Kṛṣṇayajuḥ Taittirīyasaṃhitā — Ṣaṣṭha kāṇḍa, prapāṭhaka 4 (22 anuvākāḥ)
Kṛṣṇayajuḥ Taittirīyasaṃhitā — Ṣaṣṭha kāṇḍa, prapāṭhaka 4
Section titled “Kṛṣṇayajuḥ Taittirīyasaṃhitā — Ṣaṣṭha kāṇḍa, prapāṭhaka 4”ṣaṣṭhakāṇḍe caturthaḥ praśnaḥ 4
Anuvākāḥ
Section titled “Anuvākāḥ”1 ya̱jñena̱ vai pra̱jāpa̍tiḥ pra̱jā a̍sṛjata̱ tā u̍pa̱yaḍbhi̍re̱vāsṛ̍jata̱ yadu̍pa̱yaja̍ upa̱yaja̍ti pra̱jā e̱va tadyaja̍mānaḥ sṛjate jaghanā̱rdhādava̍ dyati jaghanā̱rdhāddhi pra̱jāḥ pra̱jāya̍nte sthavima̱to’va̍ dyati sthavima̱to hi pra̱jāḥ pra̱jāya̱nte’sa̍ṃbhinda̱nnava̍ dyati prā̱ṇānā̱masa̍ṃbhedāya̱ na pa̱ryāva̍rtayati̱ yatpa̍ryāva̱rtaye̍dudāva̱rtaḥ pra̱jā grāhu̍kaḥ syāthsamu̱draṃ ga̍ccha̱ svāhetyā̍ha̱ reta̍ 2 e̱va tadda̍dhātya̱ntari̍kṣaṃ gaccha̱ svāhetyā̍hā̱ntari̍kṣeṇai̱vāsmai̎ pra̱jāḥ pra ja̍nayatya̱ntari̍kṣa̱gg̱ hyanu̍ pra̱jāḥ pra̱jāya̍nte de̱vṛ sa̍vi̱tāra̍ṃ gaccha̱ svāhetyā̍ha savi̱tṛpra̍sūta e̱vāsmai̎ pra̱jāḥ pra ja̍nayatyahorā̱tre ga̍ccha̱ svāhetyā̍hāhorā̱trābhyā̍me̱vāsmai̎ pra̱jāḥ pra ja̍nayatyahorā̱tre hyanu̍ pra̱jāḥ pra̱jāya̍nte mi̱trāvaru̍ṇau gaccha̱ svāhe 3 tyā̍ha pra̱jāsve̱va prajā̍tāsu prāṇāpā̱nau da̍dhāti̱ soma̍ṃ gaccha̱ svāhetyā̍ha sau̱myā hi de̱vata̍yā pra̱jā ya̱jñaṃ ga̍ccha̱ svāhetyā̍ha pra̱jā e̱va ya̱jñiyā̎ḥ karoti̱ chandṛ̍si gaccha̱ svāhetyā̍ha pa̱śavo̱ vai chandṛ̍si pa̱śūne̱vāva̍ ruṃdhe̱ dyāvā̍pṛthi̱vī ga̍ccha̱ svāhetyā̍ha pra̱jā e̱va prajā̍tā̱ dyāvā̍pṛthi̱vībhyā̍mubha̱yata̱ḥ pari̍gṛhṇāti̱ nabho̍ 4 di̱vyaṃ ga̍ccha̱ svāhetyā̍ha pra̱jābhya̍ e̱va prajā̍tābhyo̱ vṛṣṭi̱ṃ ni ya̍cchatya̱gniṃ vai̎śvāna̱raṃ ga̍ccha̱ svāhetyā̍ha pra̱jā e̱va prajā̍tā a̱syāṃ prati̍ ṣṭhāpayati prā̱ṇānā̱ṃ vā e̱ṣo’va̍ dyati̱ yo̍’va̱dyati̍ gu̱dasya̱ mano̍ me̱ hārdi̍ ya̱cchetyā̍ha prā̱ṇāne̱va ya̍thāsthā̱namupa̍ hvayate pa̱śorvā āla̍bdhasya̱ hṛda̍yṛ̱ śugṛ̍cchati̱ sā hṛ̍dayaśū̱la 5 ma̱bhi same̍ti̱ yatpṛ̍thi̱vyṛ hṛ̍dayaśū̱lamu̍dvā̱saye̎tpṛthi̱vṛ śu̱cārpa̍ye̱dyada̱psva̍paḥ śu̱cārpa̍ye̱cchuṣka̍sya cā̱rdrasya̍ ca sa̱ṃdhāvudvā̍sayatyu̱bhaya̍sya̱ śāntyai̱ yaṃ dvi̱ṣyāttaṃ dhyā̍yecchu̱caivaina̍marpayati ||6.4.1||
reto̍ mi̱trāvaru̍ṇau gaccha̱ svāhā̱ nabho̍ hṛdayaśū̱laṃ dvātrṛ̍śacca ||6.4.1||
6 de̱vā vai ya̱jñamāgnī̎dhre̱ vya̍bhajanta̱ tato̱ yada̱tyaśi̍ṣyata̱ tada̍bruva̱nvasa̍tu̱ nu na̍ i̱damiti̱ tadva̍satī̱varī̍ṇāṃ vasatīvari̱tvaṃ tasmi̍nprā̱tarna sama̍śaknuva̱ntada̱psu prāve̍śaya̱ntā va̍satī̱varī̍rabhavanvasatī̱varī̎rgṛhṇāti ya̱jño vai va̍satī̱varī̎rya̱jñame̱vārabhya̍ gṛhī̱tvopa̍ vasati̱ yasyāgṛ̍hītā a̱bhi ni̱mroce̱danā̍rabdho’sya ya̱jñaḥ syā̎d 7 ya̱jñaṃ vi cchi̍ndyājjyoti̱ṣyā̍ vā gṛhṇī̱yāddhira̍ṇyaṃ vāva̱dhāya̱ saśu̍krāṇāme̱va gṛ̍hṇāti̱ yo vā̎ brāhma̱ṇo