tīrthādhyāyaḥ
pārāśarya uvāca
śṛṇu sūta mahābhāga kathāṃ śrutisahodarām ||
yāṃ vai hṛdi nidhāyeha puruṣaḥ puruṣārthabhāk
||1||शृणु सूत महाभाग कथां श्रुतिसहोदराम् ॥
यां वै हृदि निधायेह पुरुषः पुरुषार्थभाक्
tataḥ śrīdarśa nānaṃda sudhādhārādhunīṃ muniḥ ||
avagāhya sapatnīkaḥ parāṃ mudamavāpa saḥ
||2||ततः श्रीदर्श नानंद सुधाधाराधुनीं मुनिः ॥
अवगाह्य सपत्नीकः परां मुदमवाप सः
vahnikuṃḍasamudbhūta sūtanirmalamānasa ||
śṛṇuṣvaikaṃ purā vidbhirbhāṣitaṃ yatsubhā ṣitam
||3||वह्निकुंडसमुद्भूत सूतनिर्मलमानस ॥
शृणुष्वैकं पुरा विद्भिर्भाषितं यत्सुभा षितम्
paropakaraṇaṃ yeṣāṃ jāgarti hṛdaye satām ||
naśyaṃti vipadasteṣāṃ saṃpadaḥ syuḥ padepade
||4||परोपकरणं येषां जागर्ति हृदये सताम् ॥
नश्यंति विपदस्तेषां संपदः स्युः पदेपदे
tīrthasnānairna sā śuddhirbahudānairna tatphalam ||
tapobhirugraistannāpyamupakṛtyāya dāpyate
||5||तीर्थस्नानैर्न सा शुद्धिर्बहुदानैर्न तत्फलम् ॥
तपोभिरुग्रैस्तन्नाप्यमुपकृत्याय दाप्यते
paropakṛtyā yo dharmo dharmo dānādisaṃbhavaḥ ||
ekatra tulitau dhātrā tatra pūrvo bhavadguruḥ
||6||परोपकृत्या यो धर्मो धर्मो दानादिसंभवः ॥
एकत्र तुलितौ धात्रा तत्र पूर्वो भवद्गुरुः
parinirmathya vāgjālaṃ nirṇītamidameva hi ||
nopakārātparo dharmo nāpakārādavaṃ param
||7||परिनिर्मथ्य वाग्जालं निर्णीतमिदमेव हि ॥
नोपकारात्परो धर्मो नापकारादवं परम्
upakarturagastyasya jātametannidarśanam ||
kva tādṛkkāśijaṃ duḥkhaṃ kva tādṛkśrīmukhekṣaṇam
||8||उपकर्तुरगस्त्यस्य जातमेतन्निदर्शनम् ॥
क्व तादृक्काशिजं दुःखं क्व तादृक्श्रीमुखेक्षणम्
karikarṇāgracapalaṃ jīvitaṃ vividhaṃ vasu ||
tasmātparopakaraṇaṃ kāryamekaṃ vipaścitā
||9||करिकर्णाग्रचपलं जीवितं विविधं वसु ॥
तस्मात्परोपकरणं कार्यमेकं विपश्चिता
yallakṣmīnāmamātrāptyā naro no māti kutracit ||
sākṣātsamīkṣyatāṃ lakṣmīṃ kṛtakṛtyo bhavanmuniḥ
||10||यल्लक्ष्मीनाममात्राप्त्या नरो नो माति कुत्रचित् ॥
साक्षात्समीक्ष्यतां लक्ष्मीं कृतकृत्यो भवन्मुनिः
gacchanyadṛcchayāsotha dūrācchrīśailamaikṣata ||
yatra sākṣānnivasati devaḥ śrītripurāṃtakaḥ
||11||गच्छन्यदृच्छयासोथ दूराच्छ्रीशैलमैक्षत ॥
यत्र साक्षान्निवसति देवः श्रीत्रिपुरांतकः
uvāca vacanaṃ patnīṃ tadā prītamanā muniḥ ||
ihasthitaiva paśya tvaṃ kāṃte kāṃtataraṃ param
