samuddharaṇam
atha śrīskāṃde mahāpurāṇe prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍaḥ prārabhyate
śrīgaṇeśāya namaḥ
oṃ namo bṛhaspataye
namatasmai brahmaṇe ||
viṣṇave namaḥ ||
śrīmunaya ūcuḥ ||
dakṣiṇārṇavatīreṣu yāni tīrthāni paṃca ca ||
tāni brūhi viśālākṣa varṇayaṃtyati tāni ca
||1||नमतस्मै ब्रह्मणे ॥
विष्णवे नमः ॥
श्रीमुनय ऊचुः ॥
दक्षिणार्णवतीरेषु यानि तीर्थानि पंच च ॥
तानि ब्रूहि विशालाक्ष वर्णयंत्यति तानि च
sarvatīrthaphalaṃ yeṣu nāradādya vadaṃti ca ||
teṣāṃ caritamāhātmyaṃ śrotumicchāmahe vayam
||2||सर्वतीर्थफलं येषु नारदाद्य वदंति च ॥
तेषां चरितमाहात्म्यं श्रोतुमिच्छामहे वयम्
ugraśravā uvāca
śrṛṇudhvacatyadbhutapuṇyasatkathaṃ kumāranāthasya mahāprabhāvam ||
dvaipāyano yanmama cāha pūrvaṃ harṣāburomodgamacarcitāṃgaḥ
||3||श्रृणुध्वचत्यद्भुतपुण्यसत्कथं कुमारनाथस्य महाप्रभावम् ॥
द्वैपायनो यन्मम चाह पूर्वं हर्षाबुरोमोद्गमचर्चितांगः
kumāragītā gāthātra śrūyatāṃ munisattamāḥ ||
yā sarvadevairmunibhiḥ pitṛbhiśca prapūjitā
||4||कुमारगीता गाथात्र श्रूयतां मुनिसत्तमाः ॥
या सर्वदेवैर्मुनिभिः पितृभिश्च प्रपूजिता
madhvācārastaṃ bhatīrthaṃ yo niṣeveta mānavaḥ ||
niyataṃ tasya vāsaḥ syādbrahmaloke yathā mama
||5||मध्वाचारस्तं भतीर्थं यो निषेवेत मानवः ॥
नियतं तस्य वासः स्याद्ब्रह्मलोके यथा मम
brahmalokādviṣṇulokastasmādapi śivasya ca ||
putrāpriyatvāttasyāpi guhaloko mahattamaḥ
||6||ब्रह्मलोकाद्विष्णुलोकस्तस्मादपि शिवस्य च ॥
पुत्राप्रियत्वात्तस्यापि गुहलोको महत्तमः
atrāścaryakathā yā ca phālgunasya pureritā ||
nāradena muniśreṣṭhāstāṃ vo vakṣyāmi vistarāt
||7||अत्राश्चर्यकथा या च फाल्गुनस्य पुरेरिता ॥
नारदेन मुनिश्रेष्ठास्तां वो वक्ष्यामि विस्तरात्
purā nimitte kasmiṃścitkarīṭī maṇikūṭataḥ ||
samudre dakṣiṇe'bhyāgātsnātuṃ tīrthāni paṃca ca
||8||पुरा निमित्ते कस्मिंश्चित्करीटी मणिकूटतः ॥
समुद्रे दक्षिणेऽभ्यागात्स्नातुं तीर्थानि पंच च
varjayaṃti sadā yāni bhayāttīrthāni tāpasāḥ ||
kumāreśasya pūrvaṃ ca tīrthamasti muneḥ priyam
||9||वर्जयंति सदा यानि भयात्तीर्थानि तापसाः ॥
कुमारेशस्य पूर्वं च तीर्थमस्ति मुनेः प्रियम्
staṃbheśasya dvitīyaṃ ca saubhadrasya muneḥ priyam ||
barkareśvaramanyacca paulomīpriyamuttamam
||10||स्तंभेशस्य द्वितीयं च सौभद्रस्य मुनेः प्रियम् ॥
बर्करेश्वरमन्यच्च पौलोमीप्रियमुत्तमम्
caturthaṃ ca mahākālaṃ karaṃdhama nṛpapriyayam ||
bharadvājasya tīrthaṃ ca siddheśākhyaṃ hi paṃcamam