ba̍huyā̱jī tasya̱ kuṃbhyā̍nāṃ gṛhṇīyā̱thsa hi gṛ̍hī̱tava̍satīvarīko vasatī̱varī̎rgṛhṇāti pa̱śavo̱ vai va̍satī̱varī̎ḥ pa̱śūne̱vārabhya̍ gṛhī̱tvopa̍ vasati̱ yada̍nvī̱paṃ tiṣṭha̍ngṛhṇī̱yānni̱rmārgu̍kā asmātpa̱śava̍ḥ syuḥ pratī̱paṃ tiṣṭha̍ngṛhṇāti prati̱rudhyai̱vāsmai̍ pa̱śūngṛ̍hṇā̱tīndro̍ 8 vṛ̱trama̍ha̱nthso̎ 2̱ ‘po̎ 2̱ ‘bhya̍mriyata̱ tāsā̱ṃ yanmedhya̍ṃ ya̱jñiyṛ̱ sade̍va̱māsī̱ttadatya̍mucyata̱ tā vaha̍ntīrabhava̱nvaha̍ntīnāṃ gṛhṇāti̱ yā e̱va medhyā̍ ya̱jñiyā̱ḥ sade̍vā̱ āpa̱stāsā̍me̱va gṛ̍hṇāti̱ nānta̱mā vaha̍ntī̱ratī̍yā̱dyada̍nta̱mā vaha̍ntīratī̱yādya̱jñamati̍ manyeta̱ na sthā̍va̱rāṇā̎ṃ gṛhṇīyā̱dvaru̍ṇagṛhītā̱ vai sthā̍va̱rā yathsthā̍va̱rāṇā̎ṃ gṛhṇī̱yād 9 varu̍ṇenāsya ya̱jñaṃ grā̍haye̱dyadvai divā̱ bhava̍tya̱po rātri̱ḥ pra vi̍śati̱ tasmā̎ttā̱mrā āpo̱ divā̍ dadṛśre̱ yannakta̱ṃ bhava̍tya̱po’ha̱ḥ pra vi̍śati̱ tasmā̎cca̱ndrā āpo̱ nakta̍ṃ dadṛśre chā̱yāyai̍ cā̱tapa̍taśca sa̱ṃdhau gṛ̍hṇātyahorā̱trayo̍re̱vāsmai̱ varṇa̍ṃ gṛhṇāti ha̱viṣma̍tīri̱mā āpa̱ ityā̍ha ha̱viṣkṛ̍tānāme̱va gṛ̍hṇāti ha̱viṣmṛ̍ astu̱ 10 sūrya̱ ityā̍ha̱ saśu̍krāṇāme̱va gṛ̍hṇātyanu̱ṣṭubhā̍ gṛhṇāti̱ vāgvā a̍nu̱ṣṭugvā̱caivainā̱ḥ sarva̍yā gṛhṇāti̱ catu̍ṣpadaya̱rcā gṛ̍hṇāti̱ triḥ sā̍dayati sa̱pta saṃ pa̍dyante sa̱ptapa̍dā̱ śakva̍rī pa̱śava̱ḥ śakva̍rī pa̱śūne̱vāva̍ ruṃdhe̱’smai vai lo̱kāya̱ gārha̍patya̱ ā dhī̍yate̱’muṣmā̍ āhava̱nīyo̱ yadgārha̍patya upasā̱daye̍da̱smiṃllo̱ke pa̍śu̱mānthsyā̱dyadā̍hava̱nīye̱’muṣmi̍ṃ 11 llo̱ke pa̍śu̱mānthsyā̍du̱bhayo̱rupa̍ sādayatyu̱bhayo̍re̱vaina̍ṃ lo̱kayo̎ḥ paśu̱manta̍ṃ karoti sa̱rvata̱ḥ pari̍ harati̱ rakṣa̍sā̱mapa̍hatyā indrāgni̱yorbhā̍ga̱dheyī̱ḥ sthetyā̍ha yathāya̱jure̱vaitadāgnī̎dhra̱ upa̍ vāsayatye̱tadvai ya̱jñasyāpa̍rājita̱ṃ yadāgnī̎dhra̱ṃ yade̱va ya̱jñasyāpa̍rājita̱ṃ tade̱vainā̱ upa̍ vāsayati̱ yata̱ḥ khalu̱ vai ya̱jñasya̱ vita̍tasya̱ na kri̱yate̱ tadanu̍ ya̱jñṛ rakṣā̱g̱syava̍ caranti̱ yadvaha̍ntīnāṃ gṛ̱hṇāti̍ kri̱yamā̍ṇame̱va tadya̱jñasya̍ śaye̱ rakṣa̍sā̱mana̍nvavacārāya̱ na hye̍tā ī̱laya̱ntyā tṛ̍tīyasava̱nātpari̍ śere ya̱jñasya̱ saṃta̍tyai ||6.4.2||
syā̱dindro̍ gṛhṇī̱yāda̍stva̱muṣmi̍n kri̱yate̱ ṣaḍvṛ̍śatiśca ||6.4.2||
12 bra̱hma̱vā̱dino̍ vadanti̱ sa tvā a̍dhva̱ryuḥ syā̱dyaḥ soma̍mupāva̱hara̱nthsarvā̎bhyo de̱vatā̎bhya upāva̱hare̱diti̍ hṛ̱de tvetyā̍ha manu̱ṣye̎bhya e̱vaitena̍ karoti̱ mana̍se̱ tvetyā̍ha pi̱tṛbhya̍ e̱vaitena̍ karoti di̱ve tvā̱ sūryā̍ya̱ tvetyā̍ha de̱vebhya̍ e̱vaitena̍ karotye̱tāva̍tī̱rvai de̱vatā̱stābhya̍ e̱vainṛ̱ sarvā̎bhya u̱pāva̍harati pu̱rā vā̱caḥ 13 prava̍ditoḥ prātaranuvā̱kamu̱pāka̍roti̱ yāva̍tye̱va vāktāmava̍ ruṃdhe̱’po’gre̍’bhi̱vyāha̍rati ya̱jño vā āpo̍ ya̱jñame̱vābhi vāca̱ṃ vi