अगस्त्याश्रमवर्णनम्
सूत उवाच
भगवन्भूतभव्येश सर्वज्ञानमहानिधे ॥
अवाप्य काशीं गीर्वाणैः किमकारि वदाच्युत
॥१॥अधीत्येमां कथां दिव्यां न तृप्तिमधियाम्यहम् ॥
शेवधिस्तपसां देवैरगस्तिः प्रार्थितः कथम्
॥२॥कथं विंध्योप्यवाप स्वां प्रकृतिं तादृगुन्नतः ॥
तववागमृतांभोधौ मनो मे स्नातुमुत्सुकम्
॥३॥इति कृत्स्नं समाकर्ण्य व्यासः पाराशरो मुनिः ॥
श्रद्धावते स्वशिष्याय वक्तुं समुपचक्रमे
॥४॥पाराशर उवाच
शृणु सूत महाबुद्धे भक्तिश्रद्धासमन्वितः ॥
शुकवैशंपायनाद्याः शृण्वंत्वेते च बालकाः
॥५॥ततो वाराणसीं प्राप्य गीर्वाणाः समहर्षयः ॥
अविलंबं प्रथमतो म णिकर्ण्यां विधानतः
॥६॥सचैलमभिमज्ज्याथ कृतसंध्यादिसत्क्रियाः ॥
संतर्प्य तर्प्यादिपितॄन्कुशगंधतिलोदकैः
॥७॥तीर्थवासार्थिनः सर्वान्संतर्प्य च पृथक्पृथक् ॥
रत्नैर्हिरण्यवासोभिरश्वाभरणधेनुभिः
॥८॥विचित्रैश्च तथा पात्रैः स्वर्णरौप्यादि निर्मितैः ॥
अमृतस्वादुपक्वान्नैः पायसै श्च सशर्करैः
॥९॥सगोरसैरन्नदानैर्धान्यदानैरनेकधा ॥
गंधचंदनकर्पूरैस्तांबूलैश्चारुचामरैः
॥१०॥सतूलैर्मृदुपर्यंकैर्दीपिकादर्पणासनैः ॥
शिबिकादासदासीभिर्विमानैःपशुभिर्गृहैः
॥११॥चित्रध्वजपताकाभिरुल्लोचैश्चंद्रचारुभिः ॥
वर्षाशनप्रदानैश्च गृहोपस्करसंयुतैः
॥१२॥उपानत्पादुकाभिश्च यतिनश्च तपस्विनः ॥
योग्यैः पट्टदुकूलैश्च विविधैश्चित्ररल्लकैः
॥१३॥दंडैः कमंडलुयुतैरजिनैर्मृगसंभवैः ॥
कौपीनैरुच्चमंचैश्च परिचारककांचनैः
॥१४॥मठैर्विद्यार्थिनामन्नैरतिथ्यर्थं महाधनैः ॥
महापुस्तकसंभारैर्लेखकानां च जीवनैः
॥१५॥बहुधौषधदानैश्च सत्रदानैरनेकशः ॥
ग्रीष्मे प्रपार्थद्रविणैर्हेमंतेग्निष्टिकेंधनैः
॥१६॥छत्राच्छादनिकाद्यर्थे वर्षाकालोचितैर्बहु ॥
रात्रौ पाठप्रदीपैश्च पादाभ्यंजनकादिभिः
॥१७॥पुराणपाठकांश्चापि प्रतिदेवालयं धनैः ॥
देवालये नृत्यगीतकरणार्थैरनेकशः
॥१८॥देवालय सुधाकार्यैर्जीर्णोद्धारैरनेकधा ॥
चित्रलेखनमूल्यैश्च रंगमालादिमंडनैः
॥१९॥नीराजनैर्गुग्गुलुभिर्दशां गादि सुधूपकैः ॥
कर्पूरवर्तिकाद्यैश्च देवार्चार्थैरनेकशः
॥२०॥पंचामृतानां स्नपनैः सुगंध स्नपनैरपि ॥
देवार्थं मुखवासैश्च देवोद्यानैरनेकशः
॥२१॥महापूजार्थमाल्यादि गुंफनार्थैस्त्रिकालतः ॥
शंखभेरीमृदंगादिवाद्यनादैः शिवालये
॥२२॥घंटागुडुककुंभादि स्नानोपस्करभाजनैः ॥
श्वेतैर्मार्जनवस्त्रैश्च सुगंधैर्यक्षकर्दमैः
