तीर्थाध्यायः
पाराशर्य उवाच
शृणु सूत महाभाग कथां श्रुतिसहोदराम् ॥
यां वै हृदि निधायेह पुरुषः पुरुषार्थभाक्
॥१॥ततः श्रीदर्श नानंद सुधाधाराधुनीं मुनिः ॥
अवगाह्य सपत्नीकः परां मुदमवाप सः
॥२॥वह्निकुंडसमुद्भूत सूतनिर्मलमानस ॥
शृणुष्वैकं पुरा विद्भिर्भाषितं यत्सुभा षितम्
॥३॥परोपकरणं येषां जागर्ति हृदये सताम् ॥
नश्यंति विपदस्तेषां संपदः स्युः पदेपदे
॥४॥तीर्थस्नानैर्न सा शुद्धिर्बहुदानैर्न तत्फलम् ॥
तपोभिरुग्रैस्तन्नाप्यमुपकृत्याय दाप्यते
॥५॥परोपकृत्या यो धर्मो धर्मो दानादिसंभवः ॥
एकत्र तुलितौ धात्रा तत्र पूर्वो भवद्गुरुः
॥६॥परिनिर्मथ्य वाग्जालं निर्णीतमिदमेव हि ॥
नोपकारात्परो धर्मो नापकारादवं परम्
॥७॥उपकर्तुरगस्त्यस्य जातमेतन्निदर्शनम् ॥
क्व तादृक्काशिजं दुःखं क्व तादृक्श्रीमुखेक्षणम्
॥८॥करिकर्णाग्रचपलं जीवितं विविधं वसु ॥
तस्मात्परोपकरणं कार्यमेकं विपश्चिता
॥९॥यल्लक्ष्मीनाममात्राप्त्या नरो नो माति कुत्रचित् ॥
साक्षात्समीक्ष्यतां लक्ष्मीं कृतकृत्यो भवन्मुनिः
॥१०॥गच्छन्यदृच्छयासोथ दूराच्छ्रीशैलमैक्षत ॥
यत्र साक्षान्निवसति देवः श्रीत्रिपुरांतकः
॥११॥उवाच वचनं पत्नीं तदा प्रीतमना मुनिः ॥
इहस्थितैव पश्य त्वं कांते कांततरं परम्
॥१२॥श्रीशैल शिखरं श्रीमदिदंतद्यद्विलोकनात् ॥
पुनर्भवो मनुष्याणां भवेत्र नभवेत्क्वचित्
॥१३॥गिरि श्चतुरशीत्यायं योजनानां हि विस्मृतः ॥
सर्वलिंगमयो यस्मादतः कुर्यात्प्रदक्षिणम्
॥१४॥लोपामुद्रोवाच
किंचिद्विज्ञप्तुमिच्छामि यद्याज्ञा स्वामिनो भवेत् ॥
ब्रूते हि याऽनुज्ञाता पत्या सा पतिता भवेत्
॥१५॥अगस्त्य उवाच
किं वक्तुकामा देवि त्वं ब्रूहि तत्त्वमशंकिता ॥
न त्वादृशीनां वाक्यं हि पत्युः खेदाय जायते
॥१६॥ततः पप्रच्छ सा देवी प्रणम्य मुनिमानता ॥
सर्वेषां च हितार्थाय स्वसंदेहापनुत्तये
॥१७॥लोपामुद्रोवाच
श्रीशैलशिखरं दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते ॥
इदमेव हि सत्यं चेत्किमर्थं काशिरिष्यते
॥१८॥अगस्तिरुवाच
आकर्णय वरारोहे सत्यं पृष्टं त्वयामले ॥
निर्णीतमसकृच्चैतन्मुनिभिस्तत्त्वचिंतकैः
॥१९॥मुक्तिस्थानान्यनेकानि कृतस्तत्रापिनिर्णयः ॥
तानि ते कथयाम्यत्र दत्तचित्ता भव क्षणम्
॥२०॥प्रथमं तीर्थराजं तु प्रयागाख्यं सुविश्रुतम् ॥
कामिकं सर्वतीर्थानां धर्मकामार्थमोक्षदम्
॥२१॥नैमिषं च कुरुक्षेत्रं गंगाद्वारमवंतिका ॥
अयोध्या मथुरा चैव द्वारकाप्यमरावती
॥२२॥सरस्वती सिंधुसंगो गंगासागरसंगमः ॥
कांती च त्र्यंबकं चापि सप्तगोदावरीतटम्
॥२३॥कालंजरं प्रभासश्च तथा बद रिकाश्रमः ॥
महालयस्तथोंकारक्षेत्रं वै पौरुषोत्तमम्
॥२४॥गोकर्णो भृगुकच्छश्च भृगुतुंगश्च पुष्करम् ॥