sṛ̍jati̱ sarvā̍ṇi̱ chandā̱g̱syanvā̍ha pa̱śavo̱ vai chandṛ̍si pa̱śūne̱vāva̍ ruṃdhe gāyatri̱yā teja̍skāmasya̱ pari̍ dadhyāttri̱ṣṭubhe̎ndri̱yakā̍masya̱ jaga̍tyā pa̱śukā̍masyānu̱ṣṭubhā̎ prati̱ṣṭhākā̍masya pa̱ṅktyā ya̱jñakā̍masya vi̱rājānna̍kāmasya śaṛ̱ṇotva̱gniḥ sa̱midhā̱ hava̍ṃ 14 ma̱ ityā̍ha savi̱tṛpra̍sūta e̱va de̱vatā̎bhyo ni̱vedyā̱po’cchai̎tya̱pa i̍ṣya hota̱rityā̍heṣi̱tṛ hi karma̍ kri̱yate̱ maitrā̍varuṇasya camasādhvarya̱vā dra̱vetyā̍ha mi̱trāvaru̍ṇau̱ vā a̱pāṃ ne̱tārau̱ tābhyā̍me̱vainā̱ acchai̍ti̱ devī̍rāpo apāṃ napā̱dityā̱hāhu̍tyai̱vainā̍ ni̱ṣkrīya̍ gṛhṇā̱tyatho̍ ha̱viṣkṛ̍tānāme̱vābhighṛ̍tānāṃ gṛhṇāti̱ 15 kārṣi̍ra̱sītyā̍ha̱ śama̍lame̱vāsā̱mapa̍ plāvayati samu̱drasya̱ vokṣi̍tyā̱ unna̍ya̱ ityā̍ha̱ tasmā̍da̱dyamā̍nāḥ pī̱yamā̍nā̱ āpo̱ na kṣī̍yante̱ yoni̱rvai ya̱jñasya̱ cātvā̍laṃ ya̱jño va̍satī̱varīr̍hotṛcama̱saṃ ca̍ maitrāvaruṇacama̱saṃ ca̍ sa̱gg̱sparśya̍ vasatī̱varī̱rvyāna̍yati ya̱jñasya̍ sayoni̱tvāyātho̱ svāde̱vainā̱ yone̱ḥ pra ja̍naya̱tyadhva̱ṟyo’ve̍ra̱pā 3 ityā̍ho̱tema̍nannamuru̱temāḥ pa̱śyeti̱ vāvaitadā̍ha̱ yadya̍gniṣṭo̱mo ju̱hoti̱ yadyu̱kthya̍ḥ pari̱dhau ni mā̎rṣṭi̱ yadya̍tirā̱tro yaju̱rvada̱npra pa̍dyate yajñakratū̱nāṃ vyāvṛ̍ttyai ||6.4.3||
vā̱co hava̍ma̱bhi ghṛ̍tānāṃ gṛhṇātyu̱ta paṃca̍ vṛśatiśca ||6.4.3||
16 de̱vasya̍ tvā savi̱tuḥ pra̍sa̱va iti̱ grāvā̍ṇa̱mā da̍tte̱ prasū̎tyā a̱śvino̎rbā̱hubhyā̱mityā̍hā̱śvinau̱ hi de̱vānā̍madhva̱ryū āstā̎ṃ pū̱ṣṇo hastā̎bhyā̱mityā̍ha̱ yatyai̍ pa̱śavo̱ vai somo̎ vyā̱na u̍pṛśu̱sava̍no̱ yadu̍pṛśu̱sava̍nama̱bhi mimī̍te vyā̱name̱va pa̱śuṣu̍ dadhā̱tīndrā̍ya̱ tvendrā̍ya̱ tveti̍ mimīta̱ indrā̍ya̱ hi soma̍ āhri̱yate̱ pañca̱ kṛtvo̱ yaju̍ṣā mimīte̱ 17 pañcā̎kṣarā pa̱ṅktiḥ pāṅkto̍ ya̱jño ya̱jñame̱vāva̍ ruṃdhe̱ pañca̱ kṛtva̍stū̱ṣṇīṃ daśa̱ saṃ pa̍dyante̱ daśā̎kṣarā vi̱rāḍanna̍ṃ vi̱rāḍvi̱rājai̱vānnādya̱mava̍ ruṃdhe śvā̱trāḥ stha̍ vṛtra̱tura̱ ityā̍hai̱ṣa vā a̱pṛ so̍mapī̱tho ya e̱vaṃ veda̱ nāpsvārti̱mārccha̍ti̱ yatte̍ soma di̱vi jyoti̱rityā̍hai̱bhya e̱vaina̍ṃ 18 lo̱kebhya̱ḥ saṃbha̍rati̱ somo̱ vai rājā̱ diśo̱’bhya̍dhyāya̱thsa diśo’nu̱ prāvi̍śa̱tprāgapā̱guda̍gadha̱rāgityā̍ha di̱gbhya e̱vainṛ̱ saṃbha̍ra̱tyatho̱ diśa̍ e̱vāsmā̱ ava̍ ru̱ṃdhe’ṃba̱ niṣva̱retyā̍ha̱ kāmu̍kā ena̱gg̱ striyo̍ bhavanti̱ ya e̱vaṃ veda̱ yatte̍ so̱mādā̎bhya̱ṃ nāma̱ jāgṛ̱vītyā̍ 19 hai̱ṣa vai soma̍sya somapī̱tho ya e̱vaṃ veda̱ na sau̱myāmārti̱mārccha̍ti̱ ghnanti̱ vā e̱tathsoma̱ṃ yada̍bhiṣu̱ṇvantyṛ̱śūnapa̍ gṛhṇāti̱ trāya̍ta e̱vaina̍ṃ prā̱ṇā vā a̱ṛ̱śava̍ḥ pa̱śava̱ḥ somo̱’ṛ̱śūn puna̱rapi̍ sṛjati prā̱ṇāne̱va pa̱śuṣu̍ dadhāti̱ dvaudvā̱vapi̍ sṛjati̱ tasmā̱ddvaudvau̎ prā̱ṇāḥ ||6.4.4||
yaju̍ṣā mimīta ena̱ṃ jāgṛ̱vīti̱ catu̍ścatvārṛśacca ||6.4.4||