॥२३॥जपहोमैः स्तोत्रपाठैः शिवनामोच्चभाषणैः ॥
रासक्रीडादिसंयुक्तैश्चलनैः सप्रदक्षिणैः
॥२४॥एवमादिभिरुद्दंडैः क्रियाकांडैरनेकशः ॥
पंचरात्रमुषित्वा तु कृत्वा तीर्थान्यनेकशः
॥२५॥दीनानाथांश्च संतर्प्य नत्वा विश्वेश्वरं विभुम् ॥
ब्रह्मचर्यादिनियमैस्तीर्थमेवं प्रसाध्य च
॥२६॥पुनः पुनर्विश्वनाथं दृष्ट्वा स्तुत्वा प्रणम्य च ॥
जग्मुः परोपकारार्थमगस्तिर्यत्र तिष्ठति
॥२७॥स्वनाम्ना लिंगमास्थाप्य कुंडं कृत्वा तदग्रतः ॥
शतरुद्रियसूक्तेन जपन्निश्चलमानसः
॥२८॥तं दृष्ट्वा दूरतो देवा द्वितीयमिव भास्करम् ॥
ज्वलज्ज्वलनसंकाशैरंगैः सर्वत्रसोज्ज्वलम्
॥२९॥साक्षात्किंवाडवाग्निर्वा मूर्त्या वै तप्यते तपः ॥
स्थाणुवन्निश्चलतरं निर्मलं सन्मनो यथा
॥३०॥अथवा सर्व तेजांसि श्रित्वेमां ब्राह्मणीं तनुम् ॥
शीलयंति परं धाम शातंशांत पदाप्तये
॥३१॥तपनस्तप्यतेऽत्यर्थं दहनोपि हि दह्यते ॥
यत्तीव्रतपसाद्यापि चपलाऽचपलाभवत्
॥३२॥यस्याश्रमे ऽत्र दृश्यंते हिंस्रा अपि समंततः ॥
सत्त्वरूपा अमी सत्त्वास्त्यक्त्वा वैरं स्वभावजम्
॥३३॥शुंडादंडेन करटिः सिंहं कंडूयतेऽभयः ॥
अष्टापदांके स्वपिति केसरी केसरोद्भटः
॥३४॥सूकरः स्तब्धरोमापि विहाय निजयूथकम् ॥
चरेद्वनशुनां मध्ये मुस्तान्यस्तेक्षणोबली
॥३५॥भूदारोपि न भूदारं तथाकुर्याद्यथाऽन्यतः ॥
सर्वा लिंगमयी काशी यतस्तद्भीतियंत्रितः
॥३६॥क्रोडीकृत्य क्रोडपोतं तरक्षुः क्रीडयत्यहो ॥
शार्दूलबालानुत्सार्य शार्दूलीमेणपोतकः
॥३७॥चलत्पुच्छोथ पिबति फेनिलेनाननेन वै ॥
स्वपंतं लोमशं भल्लं वानरश्चलदंगुलिः
॥३८॥यूका संवीक्ष्यवीक्ष्यैव भक्षयेद्दंतकोटिभिः ॥
गोलांगूलारक्तमुखानीलां गा यूथथनायकाः
॥३९॥जातिस्वभावमात्सर्यं त्यक्त्वैकत्र रमंति च ॥
शशाः क्रीडंति च वृकैस्तैः पृष्ठलुंठनैर्मुहुः
॥४०॥आखुश्चाखुभुजः कर्णं कंडूयेत चलाननः ॥
मयूरपुच्छपुटगो निद्रात्योतुः सुखाधिकम्
॥४१॥स्वकंठं घर्षयत्येव केकिकंठे भुजंगमः ॥
भुजंगमफणापृष्ठे नकुलः स्वकुलोचितम्
॥४२॥वैरं परित्यज्य लुठेदुत्प्लुत्योत्प्लुत्य लीलया ॥
आलोक्य मूषकं सर्पश्चरंतं वदनाग्रतः
॥४३॥क्षुधांधोपि न गृह्णाति सोपि तस्माद्बिभेति नो ॥
प्रसूयमानां हरिणीं दृष्ट्वा कारुण्यपूर्णदृक्
॥४४॥तद्दृष्टिपातं मुंचन्वै व्याघ्रो दूरं व्रजत्यहो ॥
व्याघ्री व्याघ्रस्य चरितं मृगी मृगविचेष्टितम् ॥