||12||उवाच वचनं पत्नीं तदा प्रीतमना मुनिः ॥
इहस्थितैव पश्य त्वं कांते कांततरं परम्
śrīśaila śikharaṃ śrīmadidaṃtadyadvilokanāt ||
punarbhavo manuṣyāṇāṃ bhavetra nabhavetkvacit
||13||श्रीशैल शिखरं श्रीमदिदंतद्यद्विलोकनात् ॥
पुनर्भवो मनुष्याणां भवेत्र नभवेत्क्वचित्
giri ścaturaśītyāyaṃ yojanānāṃ hi vismṛtaḥ ||
sarvaliṃgamayo yasmādataḥ kuryātpradakṣiṇam
||14||गिरि श्चतुरशीत्यायं योजनानां हि विस्मृतः ॥
सर्वलिंगमयो यस्मादतः कुर्यात्प्रदक्षिणम्
lopāmudrovāca
kiṃcidvijñaptumicchāmi yadyājñā svāmino bhavet ||
brūte hi yā'nujñātā patyā sā patitā bhavet
||15||किंचिद्विज्ञप्तुमिच्छामि यद्याज्ञा स्वामिनो भवेत् ॥
ब्रूते हि याऽनुज्ञाता पत्या सा पतिता भवेत्
agastya uvāca
kiṃ vaktukāmā devi tvaṃ brūhi tattvamaśaṃkitā ||
na tvādṛśīnāṃ vākyaṃ hi patyuḥ khedāya jāyate
||16||किं वक्तुकामा देवि त्वं ब्रूहि तत्त्वमशंकिता ॥
न त्वादृशीनां वाक्यं हि पत्युः खेदाय जायते
tataḥ papraccha sā devī praṇamya munimānatā ||
sarveṣāṃ ca hitārthāya svasaṃdehāpanuttaye
||17||ततः पप्रच्छ सा देवी प्रणम्य मुनिमानता ॥
सर्वेषां च हितार्थाय स्वसंदेहापनुत्तये
lopāmudrovāca
śrīśailaśikharaṃ dṛṣṭvā punarjanma na vidyate ||
idameva hi satyaṃ cetkimarthaṃ kāśiriṣyate
||18||श्रीशैलशिखरं दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते ॥
इदमेव हि सत्यं चेत्किमर्थं काशिरिष्यते
agastiruvāca
ākarṇaya varārohe satyaṃ pṛṣṭaṃ tvayāmale ||
nirṇītamasakṛccaitanmunibhistattvaciṃtakaiḥ
||19||आकर्णय वरारोहे सत्यं पृष्टं त्वयामले ॥
निर्णीतमसकृच्चैतन्मुनिभिस्तत्त्वचिंतकैः
muktisthānānyanekāni kṛtastatrāpinirṇayaḥ ||
tāni te kathayāmyatra dattacittā bhava kṣaṇam
||20||मुक्तिस्थानान्यनेकानि कृतस्तत्रापिनिर्णयः ॥
तानि ते कथयाम्यत्र दत्तचित्ता भव क्षणम्
prathamaṃ tīrtharājaṃ tu prayāgākhyaṃ suviśrutam ||
kāmikaṃ sarvatīrthānāṃ dharmakāmārthamokṣadam
||21||प्रथमं तीर्थराजं तु प्रयागाख्यं सुविश्रुतम् ॥
कामिकं सर्वतीर्थानां धर्मकामार्थमोक्षदम्
naimiṣaṃ ca kurukṣetraṃ gaṃgādvāramavaṃtikā ||
ayodhyā mathurā caiva dvārakāpyamarāvatī
||22||नैमिषं च कुरुक्षेत्रं गंगाद्वारमवंतिका ॥
अयोध्या मथुरा चैव द्वारकाप्यमरावती
sarasvatī siṃdhusaṃgo gaṃgāsāgarasaṃgamaḥ ||
kāṃtī ca tryaṃbakaṃ cāpi saptagodāvarītaṭam