20 prā̱ṇo vā e̱ṣa yadu̍pṛ̱śuryadu̍pā̱g̱śva̍grā̱ grahā̍ gṛ̱hyante̎ prā̱ṇame̱vānu̱ pra ya̍ntyaru̱ṇo ha̍ smā̱haupa̍veśiḥ prātaḥsava̱na e̱vā haṃ ya̱jñṛ sagg sthā̍payāmi̱ tena̱ tata̱ḥ sa2ṛsthi̍tena carā̱mītya̱ṣṭau kṛtvo’gre̱’bhi ṣu̍ṇotya̱ṣṭākṣa̍rā gāya̱trī gā̍ya̱traṃ prā̍taḥsava̱naṃ prā̍taḥsava̱name̱va tenā̎pno̱tyekā̍daśa̱ kṛtvo̎ dvi̱tīya̱mekā̍daśākṣarā tri̱ṣṭuptraiṣṭu̍bha̱ṃ mādhya̍ṃdinṛ̱ 21 sava̍na̱ṃ mādhya̍ṃdiname̱va sava̍na̱ṃ tenā̎pnoti̱ dvāda̍śa̱ kṛtva̍stṛ̱tīya̱ṃ dvāda̍śākṣarā̱ jaga̍tī̱ jāga̍taṃ tṛtīyasava̱naṃ tṛ̍tīyasava̱name̱va tenā̎pnotye̱tṛ ha̱ vāva sa ya̱jñasya̱ sa2ṛsthi̍timuvā̱cāska̍ndā̱yāska̍nnṛ̱ hi tadyadya̱jñasya̱ sa2ṛsthi̍tasya̱ skanda̱tyatho̱ khalvā̍hurgāya̱trī vāva prā̍taḥsava̱ne nāti̱vāda̱ ityana̍tivāduka ena̱ṃ bhrātṛ̍vyo bhavati̱ ya e̱vaṃ veda̱ tasmā̍da̱ṣṭāva̍ṣṭau̱ 22 kṛtvo̍’bhi̱ṣutya̍ṃ brahmavā̱dino̍ vadanti pa̱vitra̍vanto̱’nye grahā̍ gṛ̱hyante̱ kiṃ pa̍vitra upṛ̱śuriti̱ vākpa̍vitra̱ iti̍ brūyādvā̱caspata̍ye pavasva vāji̱nnityā̍ha vā̱caivaina̍ṃ pavayati̱ vṛṣṇo̍ a̱ṛ̱śubhyā̱mityā̍ha̱ vṛṣṇo̱ hye̍tāvṛ̱śū yau soma̍sya̱ gabha̍stipūta̱ ityā̍ha̱ gabha̍stinā̱ hye̍naṃ pa̱vaya̍ti de̱vo de̱vānā̎ṃ pa̱vitra̍ma̱sītyā̍ha de̱vo hye̍ṣa 23 sande̱vānā̎ṃ pa̱vitra̱ṃ yeṣā̎ṃ bhā̱go’si̱ tebhya̱stvetyā̍ha̱ yeṣā̱g̱ hye̍ṣa bhā̱gastebhya̍ enaṃ gṛ̱hṇāti̱ svāṃkṛ̍to̱’sītyā̍ha prā̱ṇame̱va svama̍kṛta̱ madhu̍matīrna̱ iṣa̍skṛ̱dhītyā̍ha̱ sarva̍me̱vāsmā̍ i̱dagg sva̍dayati̱ viśve̎bhyastvendri̱yebhyo̍ di̱vyebhya̱ḥ pārthi̍vebhya̱ ityā̍ho̱bhaye̎ṣve̱va de̍vamanu̱ṣyeṣu̍ prā̱ṇānda̍dhāti̱ mana̍stvā̱ 24 ‘ṣṭvityā̍ha̱ mana̍ e̱vāśnu̍ta u̱rva̍ntari̍kṣa̱manvi̱hītyā̍hāntarikṣadeva̱tyo̍ hi prā̱ṇaḥ svāhā̎ tvā subhava̱ḥ sūryā̱yetyā̍ha prā̱ṇā vai svabha̍vaso de̱vāsteṣve̱va pa̱ro’kṣa̍ṃ juhoti de̱vebhya̍stvā marīci̱pebhya̱ ityā̍hādi̱tyasya̱ vai ra̱śmayo̍ de̱vā ma̍rīci̱pāsteṣā̱ṃ tadbhā̍ga̱dheya̱ṃ tāne̱va tena̍ prīṇāti̱ yadi̍ kā̱maye̍ta̱ varṣu̍kaḥ pa̱rjanya̍ḥ 25 syā̱diti̱ nīcā̱ haste̍na̱ ni mṛ̍jyā̱dvṛṣṭi̍me̱va ni ya̍cchati̱ yadi̍ kā̱maye̱tāva̍rṣukaḥ syā̱dityu̍ttā̱nena̱ ni mṛ̍jyā̱dvṛṣṭi̍me̱vodya̍cchati̱ yadya̍bhi̱care̍da̱muṃ ja̱hyatha̍ tvā hoṣyā̱mīti̍ brūyā̱dāhu̍time̱vaina̍ṃ pre̱psan ha̍nti̱ yadi̍ dū̱re syādā tami̍tostiṣṭhet prā̱ṇame̱vāsyā̍nu̱gatya̍ hanti̱ yadya̍bhi̱care̍da̱muṣya̍ 26 tvā prā̱ṇe sā̍dayā̱mīti̍ sādaye̱dasa̍nno̱ vai prā̱ṇaḥ prā̱ṇame̱vāsya̍ sādayati ṣa̱ḍbhirṛ̱śubhi̍ḥ pavayati̱ ṣaḍvā ṛ̱tava̍ ṛ̱tubhi̍re̱vaina̍ṃ pavayati̱ triḥ pa̍vayati̱ traya̍ i̱me lo̱kā e̱bhire̱vaina̍ṃ lo̱kaiḥ pa̍vayati brahmavā̱dino̍ vadanti̱ kasmā̎thsa̱tyāttraya̍ḥ paśū̱nṛ hastā̍dānā̱ iti̱ yattriru̍pṛ̱śṛ haste̍na vigṛ̱hṇāti̱ tasmā̱ttraya̍ḥ paśū̱nṛ hastā̍dānā̱ḥ puru̍ṣo ha̱stī ma̱rkaṭa̍ḥ ||6.4.5||