श्रीपर्वतादि तीर्थानि धारातीर्थं तथैव च
॥२५॥मानसान्यपि तीर्थानि सत्यादीनि च वै प्रिये ॥
एतानि मुक्तिदान्येव नात्र कार्या विचारणा
॥२६॥गया तीर्थं च यत्प्रोक्तं पितॄणां हि मुक्तिदम् ॥
पितामहानामृणतो मुक्तास्तत्तनया अपि
॥२७॥सधर्मिण्युवाच
मानसान्यपि तीर्थानि यान्युक्तानि महामते ॥
कानि कानि च तानीह ह्येतदाख्यातुमर्हसि
॥२८॥अगस्त्य उवाच
शृणु तीर्थानि गदतो मानसानि ममानघे ॥
येषु सम्यङ्नरः स्नात्वा प्रयाति परमां गतिम्
॥२९॥सत्यं तीर्थं क्षमा तीर्थं तीर्थमिन्द्रियनिग्रहः ॥
सर्वभूतदयातीर्थं तीर्थमार्जवमेव च
॥३०॥दानं तीर्थं दमस्तीर्थं संतोषस्तीर्थमुच्यते ॥
ब्रह्मचर्यं परं तीर्थं तीर्थं च प्रियवादिता
॥३१॥ज्ञानं तीर्थं धृतिस्तीर्थं तपस्तीर्थमुदाहृतम् ॥
तीर्थानामपि तत्तीर्थं विशुद्धिर्मनसः परा
॥३२॥न जलाप्लुतदेहस्य स्नानमित्यभिधीयते ॥
स स्नातो यो दमस्नातः शुचिः शुद्धमनोमलः
॥३३॥यो लुब्धः पिशुनः क्रूरो दांभिको विषयात्मकः ॥
सर्वतीर्थेष्वपि स्नातः पापो मलिन एव सः
॥३४॥न शरीर मल त्यागान्नरो भवति निर्मलः ॥
मानसे तु मले त्यक्ते भवत्यंतः सुनिर्मलः
॥३५॥जायंते च म्रियंते च जलेष्वेव जलौकसः ॥
न च गच्छंति ते स्वर्गमविशुद्धमनोमलाः
॥३६॥विषयेष्वति संरागो मानसो मल उच्यते ॥
तेष्वेव हि विरागो स्य नैर्मल्यं समुदाहृतम्
॥३७॥चित्तमंतर्गतं दुष्टं तीर्थस्नानान्न शुद्ध्यति ॥
शतशोथ जलैर्धौतं सुराभांडमिवाशुचि
॥३८॥दानमिज्यातपःशौचं तीर्थसेवा श्रुतं तथा ॥
सर्वाण्येतान्यतीर्थानि यदि भावो न निर्मलः
॥३९॥निगृहीतेंद्रियग्रामो यत्रैव च वसेन्नरः ॥
तत्र तस्य कुरुक्षेत्रं नैमिषं पुष्कराणि च
॥४०॥ज्ञानपूते ज्ञानजले रागद्वेषमलापहे ॥
यः स्नाति मानसे तीर्थे स याति परमां गतिम्
॥४१॥एतत्ते कथितं देवि मानसं तीर्थलक्षणम् ॥
भौमानामपि तीर्थानां पुण्यत्वे कारणं शृणु
॥४२॥यथा शरीरस्योद्देशाः केचिन्मेध्यतमाः स्मृताः ॥
तथा पृथिव्यामुद्देशाः केचित्पुण्यतमाः स्मृताः
॥४३॥प्रभावादद्भुताद्भूमेः सलिलस्य च तेजसः ॥
परिग्रहान्मुनीनां च तीर्थानां पुण्यता स्मृता
॥४४॥तस्माद्भौमेषु तीर्थेषु मानसेषु च नित्यशः ॥
उभयेष्वपि यः स्नाति स याति परमां गतिम
॥४५॥अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्यनभिगम्य च ॥
अदत्त्वा कांचनं गाश्च दरिद्रो नाम जायते
॥४६॥अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वा विपुलदक्षिणैः ॥
न तत्फलमवाप्नोति तीर्थभिगमनेन यत्
॥४७॥यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् ॥
विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते
॥४८॥प्रतिग्रहादुपावृत्तः संतुष्टो येनकेनचित् ॥
अहंकार विमुक्तश्च स तीर्थफलमश्नुते