||11||चतुर्थं च महाकालं करंधम नृपप्रिययम् ॥
भरद्वाजस्य तीर्थं च सिद्धेशाख्यं हि पंचमम्
etāni paṃca tīrthāni dadarśa kurupuṃgavaḥ ||
tapasvibhirvarjitāni mahāpuṇyāni tāni ca
||12||एतानि पंच तीर्थानि ददर्श कुरुपुंगवः ॥
तपस्विभिर्वर्जितानि महापुण्यानि तानि च
dṛṣṭvā pārśve nāradīyānapṛcchata mahāmunīn ||
tīrthānīmāni ramyāṇi prabhāvādbhutavaṃti ca
||13||दृष्ट्वा पार्श्वे नारदीयानपृच्छत महामुनीन् ॥
तीर्थानीमानि रम्याणि प्रभावाद्भुतवंति च
kimarthaṃ brūta varjyaṃte sadaiva brahmavādibhiḥ ||
tāpasā ūcuḥ ||
grāhaḥ paṃca vasaṃtyeṣu haraṃti ca tapodhanān
||14||किमर्थं ब्रूत वर्ज्यंते सदैव ब्रह्मवादिभिः ॥
तापसा ऊचुः ॥
ग्राहः पंच वसंत्येषु हरंति च तपोधनान्
ata etāni varjyaṃte tīrthāni kurunaṃdana ||
iti śrutvā mahābāhurgamanāya mano dadhe
||15||अत एतानि वर्ज्यंते तीर्थानि कुरुनंदन ॥
इति श्रुत्वा महाबाहुर्गमनाय मनो दधे
tatastaṃ tāpasāḥ procuthaṃtuṃ nārhasi phālguna ||
bahavo bhakṣitā grāhai rājāno munayastathā
||16||ततस्तं तापसाः प्रोचुत्हंतुं नार्हसि फाल्गुन ॥
बहवो भक्षिता ग्राहै राजानो मुनयस्तथा
tattva dvāraśavarṣāṇi tīrthānāmarbudeṣvapi ||
snātaḥ kimetaistīrthaiste mā pataṃgavrato bhava
||17||तत्त्व द्वारशवर्षाणि तीर्थानामर्बुदेष्वपि ॥
स्नातः किमेतैस्तीर्थैस्ते मा पतंगव्रतो भव
arjuna uvāca
yaduktaṃ karuṇāsāraiḥ sāraṃ kiṃ tadihocyatām ||
dharmārthī manujo yaśca na sa vāryo mahātmabhiḥ
||18||यदुक्तं करुणासारैः सारं किं तदिहोच्यताम् ॥
धर्मार्थी मनुजो यश्च न स वार्यो महात्मभिः
dharmakāmaṃ hi manujaṃ yo vārayati maṃdadhīḥ ||
tadāśritasya jagato niḥśvāsairbhasmasādbhavet
||19||धर्मकामं हि मनुजं यो वारयति मंदधीः ॥
तदाश्रितस्य जगतो निःश्वासैर्भस्मसाद्भवेत्
yajjīvitaṃ cācirāṃśusamānakṣaṇabhaṃguram ||
tacceddharmakṛte yāti yātu doṣo'sti ko nanu
||20||यज्जीवितं चाचिरांशुसमानक्षणभंगुरम् ॥
तच्चेद्धर्मकृते याति यातु दोषोऽस्ति को ननु
jīvitaṃ ca dhanaṃ dārāḥ putrāḥ kṣetragṛhāṇi ca ||
yānti yeṣaāṃ dharmakṛte ta eva bhuvi mānavāḥ
||21||जीवितं च धनं दाराः पुत्राः क्षेत्रगृहाणि च ॥
यान्ति येषआं धर्मकृते त एव भुवि मानवाः
tāpasā ūcuḥ
evaṃ te bruvataḥ pārtha dīrghamāyuḥ pravardhatām ||
sadā dharme ratirbhūyādyāhi svaṃ kuru vāṃchitam
||22||एवं ते ब्रुवतः पार्थ दीर्घमायुः प्रवर्धताम् ॥
सदा धर्मे रतिर्भूयाद्याहि स्वं कुरु वांछितम्
evamuktaḥ praṇamyaitānāśīrbhirabhisaṃstutaḥ ||
jagāma tāni tīrthāni draṣṭuṃ bharatasattamaḥ