mādhya̍ndinama̱ṣṭāva̍ṣṭāve̱ṣa mana̍stvā pa̱rjanyo̱’muṣya̱ puru̍ṣo̱ dve ca̍ ||6.4.5||
27 de̱vā vai yadya̱jñe’ku̍rvata̱ tadasu̍rā akurvata̱ te de̱vā u̍pṛ̱śau ya̱jñṛ sa̱gg̱sthāpya̍mapaśya̱ntamu̍pṛ̱śau sama̍sthāpaya̱nte’su̍rā̱ vajra̍mu̱dyatya̍ de̱vāna̱bhyā̍yanta̱ te de̱vā bibhya̍ta̱ indra̱mupā̍dhāva̱ntānindro̎’ntaryā̱meṇā̱ntara̍dhatta̱ tada̍ntaryā̱masyā̎ntaryāma̱tvaṃ yada̍ntaryā̱mo gṛ̱hyate̱ bhrātṛ̍vyāne̱va tadyaja̍māno̱’ntardha̍tte̱’ntaste̍ 28 dadhāmi̱ dyāvā̍pṛthi̱vī a̱ntaru̱rva̍ntari̍kṣa̱mityā̍hai̱bhire̱va lo̱kairyaja̍māno̱ bhrātṛ̍vyāna̱ntardha̍tte̱ te de̱vā a̍manya̱ntendro̱ vā i̱dama̍bhū̱dyadva̱yagg sma iti̱ te̎’bruva̱nmagha̍va̱nnanu̍ na̱ ā bha̱jeti̍ sa̱joṣā̍ de̱vairava̍rai̱ḥ parai̱ścetya̍bravī̱dye cai̱va de̱vāḥ pare̱ ye cāva̍re̱ tānu̱bhayā̍ 29 na̱nvābha̍jathsa̱joṣā̍ de̱vairava̍rai̱ḥ parai̱ścetyā̍ha̱ ye cai̱va de̱vāḥ pare̱ ye cāva̍re̱ tānu̱bhayā̍na̱nvābha̍jatyantaryā̱me ma̍ghavanmādaya̱svetyā̍ha ya̱jñāde̱va yaja̍māna̱ṃ nāntare̎tyupayā̱magṛ̍hīto̱’sītyā̍hāpā̱nasya̱ dhṛtyai̱ yadu̱bhāva̍pavi̱trau gṛ̱hyeyā̍tāṃ prā̱ṇama̍pā̱no’nu̱ nyṛ̍cchetpra̱māyu̍kaḥ syātpa̱vitra̍vānantaryā̱mo gṛ̍hyate 30 prāṇāpā̱nayo̱rvidhṛ̍tyai prāṇāpā̱nau vā e̱tau yadu̍pāgśvantaryā̱mau vyā̱na u̍pṛśu̱ sava̍no̱ yaṃ kā̱maye̍ta pra̱māyu̍kaḥ syā̱dityasagg̍spṛṣṭau̱ tasya̍ sādayedvyā̱nenai̱vāsya̍ prāṇāpā̱nau vi cchi̍natti tā̱jakpra mī̍yate̱ yaṃ kā̱maye̍ta̱ sarva̱māyu̍riyā̱diti̱ sa2ṛspṛ̍ṣṭau̱ tasya̍ sādayedvyā̱nenai̱vāsya̍ prāṇāpā̱nau saṃ ta̍noti̱ sarva̱māyu̍reti ||6.4.6||
ta̱ u̱bhayā̎ngṛhyate̱ catu̍ścatvārṛśacca ||6.4.6||
31 vāgvā e̱ṣā yadai̎ndravāya̱vo yadai̎ndravāya̱vāgrā̱ grahā̍ gṛ̱hyante̱ vāca̍me̱vānu̱ pra ya̍nti vā̱yuṃ de̱vā a̍bruva̱nthsomṛ̱ rājā̍nṛ hanā̱meti̱ so̎’bravī̱dvara̍ṃ vṛṇai̱ mada̍grā e̱va vo̱ grahā̍ gṛhyāntā̱ iti̱ tasmā̍daindravāya̱vāgrā̱ grahā̍ gṛhyante̱ tama̍ghna̱nthso̍’pūya̱ttaṃ de̱vā nopā̍dhṛṣṇuva̱nte vā̱yuma̍bruvanni̱maṃ na̍ḥ svadaye 32 ti̱ so̎’bravī̱dvara̍ṃ vṛṇai maddeva̱tyā̎nye̱va va̱ḥ pātrā̎ṇyucyāntā̱ iti̱ tasmā̎nnānā deva̱tyā̍ni̱ santi̍ vāya̱vyā̎nyucyante̱ tame̎bhyo vā̱yure̱vāsva̍daya̱t tasmā̱dyatpūya̍ti̱ tatpra̍vā̱te viṣa̍janti vā̱yurhi tasya̍ pavayi̱tā sva̍dayi̱tā tasya̍ vi̱graha̍ṇa̱ṃ nāvi̍nda̱nth sādi̍tirabravī̱dvara̍ṃ vṛṇā̱ atha̱ mayā̱ vi gṛ̍hṇīdhvaṃ maddeva̱tyā̍ e̱va va̱ḥ somā̎ḥ 33 sa̱nnā a̍sa̱nnityu̍payā̱magṛ̍hīto̱’sītyā̍hāditideva̱tyā̎stena̱ yāni̱ hi dā̍ru̱mayā̍ṇi̱ pātrā̎ṇya̱syaitāni̱ yone̱ḥ saṃbhū̍tāni̱ yāni̍ mṛ̱nmayā̍ni sā̱kṣāttānya̱syai tasmā̍de̱vamā̍ha̱ vāg vai parā̱cyavyā̍kṛtāvada̱tte de̱vā indra̍mabruvanni̱māṃ no̱ vāca̱ṃ vyāku̱rviti̱ so̎’bravī̱dvara̍ṃ vṛṇai̱ mahya̍ṃ cai̱vaiṣa vā̱yave̍ ca sa̱ha gṛ̍hyātā̱ iti̱ tasmā̍daindravāya̱vaḥ sa̱ha gṛ̍hyate̱ tāmindro̍ madhya̱to̍’va̱kramya̱ vyāka̍ro̱ttasmā̍di̱yaṃ vyākṛ̍tā̱ vāgu̍dyate̱ tasmā̎thsa̱kṛdindrā̍ya madhya̱to gṛ̍hyate̱ dvirvā̱yave̱ dvau hi sa varā̱vavṛ̍ṇīta ||6.4.7||