॥४९॥अदंभको निरारंभो लघ्वाहारो जितेंद्रियः ॥
विमुक्तसर्वसंगैर्यः स तीर्थफलमश्नुते
॥५०॥अकोपनोऽमलमतिः सत्यवादी दृढव्रतः ॥
आत्मोपमश्च भूतेषु सतीर्थफलमश्नुते ॥
तीर्थान्यनुसरन्धीरः श्रद्दधानः समाहितः ॥
कृतपापो विशुद्ध्येत किं पुनः शुद्धकर्मकृत्
॥५२॥तिर्यग्योनि न वै गच्छेत्कुदेशे नैव जायते ॥
न दुःखी स्यात्स्वर्गभाक्च मोक्षोपायं च विंदति
॥५३॥अश्रद्दधानः पापात्मा नास्तिकोऽच्छिन्नसंशयः ॥
हेतुनिष्ठश्च पंचैते न तीर्थफलभागिनः
॥५४॥तीर्थानि च यथोक्तेन विधिना संचरंति ये ॥
सर्वद्वंद्वसहा धीरास्ते नराः स्वर्गभागिनः
॥५५॥तीर्थयात्रां चिकीर्षुः प्राग्विधायोपोषणं गृहे ॥
गणेशं च पितॄन्विप्रान्साधूञ्छक्त्या प्रपूज्य च
॥५६॥कृतपारणको हृष्टो गच्छेन्नियमधृक्पुनः ॥
आगत्याभ्यर्च्य पितॄन्यथोक्तफलभाग्भवेत्
॥५७॥न परीक्ष्यो द्विजस्तीर्थेष्वन्नार्थी भोज्य एव च ॥
सक्तुभिः पिंडदानं च चरुणा पायसेन च
॥५८॥कर्तव्यमृषिभिर्दृष्टं पिण्याकेन गुडेन च ॥
श्राद्धं तत्र प्रकर्तव्यमर्घ्यावाहनवर्जितम्
॥५९॥अकालेप्यथवा काले तीर्थे श्राद्धं च तर्पणम् ॥
अविलंबेन कर्तव्यं नैव विघ्नं समाचरेत्
॥६०॥तीर्थं प्राप्य प्रसंगेन स्नानं तीर्थे समाचरेत् ॥
स्नानजं फलमाप्नोति तीर्थयात्राश्रितं स च
॥६१॥नृणां पापकृतां तीर्थे पापस्य शमनं भवेत् ॥
यथोक्तं फलदं तीर्थं भवेच्छ्रद्धात्मनां नृणाम्
॥६२॥षोडशांशं स लभते यः पराथं च गच्छति ॥
अर्धं तीर्थफलं तस्य यः प्रसंगेन गच्छति
॥६३॥कुश प्रतिकृतिं कृत्वा तीर्थवारिणि मज्जयेत्।
मज्जयेच्च यमुद्दिश्य सोष्टमांशं लभेत वै
॥६४॥तीर्थोपवासः कर्तव्यः शिरसो मुंडनं तथा।
शिरोगतानि पापानि यांति मुंडनतो यतः
॥६५॥यदह्नि तीर्थप्राप्तिः स्यात्ततोह्नः पूर्ववासरे ॥
उपवासस्तु कर्तव्यः प्राप्ताह्नि श्राद्धदो भवेत्
॥६६॥तीर्थप्रसंगात्तीर्थांगमप्युक्तं त्वत्पुरोमया ॥
स्वर्गसाधनमेवैतन्मोक्षोपायश्च वै भवेत्
॥६७॥काशीकांती च मायाख्या त्वयोध्याद्वारवत्यपि ॥
मथुरावंतिका चैताः सप्त पुर्योत्र मोक्षदाः
॥६८॥श्रीशैलो मोक्षदः सर्वः केदारोपि ततोऽधिकः ॥
श्रीशैलाच्चापि केदारात्प्रयागं मोक्षदं परम्
॥६९॥प्रयागादपि तीर्थाग्र्यादविमुक्तं विशिष्यते ॥
यथाविमुक्ते निर्वाणं न तथाक्वाप्यसंशयम्
॥७०॥अन्यानि मुक्तिक्षेत्राणि काशीप्राप्तिकराणि च ॥
काशीं ध्यायमिमं श्रुत्वा नरो नियतमानसः ॥
श्रावयित्वा द्विजांश्चापि श्रद्धाभक्तिसमन्वितान्
॥७३॥क्षत्रियान्धर्मनिरतान्वैश्यान्सन्मार्गवर्तिनः ॥
शूद्रान्द्विजेषु भक्तांश्च निष्पापो जायते द्विजः
॥७४॥इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखण्डे तीर्थाध्यायोनाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