उभे कथयतो ऽन्योन्यं सख्याविवमुदान्विते
॥४५॥दृष्ट्वाप्युद्दंडकोदंडं शबरं शंबरोमृगः ॥
धृष्टो न वर्त्म त्यजति सोपि कंडूयतेपि तम्
॥४६॥रोहितोऽरण्यमहिषमुद्धर्षति निराकुलः ॥
चमरीशबरीकेशैः संमिमीते स्ववालधिम्
॥४७॥गवयः शल्यकश्चाऽयमुभावेकत्रतिष्ठतः ॥
तीव्रमात्सर्यमुत्सृज्य मुनितेजोनियंत्रितौ
॥४५॥हुंडौ च मुंड युद्धाय न सज्जेते जयैषिणौ ॥
एणशावं सृगालोपि मृदुस्पृशति पाणिना
॥४९॥तृण्वंति तृणगुल्मादीन्श्वापदास्त्वापदास्पदम् ॥
लोकद्वये दुःखहंहि धिक्तन्मांसस्य भक्षणम्
॥५०॥यः स्वार्थं मांसपचनं कुरुते पापमोहितः ॥
यावंत्यस्य तु रोमाणि तावत्स नरके वसेत्
॥५१॥परप्राणैस्तु ये प्राणान्स्वान्पुष्णं ति हि दुर्धियः ॥
आकल्पं नरकान्भुक्त्वा ते भुज्यंतेत्र तैः पुनः
॥५२॥जातुमांसं न भोक्तव्यं प्राणैः कंठगतैरपि ॥
भोक्तव्यं तर्हि भोक्तव्यं स्वमांसं नेतरस्य च
॥५३॥वरमेतेश्वापदा वै मैत्रावरुणि सेवया ॥
येषां न हिंसने बुद्धिर्नतु हिंसापरा नराः
॥५४॥बकोपि पल्वले मत्स्यान्नाश्नात्यग्रेचरानपि ॥
न महांतोप्यमहतो मत्स्या मत्स्यानदंति वै
॥५५॥एकतः सर्वमांसानि मत्स्यमांसं तथकैतः ॥
स्मृतिः स्मृतेति किंत्वेभिरतोमत्स्याञ्जहत्यमी
॥५६॥श्येनोपि वर्तिकां दृष्ट्वा भवत्येष पराङ्मुखः ॥
चित्रमत्रापि मधुपा भ्रमंति मलिनाशयाः
॥५७॥सुचिरं नरकान्भुक्त्वा मदिरापानलंपटाः ॥
मधुपा एव गायंते भ्रांतिभाजः पुनः पुनः
॥५८॥अतएव पुराणेषु गाथेति परिगीयते ॥
स्फुटार्थात्र पुराणज्ञैर्ज्ञात्वा तत्त्वं पिनाकिनः
॥५९॥क्व मांसं क्व शिवे भक्तिः क्व मद्यं क्व शिवार्चनम् ॥
मद्यमांसरतानां च दूरे तिष्ठति शंकरः
॥६०॥विना शिवप्रसादं हि भ्रांतिः क्वापि न नश्यति ॥
अतएव भ्रमंत्येते भ्रमराः शिववर्जिताः
॥६१॥इत्याश्रमचरान्दृष्ट्वा तिर्यञ्चोपि मुनीनिव ॥
अबोधिविबुधैरित्थं प्रभावः क्षेत्रजस्त्वयम्
॥६२॥यतो विश्वेश्वरेणैते तिर्यञ्चोप्यत्रवासिनः ॥
निधनावसरे मोच्यास्तारक स्योपदेशतः
॥६३॥ज्ञात्वा क्षेत्रस्य माहात्म्यं यो वसेत्कृतनिश्चयः ॥
तं तारयति विश्वेशो जीवंतमथवा मृतम्
॥६४॥अविमुक्तरहस्यज्ञा मुच्यंते ज्ञानि नो नराः ॥
अज्ञानिनोपि तिर्यञ्चो मुच्यंते गतकिल्बिषाः
॥६५॥इत्याश्चर्यपरा देवा यावद्यांत्याश्रमं मुनेः ॥
तावत्पक्षिकुलं दृष्ट्वा भृशं मुमुदिरे पुनः
॥६६॥सारसो लक्ष्मणाकंठे कंठमाधाय निश्चलः ॥