||23||एवमुक्तः प्रणम्यैतानाशीर्भिरभिसंस्तुतः ॥
जगाम तानि तीर्थानि द्रष्टुं भरतसत्तमः
tataḥ saubhadramāsādya maharṣestīrthumuttamam ||
vigāhya tarasā vīraḥ snānaṃ cakre paraṃtapaḥ
||24||ततः सौभद्रमासाद्य महर्षेस्तीर्थुमुत्तमम् ॥
विगाह्य तरसा वीरः स्नानं चक्रे परंतपः
atha taṃ puruṣavyāghramaṃtarjalacaro mahān ||
nijagrāha jale grāhaḥ kuṃtīputraṃ dhanaṃjayam
||25||अथ तं पुरुषव्याघ्रमंतर्जलचरो महान् ॥
निजग्राह जले ग्राहः कुंतीपुत्रं धनंजयम्
tamādāyaiva kauteyo visphuraṃtaṃ jalecaram ||
udatiṣṭhanmahābāhurbalena balināṃ varaḥ
||26||तमादायैव कौतेयो विस्फुरंतं जलेचरम् ॥
उदतिष्ठन्महाबाहुर्बलेन बलिनां वरः
uddhṛtaścaiva tu grāhaḥ so'rjunena yaśasvinā ||
babhūva nārī kalyāṇī sarvābharaṇabhūṣitā
||27||उद्धृतश्चैव तु ग्राहः सोऽर्जुनेन यशस्विना ॥
बभूव नारी कल्याणी सर्वाभरणभूषिता
dīpyamānaśikhā viprā divyarūpā manoramā ||
tadadbhutaṃ mahaddṛṣṭvā kuṃtīputro dhanaṃjayaḥ
||28||दीप्यमानशिखा विप्रा दिव्यरूपा मनोरमा ॥
तदद्भुतं महद्दृष्ट्वा कुंतीपुत्रो धनंजयः
tāṃ striyaṃ paramaprīta idaṃ vacanamabravīt ||
kā vai tvamasi kalyāṇi kuto vā jalacāriṇī
||29||तां स्त्रियं परमप्रीत इदं वचनमब्रवीत् ॥
का वै त्वमसि कल्याणि कुतो वा जलचारिणी
kimarthaṃ ca mahātpāpamidaṃ kṛtavatī hyasi ||
nāryuvāca ||
apsarā hyasmi kauteya devāraṇyanivāsinī
||30||किमर्थं च महात्पापमिदं कृतवती ह्यसि ॥
नार्युवाच ॥
अप्सरा ह्यस्मि कौतेय देवारण्यनिवासिनी
iṣṭā dhanapaternityaṃ varcānāma mahābala ||
mama sakhyaścatasro'nyāḥ sarvāḥ kāmagamāḥ śubhāḥ
||31||इष्टा धनपतेर्नित्यं वर्चानाम महाबल ॥
मम सख्यश्चतस्रोऽन्याः सर्वाः कामगमाः शुभाः
tābhiḥ sārdhaṃ prayātāsmi devarājaniveśanāt ||
tataḥ paśyāmahe sarvā brāhmaṇaṃ cāniketanam
||32||ताभिः सार्धं प्रयातास्मि देवराजनिवेशनात् ॥
ततः पश्यामहे सर्वा ब्राह्मणं चानिकेतनम्
rūpavaṃtamadhīyānamekamekāṃtacāriṇam ||
tasya vai tapasā vīra tadvanaṃ tejasāvṛtam
||33||रूपवंतमधीयानमेकमेकांतचारिणम् ॥
तस्य वै तपसा वीर तद्वनं तेजसावृतम्
āditya iva taṃ deśaṃ kṛtsnamevānva bhāsayat ||
tasya dṛṣṭvā tapastādṛgrūpaṃ cādbhutadarśanam
||34||आदित्य इव तं देशं कृत्स्नमेवान्व भासयत् ॥
तस्य दृष्ट्वा तपस्तादृग्रूपं चाद्भुतदर्शनम्
avatīrṇāsti taṃ deśaṃ tapovighnacikīrṣayā ||
ahaṃ ca saurabheyī ca sāmeyī budbudālatā
||35||अवतीर्णास्ति तं देशं तपोविघ्नचिकीर्षया ॥
अहं च सौरभेयी च सामेयी बुद्बुदालता
yaugapadyena taṃ vipramabhyagacchāma bhārata ||