sva̱da̱ya̱ somā̎ḥ sa̱hā’ṣṭāvṛ̍śatiśca ||6.4.7||
34 mi̱traṃ de̱vā a̍bruva̱nthsomṛ̱ rājā̍nṛ hanā̱meti̱ so̎’bravī̱nnāhṛ sarva̍sya̱ vā a̱haṃ mi̱trama̱smīti̱ tama̍bruva̱n hanā̍mai̱veti̱ so̎’bravī̱dvara̍ṃ vṛṇai̱ paya̍sai̱va me̱ somagg̍ śrīṇa̱nniti̱ tasmā̎nmaitrāvaru̱ṇaṃ paya̍sā śrīṇanti̱ tasmā̎tpa̱śavo’pā̎krāmanmi̱traḥ sankrū̱rama̍ka̱riti̍ krū̱rami̍va̱ khalu̱ vā e̱ṣa 35 ka̍roti̱ yaḥ some̍na̱ yaja̍te̱ tasmā̎tpa̱śavo’pa̍ krāmanti̱ yanmai̎trāvaru̱ṇaṃ paya̍sā śrī̱ṇāti̍ pa̱śubhi̍re̱va tanmi̱trṛ sa̍ma̱rdhaya̍ti pa̱śubhi̱ryaja̍mānaṃ pu̱rā khalu̱ vāvaivaṃ mi̱tro̍’ve̱dapa̱matkrū̱raṃ ca̱kruṣa̍ḥ pa̱śava̍ḥ kramiṣya̱ntīti̱ tasmā̍de̱vama̍vṛṇīta̱ varu̍ṇaṃ de̱vā a̍bruva̱ntvayṛ̍śa̱bhuvā̱ somṛ̱ rājā̍nṛ hanā̱meti̱ so̎’bravī̱dvara̍ṃ vṛṇai̱ mahya̍ṃ cai̱ 36 vaiṣa mi̱trāya̍ ca sa̱ha gṛ̍hyātā̱ iti̱ tasmā̎nmaitrāvaru̱ṇaḥ sa̱ha gṛ̍hyate̱ tasmā̱drājñā̱ rājā̍namṛśa̱bhuvā̎ ghnanti̱ vaiśye̍na̱ vaiśyṛ̍ śū̱dreṇa̍ śū̱draṃ na vā i̱daṃ divā̱ na nakta̍māsī̱davyā̍vṛtta̱ṃ te de̱vā mi̱trāvaru̍ṇāvabruvanni̱daṃ no̱ vi vā̍sayata̱miti̱ tāva̍brūtā̱ṃ vara̍ṃ vṛṇāvahā̱ eka̍ e̱vāvatpūrvo̱ graho̍ gṛhyātā̱ iti̱ tasmā̍daindravāya̱vaḥ pūrvo̍ maitrāvaru̱ṇādgṛ̍hyate prāṇāpā̱nau hye̍tau yadu̍pāgśvantaryā̱mau mi̱tro’haraja̍naya̱dvaru̍ṇo̱ rātri̱ṃ tato̱ vā i̱daṃ vyau̎ccha̱dyanmai̎trāvaru̱ṇo gṛ̱hyate̱ vyu̍ṣṭyai ||6.4.8||
e̱ṣa cai̎ndravāya̱vo dvāvṛ̍śatiśca ||6.4.8||
37 ya̱jñasya̱ śiro̎’cchidyata̱ te de̱vā a̱śvinā̍vabruvanbhi̱ṣajau̱ vai stha̍ i̱daṃ ya̱jñasya̱ śira̱ḥ prati̍ dhatta̱miti̱ tāva̍brūtā̱ṃ vara̍ṃ vṛṇāvahai̱ graha̍ e̱va nā̱vatrāpi̍ gṛhyatā̱miti̱ tābhyā̍me̱tamā̎śvi̱nama̍gṛhṇa̱ntato̱ vai tau ya̱jñasya̱ śira̱ḥ pratya̍dhattā̱ṃ yadā̎śvi̱no gṛ̱hyate̍ ya̱jñasya̱ niṣkṛ̍tyai̱ tau de̱vā a̍bruva̱nnapū̍tau̱ vā i̱mau ma̍nuṣyaca̱rau 38 bhi̱ṣajā̱viti̱ tasmā̎dbrāhma̱ṇena̍ bheṣa̱jaṃ na kā̱rya̍mapū̍to̱ hye̎ 2̱ ṣo̍’me̱dhyo yo bhi̱ṣaktau ba̍hiṣpavamā̱nena̍ pavayi̱tvā tābhyā̍me̱tamā̎śvi̱nama̍gṛhṇa̱ntasmā̎dbahiṣpavamā̱ne stu̱ta ā̎śvi̱no gṛ̍hyate̱ tasmā̍de̱vaṃ vi̱duṣā̍ bahiṣpavamā̱na u̍pa̱sadya̍ḥ pa̱vitra̱ṃ vai ba̍hiṣpavamā̱na ā̱tmāna̍me̱va pa̍vayate̱ tayo̎stre̱dhā bhaiṣa̍jya̱ṃ vi nya̍dadhura̱gnau tṛtī̍yama̱psu tṛtī̍yaṃ brāhma̱ṇe tṛtī̍ya̱ṃ tasmā̍dudapā̱tra 39 mu̍pani̱dhāya̍ brāhma̱ṇaṃ da̍kṣiṇa̱to ni̱ṣādya̍ bheṣa̱jaṃ ku̍ryā̱dyāva̍de̱va bhe̍ṣa̱jaṃ tena̍ karoti sa̱mardhu̍kamasya kṛ̱taṃ bha̍vati