मन्यामहे न निद्रातिध्यायेद्विश्वेश्वरं किल ॥
६७ कंडूयमाना वरटा स्वचंचुपुटकोटिभिः ॥
हंसं कामयमानं तु वारयेत्पक्षधूननैः
॥६८॥निरुद्ध्यमान चक्रेण चक्रीक्रेंकितभाषणैः ॥
वदतीति किमत्रापि कामिता कामिनां वर
॥६९॥कलकंठः किलोत्कंठं मंजुगुंजति कुंजगः ॥
ध्यानस्थः श्रोष्यति मुनिः पारावत्येति वार्यते
॥७०॥केकीकेकां परित्यज्य मौनं तिष्ठति तद्भयात् ॥
चकोरश्चंद्रिका भोक्ता नक्तव्रतमिवास्थितः
॥७१॥पठंती सारिकासारं शुकंसंबोधयत्यहो ॥
अपारावारसंसारसिंधुपारप्रदः शिवः
॥७२॥कोकिलः कोमलालापैः कलयन्किलकाकलीम् ॥
कलिकालौ कलयतः काशीस्थान्नेतिभाषते
॥७३॥मृगाणां पक्षिणामित्थं दृष्ट्वा चेष्टां त्रिविष्टपम् ॥
अकांडपातसंकष्टं निनिंदुस्त्रिदशा बहु
॥७४॥वरमेतेपक्षिमृगाः पशवः काशिवासिनः ॥
येषां न पुनरावृत्तिर्नदेवानपुनर्भवाः
॥७५॥काशीस्थैः पतितैस्तुल्या न वयं स्वर्गिणः क्वचित् ॥
काश्यां पाताद्भयं नास्ति स्वर्गेपाताद्भयं महत्
॥७६॥वरं काशीपुरी वासो मासोपवसनादिभिः ॥
विचित्रच्छत्रसंछायं राज्यं नान्यत्र नीरिपु
॥७७॥शशकैर्मशकैः काश्यां यत्पदं हेलयाप्यते ॥
तत्पदं नाप्यतेऽन्यत्र योगयुक्त्यापि योगिभिः
॥७८॥वरं वाराणसीरंको निःशंकोयो यमादपि ॥
न वयं त्रिदशायेषां गिरितोपीदृशी दशा
॥७९॥ब्रह्मणो दिवसाष्टांशेषपदमैंद्रं विनश्यति ॥
सलोकपाल सार्कं च सचंद्रग्रहतारकम्
॥८०॥परार्धद्वयनाशेपि काशीस्थो यो न नश्यति ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन काश्यां श्रेयः समाचरेत्
॥८१॥यत्सुखं काशिवासेत्र न तद्ब्रह्मांडमंडपे ॥
अस्ति चेत्तत्कथं सर्वे काशीवासाभिलाषुकाः
॥८२॥जन्मांतरसहस्रेषु यत्पुण्यं समुपार्जितम् ॥
तत्पुण्यपरिवर्तेन काश्यां वासोऽत्र लभ्यते
॥८३॥लब्धोपि सिद्धिं नो यायाद्यदि कुद्ध्येत्त्रिलोचनः ॥
तस्माद्विश्वेश्वरं नित्यं शरण्यं शरणं व्रजेत्
॥८४॥धर्मार्थकाममोक्षाख्यं पुरुषार्थचतुष्टयम् ॥
अखंडं हि यथा काश्यां न तथा न्यत्र कुत्रचित्
॥८५॥आलस्येनापि यो यायाद्गृहाद्विश्वेश्वरालयम् ॥
अश्वमेधाधिको धर्मस्तस्य स्याच्च पदेपदे
॥८६॥यः स्नात्वोत्तरवाहिन्यां याति विश्वे शदर्शने ॥
श्रद्धया परया तस्य श्रेयसोंतो न विद्यते
॥८७॥स्वर्धुनी दर्शनात्स्पर्शात्स्नानादाचमनादपि ॥
संध्योपासनतो जप्यात्तर्पणाद्देवपूजनात्
॥८८॥पंचतीर्थावलोकाच्च ततो विश्वेश्वरेक्षणात् ॥