gāyaṃtyo lalamānāśca lobhayaṃtyaśca taṃ dvijam
||36||यौगपद्येन तं विप्रमभ्यगच्छाम भारत ॥
गायंत्यो ललमानाश्च लोभयंत्यश्च तं द्विजम्
sa ca nāsmāsu kṛtavānmanovīraḥ kathaṃcana ||
nākaṃpata mahātejāḥ sthitastapasi nirmale
||37||स च नास्मासु कृतवान्मनोवीरः कथंचन ॥
नाकंपत महातेजाः स्थितस्तपसि निर्मले
so'śapatkupito'smāsu brāhmaṇaḥ kṣatriyarṣabha ||
grāhabhūtā jale yūyaṃ bhaviṣyatha śataṃ samāḥ
||38||सोऽशपत्कुपितोऽस्मासु ब्राह्मणः क्षत्रियर्षभ ॥
ग्राहभूता जले यूयं भविष्यथ शतं समाः
tato vayaṃ pravyathitāḥ sarvā bharatasattama ||
āyātāḥ śaraṇaṃ vipraṃ tapodhanamakalmaṣam
||39||ततो वयं प्रव्यथिताः सर्वा भरतसत्तम ॥
आयाताः शरणं विप्रं तपोधनमकल्मषम्
rūpeṇa vayasā caiva kaṃdarpeṇa ca darpitāḥ ||
ayuktaṃ kṛtavatyaḥ sma kṣaṃtumarhasi no dvija
||40||रूपेण वयसा चैव कंदर्पेण च दर्पिताः ॥
अयुक्तं कृतवत्यः स्म क्षंतुमर्हसि नो द्विज
eṣa eva vadho'smākaṃ sa paryāptastapodhana ||
yadvayaṃ śaṃsitātmānaṃ pralobdhuṃ tvāmupāgatāḥ
||41||एष एव वधोऽस्माकं स पर्याप्तस्तपोधन ॥
यद्वयं शंसितात्मानं प्रलोब्धुं त्वामुपागताः
avadhyāśca striyaḥ sṛṣṭā manyaṃte dharmaciṃtakāḥ ||
tasmāddharmeṇa dharmajña eṣa vādo manīṣiṇām
||42||अवध्याश्च स्त्रियः सृष्टा मन्यंते धर्मचिंतकाः ॥
तस्माद्धर्मेण धर्मज्ञ एष वादो मनीषिणाम्
śaraṇaṃ ca prapannānāṃ śiṣṭāḥ kurvaṃti pālanam ||
śaraṇyaṃ tvāṃ prapannāḥ smastasmāttvaṃ kṣaṃtumarhasi
||43||शरणं च प्रपन्नानां शिष्टाः कुर्वंति पालनम् ॥
शरण्यं त्वां प्रपन्नाः स्मस्तस्मात्त्वं क्षंतुमर्हसि
evamuktastu dharmātmā brāhmaṇaḥ śubhakarmakṛt ||
prasādaṃ kṛtavāñchūraravisomasamaprabhaḥ
||44||एवमुक्तस्तु धर्मात्मा ब्राह्मणः शुभकर्मकृत् ॥
प्रसादं कृतवाञ्छूररविसोमसमप्रभः
brāhmaṇa uvāca
bhavatīnāṃ caritreṇa parimuhyāmi cetasi ||
aho dhārṣṭyamaho moho yatpāpāya pravartanam
||45||भवतीनां चरित्रेण परिमुह्यामि चेतसि ॥
अहो धार्ष्ट्यमहो मोहो यत्पापाय प्रवर्तनम्
masta kasthāyinaṃ mṛtyuṃ yadi paśyedayaṃ janaḥ ||
āhāro'pi na roceta kimutākāryakāritā
||46||मस्त कस्थायिनं मृत्युं यदि पश्येदयं जनः ॥
आहारोऽपि न रोचेत किमुताकार्यकारिता
āho mānuṣyakaṃ janma sarvajanmasu durlabham ||
tṛṇavatkriyate kaiścidyoṣinmūḍhairdurādharaiḥ
||47||आहो मानुष्यकं जन्म सर्वजन्मसु दुर्लभम् ॥
तृणवत्क्रियते कैश्चिद्योषिन्मूढैर्दुराधरैः
tānvayaṃ samapṛcchāmo janirvaḥ kiṃnimittataḥ ||
ko vā lābho vicāryaitanmanāsā saha procyatām
||48||तान्वयं समपृच्छामो जनिर्वः किंनिमित्ततः ॥
