा बालादित्यं प्रपूजयेत् ॥
तस्य स्याद्भास्करस्तुष्टो मोक्षोपायं च विंदति
naṃdabhadro 'pyathānyasyāṃ bhāryāyāmaparānsutān ||
utpādyātmasamandhīmāñchivasūryaparāyaṇaḥ
||161||नंदभद्रो ऽप्यथान्यस्यां भार्यायामपरान्सुतान् ॥
उत्पाद्यात्मसमन्धीमाञ्छिवसूर्यपरायणः
rudradehaṃ yayau pārtha punarāvṛttidurlabham ||
evametanmahākuṃḍaṃ bahūdakamiti smṛtam
||162||रुद्रदेहं ययौ पार्थ पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥
एवमेतन्महाकुंडं बहूदकमिति स्मृतम्
asya tīre svamaṃśaṃ ca vallīnāthaḥ pramekṣyati ||
dattātreyasya yo yogī hyavatāro bhaviṣyati
||163||अस्य तीरे स्वमंशं च वल्लीनाथः प्रमेक्ष्यति ॥
दत्तात्रेयस्य यो योगी ह्यवतारो भविष्यति
arcayitvā ca taṃ devaṃ yogasiddhimavāpnuyāt ||
paśūnāmṛddhimāpnoti gośaraṇyo hyasau prabhuḥ
||164||अर्चयित्वा च तं देवं योगसिद्धिमवाप्नुयात् ॥
पशूनामृद्धिमाप्नोति गोशरण्यो ह्यसौ प्रभुः
paścimāyāṃ budhasutastathā kṣetraṃ sa bhārata ||
purūravādityamiti sthāpayāmāsa pārthivaḥ
||165||पश्चिमायां बुधसुतस्तथा क्षेत्रं स भारत ॥
पुरूरवादित्यमिति स्थापयामास पार्थिवः
sarvakāmapradaścāsau bhaṭṭadityasamo rivaḥ ||
bahūdakakṣetrasamaṃ tasya kṣetraṃ ca bhārata
||166||सर्वकामप्रदश्चासौ भट्टदित्यसमो रिवः ॥
बहूदकक्षेत्रसमं तस्य क्षेत्रं च भारत
asya tīrthasya māhātmyaṃ japtavyaṃ karṇamūlake ||
putrasya vāpi śiṣyasya na kathaṃcana nāstikaḥ
||167||अस्य तीर्थस्य माहात्म्यं जप्तव्यं कर्णमूलके ॥
पुत्रस्य वापि शिष्यस्य न कथंचन नास्तिकः
śrṛṇotīdaṃ śraddhayā yastasya tuṣyeśca bhāskaraḥ ||
dhārayanhṛdaye mokṣaṃmucyate bhavasāgarāt
||168||श्रृणोतीदं श्रद्धया यस्तस्य तुष्येश्च भास्करः ॥
धारयन्हृदये मोक्षंमुच्यते भवसागरात्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe bahūdakamāhātmya bālādityavṛttāntavarṇanaṃnāma ṣaṭcatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 46 ||