श्रद्धास्पर्शनपूजाभ्यां धूपदीपादिदानतः
॥८९॥प्रदक्षिणैः स्तोत्रजपैर्नमस्कारैस्तु नर्त्तनैः ॥
देवदेवमहादेव शंभो शिवशिवेति च
॥९०॥धूर्जटे नीलकंठेश पिनाकिञ्शशिशेखर ॥
त्रिशूलपाणे विश्वेश रक्षरक्षेतिभाषणैः
॥९१॥मुक्तिमंडपिकायां च निमेषार्धो पवेशनात् ॥
तत्र धर्मकथालापात्पुराणश्रवणादपि
॥९२॥नित्यादिकर्मकरणात्तथातिथिसमर्चनैः ॥
परोपकरणाद्यैश्च धर्मस्स्यादुत्तरोत्तरः
॥९३॥शुक्लपक्षे यथा चंद्रः कलया कलयैधते ॥
एवं काश्यां निवसतां धर्मराशिः पदेपदे
॥९४॥श्रद्धाबीजो विप्रपादांबुसिक्तः शाखाविद्यास्ताश्चतस्रो दशापि ॥
पुष्पाण्यर्था द्वे फले स्थूलसूक्ष्मे मोक्षःकामो धर्मवृक्षोयमीड्यः
॥९५॥सर्वार्थानामत्रदात्री भवानी सर्वान्कामान्पूरयेदत्र ढुंढिः ॥
सर्वाञ्जंतून्मोचयेदंतकाले विश्वेशोत्रश्रोत्रमंत्रोपदेशात्
॥९६॥काश्यां धर्मस्तच्चतुष्पादरूपः काश्यामर्थः सोप्यने कप्रकारः ॥
काश्यां कामः सर्वसौख्यैकभूमिः काश्यां श्रेयस्तत्तु किंनात्र यच्च
॥९७॥विश्वेश्वरो यत्र न तत्र चित्रं धर्मार्थकामामृतरूपरूपः ॥
स्वरूपरूपः स हि विश्वरूपस्तस्मान्न काशी सदृशी त्रिलोकी
॥९८॥इति ब्रुवाणा गीर्वाणा ददृशुस्तूटजं मुनेः ॥
होमधूमसुगंधाढ्यं बटुभिर्बहुभिर्वृतम्
॥९९॥श्यामाकांजलियाञ्चार्थमृषिकन्यानुयायिभिः ॥
धृतोपग्रहदर्भास्यैर्मृगशावैरलंकृतम्
॥१००॥सार्द्रवल्कलकौपीनैर्वृक्षशाखावलंबिभिः ॥
बद्धुं विघ्नमृगान्दिक्षु वागुराभिरिवावृतम्
॥१॥पतिव्रता शिरोरत्नलोपामुद्रांघ्रिमुद्रया ॥
मुद्रितं वीक्ष्य सन्नेमुः पर्णशालांऽगणं सुराः
॥२॥विसर्जितसमाधिं च धृतकर्णाक्षमालिकम् ॥
अधिष्ठितं बृसीपृष्ठं परमेष्ठिवदुत्कटम्
॥३॥पुरोगस्त्यं समालोक्य सर्वे देवाः सवासवाः ॥
प्रहृष्टवदनाः प्रोचुः प्रोच्चैर्जयजयेति च
॥४॥मुनिरुत्थाय तान्सर्वानुपावेश्य यथोचितम् ॥
आशीर्भिरभिनंद्याथ पप्रच्छागमकारणम्
॥५॥व्यास उवाच
इदं पुण्यतमाख्यानं श्रुत्वा भक्तिसमन्वितः ॥
पठित्वा पाठयित्वा च व्रतश्रद्धावतां पुरः
॥६॥विधूय सर्व पापानि ज्ञात्वाऽज्ञात्वा कृतान्यपि ॥
हंसवर्णेन यानेन गच्छेच्छिवपुरं ध्रुवम्
॥१०७॥इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीति साहरुयां संहितायां चतुर्थे काशीखंडे पूर्वार्द्धे अगस्त्याश्रमवर्णनंनाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