को वा लाभो विचार्यैतन्मनासा सह प्रोच्यताम्
na caitāḥ parinindāmo janiryārbhyaḥ pravartate ||
kevalaṃ tānviniṃdāmo ye ca tāsu nirargalāḥ
||49||न चैताः परिनिन्दामो जनिर्यार्भ्यः प्रवर्तते ॥
केवलं तान्विनिंदामो ये च तासु निरर्गलाः
yataḥ padmabhuvā sṛṣṭaṃ mithunaṃ viśvavṛddhaye ||
tattathā paripālyaṃ vai nātra doṣo'sti kaścana
||50||यतः पद्मभुवा सृष्टं मिथुनं विश्ववृद्धये ॥
तत्तथा परिपाल्यं वै नात्र दोषोऽस्ति कश्चन
yā bāṃdhavaiḥ pradattā syādvahnidvijasamāgame ||
gārhasthyapālanaṃ dhanyaṃ tayā sākaṃ hi sarvadam
||51||या बांधवैः प्रदत्ता स्याद्वह्निद्विजसमागमे ॥
गार्हस्थ्यपालनं धन्यं तया साकं हि सर्वदम्
yathāprakṛti puṃyomo yatnenāpi parasparam ||
sādhyāmāno guṇāya syādaguṇāyāpyasādhitaḥ
||52||यथाप्रकृति पुंयोमो यत्नेनापि परस्परम् ॥
साध्यामानो गुणाय स्यादगुणायाप्यसाधितः
evaṃ yatnātsādhyamānaṃ svakaṃ gārhasthyamuttamam ||
guṇāya mahate bhūyādaguṇāyāpyasādhitam
||53||एवं यत्नात्साध्यमानं स्वकं गार्हस्थ्यमुत्तमम् ॥
गुणाय महते भूयादगुणायाप्यसाधितम्
pure paṃcamukhe dvāḥstha ekādaśabhaṭairyutaḥ ||
sākaṃ nāryā bahvapatyaḥ sa kathaṃ syādacetanaḥ
||54||पुरे पंचमुखे द्वाःस्थ एकादशभटैर्युतः ॥
साकं नार्या बह्वपत्यः स कथं स्यादचेतनः
yaścastriyā samāyogaḥ paṃcayajñādikarmabhiḥ ||
viśvopakṛtaye sṛṣṭā mūḍhairhā sādhyate'nyathā
||55||यश्चस्त्रिया समायोगः पंचयज्ञादिकर्मभिः ॥
विश्वोपकृतये सृष्टा मूढैर्हा साध्यतेऽन्यथा
aho śrṛṇudhvaṃ no cedvaḥ śuśrūṣā jāyate śubhā ||
tathāpi bāhumuddhṛtya rorūyāmaḥ śrṛṇoti kaḥ
||56||अहो श्रृणुध्वं नो चेद्वः शुश्रूषा जायते शुभा ॥
तथापि बाहुमुद्धृत्य रोरूयामः श्रृणोति कः
ṣaḍdhātusāraṃ tadvīryaṃ samānaṃ parihāya ca ||
vinikṣepe kuyonau tu tasyedaṃ proktavānyamaḥ
||57||षड्धातुसारं तद्वीर्यं समानं परिहाय च ॥
विनिक्षेपे कुयोनौ तु तस्येदं प्रोक्तवान्यमः
prathamaṃ cauṣadhīdrogdhā ātmadrogdhā tataḥ punaḥ ||
pitṛdrogdhā viśvadrogdhā yātyaṃdhaṃ śāśvatīḥ samāḥ
||58||प्रथमं चौषधीद्रोग्धा आत्मद्रोग्धा ततः पुनः ॥
पितृद्रोग्धा विश्वद्रोग्धा यात्यंधं शाश्वतीः समाः
manuṣyaṃ pitaro devā munayo mānavāstathā ||
bhṛtāni copajīvaṃti tadarthaṃ niyato bhavet
||59||मनुष्यं पितरो देवा मुनयो मानवास्तथा ॥
भृतानि चोपजीवंति तदर्थं नियतो भवेत्
vacasā manasā caiva jihvayā karaśrotrakaiḥ ||
dāṃtamāhurhi sattīrthaṃ kākatīrthamataḥ param
||60||वचसा मनसा चैव जिह्वया करश्रोत्रकैः ॥
दांतमाहुर्हि सत्तीर्थं काकतीर्थमतः परम्