brahmavā̱dino̍ vadanti̱ kasmā̎thsa̱tyādeka̍pātrā dvideva̱tyā̍ gṛ̱hyante̎ dvi̱pātrā̍ hūyanta̱ iti̱ yadeka̍pātrā gṛ̱hyante̱ tasmā̱deko̎’ntara̱taḥ prā̱ṇo dvi̱pāttrā̍ hūyante̱ tasmā̱ddvaudvau̍ ba̱hiṣṭā̎tprā̱ṇāḥ prā̱ṇā vā e̱te yaddvi̍deva̱tyā̎ḥ pa̱śava̱ iḍā̱ yadiḍā̱ṃ pūrvā̎ṃ dvideva̱tye̎bhya upa̱hvaye̍ta 40 pa̱śubhi̍ḥ prā̱ṇāna̱ntarda̍dhīta pra̱māyu̍kaḥ syāddvideva̱tyā̎nbhakṣayi̱tveḍā̱mupa̍ hvayate prā̱ṇāne̱vātmandhi̱tvā pa̱śūnupa̍ hvayate̱ vāgvā ai̎ndravāya̱vaścakṣu̍rmaitrāvaru̱ṇaḥ śrotra̍māśvi̱naḥ pu̱rastā̍daindravāya̱vaṃ bha̍kṣayati̱ tasmā̎tpu̱rastā̎dvā̱cā va̍dati pu̱rastā̎nmaitrāvaru̱ṇaṃ tasmā̎tpu̱rastā̱ccakṣu̍ṣā paśyati sa̱rvata̍ḥ pari̱hāra̍māśvi̱naṃ tasmā̎thsa̱rvata̱ḥ śrotre̍ṇa śaṛṇoti prā̱ṇā vā e̱te yaddvi̍deva̱tyā̍ 41 ari̍ktāni̱ pātrā̍ṇi sādayati̱ tasmā̱dari̍ktā antara̱taḥ prā̱ṇā yata̱ḥ khalu̱ vai ya̱jñasya̱ vita̍tasya̱ na kri̱yate̱ tadanu̍ ya̱jñṛ rakṣā̱g̱syava̍ caranti̱ yadari̍ktāni̱ pātrā̍ṇi sā̱daya̍ti kri̱yamā̍ṇame̱va tadya̱jñasya̍ śaye̱ rakṣa̍sā̱mana̍nvavacārāya̱ dakṣi̍ṇasya havi̱rdhāna̱syotta̍rasyāṃ varta̱nyṛ sā̍dayati vā̱cye̍va vāca̍ṃ dadhā̱tyā tṛ̍tīyasava̱nātpari̍ śere ya̱jñasya̱ saṃta̍tyai ||6.4.9||
ma̱nu̱ṣya̱ ca̱rāvu̍dapā̱tramu̍pa̱hvaye̍ta dvideva̱tyā̎ḥ ṣaṭ ca̍tvārṛśacca ||6.4.9||
42 bṛha̱spati̍rde̱vānā̎ṃ pu̱rohi̍ta̱ āsī̱cchaṇḍā̱markā̱vasu̍rāṇā̱ṃ brahma̍ṇvanto de̱vā āsa̱nbrahma̍ṇva̱nto’su̍rā̱ste̎ 2̱ ‘nyo̎’nyaṃ nāśa̍knuvanna̱bhi bha̍vitu̱ṃ te de̱vāḥ śaṇḍā̱makā̱rvupā̍mantrayanta̱ tāva̍brūtā̱ṃ vara̍ṃ vṛṇāvahai̱ grahā̍ve̱va nā̱vatrāpi̍ gṛhyetā̱miti̱ tābhyā̍me̱tau śu̱krāma̱nthinā̍vagṛhṇa̱ntato̍ de̱vā abha̍va̱nparāsu̍rā̱ yasyai̱vaṃ vi̱duṣa̍ḥ śu̱krāma̱nthinau̍ gṛ̱hyete̱ bhava̍tyā̱tmanā̱ parā̎ 43 ‘sya̱ bhrātṛ̍vyo bhavati̱ tau de̱vā a̍pa̱nudyā̱tmana̱ indrā̍yājuhavu̱rapa̍nuttau̱ śaṇḍā̱markau̍ sa̱hāmuneti̍ brūyā̱dyaṃ dvi̱ṣyādyame̱va dveṣṭi̱ tenai̍nau sa̱hāpa̍ nudate̱ sa pra̍tha̱maḥ saṃkṛ̍tirvi̱śvaka̱rmetye̱vainā̍vā̱tmana̱ indrā̍yājuhavu̱rindro̱ hye̍tāni̍ rū̱pāṇi̱ kari̍kra̱daca̍rada̱sau vā ā̍di̱tyaḥ śu̱kraśca̱ndramā̍ ma̱nthya̍pi̱gṛhya̱ prāñcau̱ ni 44 ṣkrā̍mata̱stasmā̱tprāñcau̱ yantau̱ na pa̍śyanti pra̱tyañcā̍vā̱vṛtya̍ juhuta̱smā̎tpra̱tyañcau̱ yantau̍ paśyanti̱ cakṣu̍ṣī̱ vā e̱te ya̱jñasya̱ yacchu̱krāma̱nthinau̱ nāsi̍kottarave̱dira̱bhita̍ḥ pari̱kramya̍ juhuta̱stasmā̍da̱bhito̱ nāsi̍kā̱ṃ cakṣu̍ṣī̱ tasmā̱nnāsi̍kayā̱ cakṣu̍ṣī̱ vidhṛ̍te sa̱rvata̱ḥ pari̍ krāmato̱ rakṣa̍sā̱mapa̍hatyai de̱vā vai yāḥ prācī̱rāhu̍tī̱raju̍havu̱rye pu̱rastā̱dasu̍rā̱ āsa̱ntāgstābhi̱ḥ prā 45 ‘ṇu̍danta̱ yāḥ pra̱tīcī̱rye pa̱ścādasu̍rā̱ āsa̱ntāgstābhi̱rapā̍nudanta̱ prācī̍ra̱nyā āhu̍tayo hū̱yante̎ pra̱tyañcau̍ śu̱krāma̱nthinau̍ pa̱ścāccai̱va