kākaprāye nare yasminramaṃte tāmasā janāḥ ||
haṃso'yamiti devānāṃ ko'rthastena viciṃtyatām
||61||काकप्राये नरे यस्मिन्रमंते तामसा जनाः ॥
हंसोऽयमिति देवानां कोऽर्थस्तेन विचिंत्यताम्
evaṃvidhaṃ hi viśvasya nirmāṇaṃ smaratohṛdi ||
api kṛte trilokyāśca kathaṃ pāpe ramenmanaḥ
||62||एवंविधं हि विश्वस्य निर्माणं स्मरतोहृदि ॥
अपि कृते त्रिलोक्याश्च कथं पापे रमेन्मनः
tadidaṃ cānyamartyānāṃ śāstradṛṣṭamaho striyaḥ ||
yamaloke mayā dṛṣṭaṃ muhye pratyakṣataḥ katham
||63||तदिदं चान्यमर्त्यानां शास्त्रदृष्टमहो स्त्रियः ॥
यमलोके मया दृष्टं मुह्ये प्रत्यक्षतः कथम्
bhavatīṣu ca kaḥ kopo ye yadarthe hi nirmitāḥ ||
te tamarthaṃ prakurvaṃti satyamastubhameva ca
||64||भवतीषु च कः कोपो ये यदर्थे हि निर्मिताः ॥
ते तमर्थं प्रकुर्वंति सत्यमस्तुभमेव च
śataṃ sahasraṃ viśvaṃ ca sarvamakṣaya vācakam ||
parimāṇaṃ śataṃ tveva naitadakṣayyavācakam
||65||शतं सहस्रं विश्वं च सर्वमक्षय वाचकम् ॥
परिमाणं शतं त्वेव नैतदक्षय्यवाचकम्
yadā ca vo grāhabhūtā gṛhṇatīḥ puruṣāñjale ||
utkarṣati jalātkaścitsthale puruṣasattamaḥ
||66||यदा च वो ग्राहभूता गृह्णतीः पुरुषाञ्जले ॥
उत्कर्षति जलात्कश्चित्स्थले पुरुषसत्तमः
tadā yūyaṃ punaḥ sarvāḥ svaṃ rūpaṃ pratipatsyatha ||
anṛtaṃ noktapūrvaṃ me hasatāpi kadācana ||
kalyāṇasya supṛktasya śuddhistadvadvarā hi vaḥ
||67||तदा यूयं पुनः सर्वाः स्वं रूपं प्रतिपत्स्यथ ॥
अनृतं नोक्तपूर्वं मे हसतापि कदाचन ॥
कल्याणस्य सुपृक्तस्य शुद्धिस्तद्वद्वरा हि वः
nāryuvāca
tatobhivādya taṃ vipraṃ kṛtvā caiva pradakṣiṇam
||68||ततोभिवाद्य तं विप्रं कृत्वा चैव प्रदक्षिणम्
aciṃtayāmāpasṛtya tasmāddeśātsuduḥkhitāḥ ||
kva nu nāma vayaṃ sarvāḥ kālenālpena taṃ naram
||69||अचिंतयामापसृत्य तस्माद्देशात्सुदुःखिताः ॥
क्व नु नाम वयं सर्वाः कालेनाल्पेन तं नरम्
samāgacchema yo naḥ svaṃ rūpamāpādayetpunaḥ ||
tā vayaṃ ciṃtayitveha muhūrtādiva bhārata
||70||समागच्छेम यो नः स्वं रूपमापादयेत्पुनः ॥
ता वयं चिंतयित्वेह मुहूर्तादिव भारत
dṛṣṭavatyo mahābhāgaṃ devarṣimatha nāradam ||
sarvā dṛṣṭāḥ sma taṃ dṛṣṭvā devarṣimamitadyutim
||71||दृष्टवत्यो महाभागं देवर्षिमथ नारदम् ॥
सर्वा दृष्टाः स्म तं दृष्ट्वा देवर्षिममितद्युतिम्
abhivādya ca taṃ pārtha sthitāḥ smo vyathitānanāḥ ||
sa no'pṛcchaddṛḥkhamūlamuktavatyo vayaṃ ca tam
||72||अभिवाद्य च तं पार्थ स्थिताः स्मो व्यथिताननाः ॥
स नोऽपृच्छद्दृःखमूलमुक्तवत्यो वयं च तम्