pu̱rastā̎cca̱ yaja̍māno̱ bhrātṛ̍vyā̱npra ṇu̍date̱ tasmā̱tparā̍cīḥ pra̱jāḥ pra vī̍yante pra̱tīcī̎rjāyante śu̱krāma̱nthinau̱ vā anu̍ pra̱jāḥ pra jā̍yante̱’ttrīścā̱dyā̎śca su̱vīrā̎ḥ pra̱jāḥ pra̍ja̱naya̱nparī̍hi śu̱kraḥ śu̱kraśo̍ciṣā 46 supra̱jāḥ pra̱jāḥ pra̍ja̱naya̱nparī̍hi ma̱nthī ma̱nthiśo̍ci̱ṣetyā̍hai̱tā vai su̱vīrā̱ yā a̱ttrīre̱tāḥ su̍pra̱jā yā ā̱dyā̍ ya e̱vaṃ vedā̱ttrya̍sya pra̱jā jā̍yate̱ nādyā̎ pra̱jāpa̍te̱rakṣya̍śvaya̱t tat parā̍pata̱t tadvika̍ṅkata̱ṃ prāvi̍śa̱t tadvika̍ṅkate̱ nāra̍mata̱ tadyava̱ṃ prāvi̍śa̱ttadyave̍’ramata̱ tadyava̍sya 47 yava̱tvaṃ yadvaika̍ṅkataṃ manthipā̱traṃ bhava̍ti̱ saktu̍bhiḥ śrī̱ṇāti̍ pra̱jāpa̍tere̱va taccakṣu̱ḥ saṃbha̍rati brahmavā̱dino̍ vadanti̱ kasmā̎thsa̱tyānma̍nthipā̱trṛ sado̱ nāśnu̍ta̱ ityā̎rtapā̱trṛ hīti̍ brūyā̱dyada̍śnuvī̱tāndho̎’dhva̱ryuḥ syā̱dārti̱mārcche̱ttasmā̱nnāśnu̍te ||6.4.10||
ā̱tmanā̱ parā̱ niśpra śu̱kraśo̍ciṣā̱ yava̍sya sa̱pta trṛ̍śacca ||6.4.10||
48 de̱vā vai yadya̱jñe’ku̍rvata̱ tadasu̍rā akurvata̱ te de̱vā ā̎graya̱ṇāgrā̱ngrahā̍napaśya̱ntāna̍gṛhṇata̱ tato̱ vai te’gra̱ṃ paryā̍ya̱ṉ yasyai̱vaṃ vi̱duṣa̍ āgraya̱ṇāgrā̱ grahā̍ gṛ̱hyante’gra̍me̱va sa̍mā̱nānā̱ṃ parye̍ti ru̱gṇava̍tya̱rcā bhrātṛ̍vyavato gṛhṇīyā̱dbhrātṛ̍vyasyai̱va ru̱ktvāgrṛ̍ samā̱nānā̱ṃ parye̍ti̱ ye de̍vā di̱vyekā̍daśa̱ sthetyā̍hai̱ 49 tāva̍tī̱rvai de̱vatā̱stābhya̍ e̱vainṛ̱ sarvā̎bhyo gṛhṇātye̱ṣa te̱ yoni̱rviśve̎bhyastvā de̱vebhya̱ ityā̍ha vaiśvade̱vo hye̍ṣa de̱vata̍yā̱ vāgvai de̱vebhyo’pā̎krāmadya̱jñāyāti̍ṣṭhamānā̱ te de̱vā vā̱cyapa̍krāntāyāṃ tū̱ṣṇīṃ grahā̍nagṛhṇata̱ sāma̍nyata̱ vāga̱ntarya̍nti̱ vai meti̱ sāgra̍ya̱ṇaṃ pratyāga̍ccha̱ttadā̎graya̱ṇasyā̎grayaṇa̱tvaṃ 50 tasmā̍dāgraya̱ṇe vāgvi sṛ̍jyate̱ yattū̱ṣṇīṃ pūrve̱ grahā̍ gṛ̱hyante̱ yathā̎ thsā̱rīya̍ti ma̱ ākha̱ iya̍ti̱ nāpa̍ rāthsyā̱mītyu̍pāvasṛ̱jatye̱vame̱va tada̍dhva̱ryurā̎graya̱ṇaṃ gṛ̍hī̱tvā ya̱jñamā̱rabhya̱ vāca̱ṃ vi sṛ̍jate̱ trirhiṃ ka̍rotyudgā̱tṝne̱va tadvṛ̍ṇīte pra̱jāpa̍ti̱rvā e̱ṣa yadā̎graya̱ṇo yadā̎graya̱ṇaṃ gṛ̍hī̱tvā hi̍ṃ ka̱roti̍ pra̱jāpa̍tire̱va 51 tatpra̱jā a̱bhi ji̍ghrati̱ tasmā̎dva̱thsaṃ jā̱taṃ gaura̱bhi ji̍ghratyā̱tmā vā e̱ṣa ya̱jñasya̱ yadā̎graya̱ṇaḥ sava̍nesavane̱’bhi gṛ̍hṇātyā̱tmanne̱va ya̱jñṛ saṃ ta̍notyu̱pari̍ṣṭā̱dā na̍yati̱ reta̍ e̱va tadda̍dhātya̱dhastā̱dupa̍ gṛhṇāti̱ pra ja̍nayatye̱va tadbra̍hmavā̱dino̍ vadanti̱ kasmā̎thsa̱tyādgā̍ya̱trī kani̍ṣṭhā̱ chaṃda̍sṛ sa̱tī sarvā̍ṇi̱ sava̍nāni vaha̱tītye̱ṣa vai gā̍yatri̱yai va̱thso yadā̎graya̱ṇastame̱va tada̍bhini̱vartṛ̱ sarvā̍ṇi̱ sava̍nāni vahati̱ tasmā̎dva̱thsama̱pākṛ̍ta̱ṃ gaura̱bhi niva̍rtate ||6.4.11||
ā̱hā̱’gra̱ya̱ṇa̱tvaṃ pra̱jāpa̍tire̱veti̍ vṛśa̱tiśca̍ ||6.4.11||