śrutvā tacca yathātattvamidaṃ vacanamabravīt ||
dakṣiṇe sāgare'nūpe paṃca tīrthāni saṃtivai
||73||श्रुत्वा तच्च यथातत्त्वमिदं वचनमब्रवीत् ॥
दक्षिणे सागरेऽनूपे पंच तीर्थानि संतिवै
puṇyāni ramaṇīyāni tāni gacchata mā ciram ||
tatrasthāḥ puruṣavyāghraḥ pāṃḍavo vo dhanaṃjayaḥ
||74||पुण्यानि रमणीयानि तानि गच्छत मा चिरम् ॥
तत्रस्थाः पुरुषव्याघ्रः पांडवो वो धनंजयः
mokṣayiṣyati śuddhātmā duḥkhā dasmānna saṃśayaḥ ||
tasya sarvā vayaṃ vīra śrutvā vākyamihāgatāḥ
||75||मोक्षयिष्यति शुद्धात्मा दुःखा दस्मान्न संशयः ॥
तस्य सर्वा वयं वीर श्रुत्वा वाक्यमिहागताः
tvamidaṃ satyavacanaṃ kartumarhasi pāṃḍava ||
tvadvidhānāṃ hi sādhūnāṃ janma dīnopakārakam
||76||त्वमिदं सत्यवचनं कर्तुमर्हसि पांडव ॥
त्वद्विधानां हि साधूनां जन्म दीनोपकारकम्
śrutveti vacanaṃ tasyāḥ sasnau tīrtheṣvanukramāt ||
grāhabhūtāścojjahāra yathāpūrvāḥ sa pāṃḍavaḥ
||77||श्रुत्वेति वचनं तस्याः सस्नौ तीर्थेष्वनुक्रमात् ॥
ग्राहभूताश्चोज्जहार यथापूर्वाः स पांडवः
tataḥ praṇamya tā vīraṃ procyamānā jayāśiṣaḥ ||
gaṃtuṃ kṛtābhilāṣāśca prāha pārtho dhanaṃjayaḥ
||78||ततः प्रणम्य ता वीरं प्रोच्यमाना जयाशिषः ॥
गंतुं कृताभिलाषाश्च प्राह पार्थो धनंजयः
eṣa me hṛdi saṃdehaḥ sudṛḍhaḥ parivartate ||
kasmādvonāradamuniranujajñe pravāsitum
||79||एष मे हृदि संदेहः सुदृढः परिवर्तते ॥
कस्माद्वोनारदमुनिरनुजज्ञे प्रवासितुम्
sarvaḥ ko'pyatihīno'pi svapūjyasyārthasādhakaḥ ||
svapūjyatīrtheṣvāvāsaṃ proktavānnāradaḥ katham
||80||सर्वः कोऽप्यतिहीनोऽपि स्वपूज्यस्यार्थसाधकः ॥
स्वपूज्यतीर्थेष्वावासं प्रोक्तवान्नारदः कथम्
tathaiva navadurgāsu satīṣvatibalāsu ca ||
siddheśe siddhagaṇape cāpi vo'tra sthitiḥ katham
||81||तथैव नवदुर्गासु सतीष्वतिबलासु च ॥
सिद्धेशे सिद्धगणपे चापि वोऽत्र स्थितिः कथम्
ekaika eṣāṃ śakto hi api devānnivāritum ||
tīrthasaṃrodhakāriṇyaḥ sarvā nāvārayatkatham
||82||एकैक एषां शक्तो हि अपि देवान्निवारितुम् ॥
तीर्थसंरोधकारिण्यः सर्वा नावारयत्कथम्
iti ciṃtayate mahyaṃ bhṛśaṃ dolāyate manaḥ ||
mahanme kautukaṃ jātaṃ satyaṃ vā vaktumarhatha
||83||इति चिंतयते मह्यं भृशं दोलायते मनः ॥
महन्मे कौतुकं जातं सत्यं वा वक्तुमर्हथ
apsarasa ūcuḥ
yogyaṃ pṛcchasi kaunteya punaḥ paśyottarāṃ diśam
||84||योग्यं पृच्छसि कौन्तेय पुनः पश्योत्तरां दिशम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṃḍe pārthena pañcāpsaraḥ samuddharaṇaṃnāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||