||23||सरस्वती सिंधुसंगो गंगासागरसंगमः ॥
कांती च त्र्यंबकं चापि सप्तगोदावरीतटम्
kālaṃjaraṃ prabhāsaśca tathā bada rikāśramaḥ ||
mahālayastathoṃkārakṣetraṃ vai pauruṣottamam
||24||कालंजरं प्रभासश्च तथा बद रिकाश्रमः ॥
महालयस्तथोंकारक्षेत्रं वै पौरुषोत्तमम्
gokarṇo bhṛgukacchaśca bhṛgutuṃgaśca puṣkaram ||
śrīparvatādi tīrthāni dhārātīrthaṃ tathaiva ca
||25||गोकर्णो भृगुकच्छश्च भृगुतुंगश्च पुष्करम् ॥
श्रीपर्वतादि तीर्थानि धारातीर्थं तथैव च
mānasānyapi tīrthāni satyādīni ca vai priye ||
etāni muktidānyeva nātra kāryā vicāraṇā
||26||मानसान्यपि तीर्थानि सत्यादीनि च वै प्रिये ॥
एतानि मुक्तिदान्येव नात्र कार्या विचारणा
gayā tīrthaṃ ca yatproktaṃ pitṝṇāṃ hi muktidam ||
pitāmahānāmṛṇato muktāstattanayā api
||27||गया तीर्थं च यत्प्रोक्तं पितॄणां हि मुक्तिदम् ॥
पितामहानामृणतो मुक्तास्तत्तनया अपि
sadharmiṇyuvāca
mānasānyapi tīrthāni yānyuktāni mahāmate ||
kāni kāni ca tānīha hyetadākhyātumarhasi
||28||मानसान्यपि तीर्थानि यान्युक्तानि महामते ॥
कानि कानि च तानीह ह्येतदाख्यातुमर्हसि
agastya uvāca
śṛṇu tīrthāni gadato mānasāni mamānaghe ||
yeṣu samyaṅnaraḥ snātvā prayāti paramāṃ gatim
||29||शृणु तीर्थानि गदतो मानसानि ममानघे ॥
येषु सम्यङ्नरः स्नात्वा प्रयाति परमां गतिम्
satyaṃ tīrthaṃ kṣamā tīrthaṃ tīrthamindriyanigrahaḥ ||
sarvabhūtadayātīrthaṃ tīrthamārjavameva ca
||30||सत्यं तीर्थं क्षमा तीर्थं तीर्थमिन्द्रियनिग्रहः ॥
सर्वभूतदयातीर्थं तीर्थमार्जवमेव च
dānaṃ tīrthaṃ damastīrthaṃ saṃtoṣastīrthamucyate ||
brahmacaryaṃ paraṃ tīrthaṃ tīrthaṃ ca priyavāditā
||31||दानं तीर्थं दमस्तीर्थं संतोषस्तीर्थमुच्यते ॥
ब्रह्मचर्यं परं तीर्थं तीर्थं च प्रियवादिता
jñānaṃ tīrthaṃ dhṛtistīrthaṃ tapastīrthamudāhṛtam ||
tīrthānāmapi tattīrthaṃ viśuddhirmanasaḥ parā
||32||ज्ञानं तीर्थं धृतिस्तीर्थं तपस्तीर्थमुदाहृतम् ॥
तीर्थानामपि तत्तीर्थं विशुद्धिर्मनसः परा
na jalāplutadehasya snānamityabhidhīyate ||
sa snāto yo damasnātaḥ śuciḥ śuddhamanomalaḥ
||33||न जलाप्लुतदेहस्य स्नानमित्यभिधीयते ॥
स स्नातो यो दमस्नातः शुचिः शुद्धमनोमलः
yo lubdhaḥ piśunaḥ krūro dāṃbhiko viṣayātmakaḥ ||
sarvatīrtheṣvapi snātaḥ pāpo malina eva saḥ
||34||यो लुब्धः पिशुनः क्रूरो दांभिको विषयात्मकः ॥
सर्वतीर्थेष्वपि स्नातः पापो मलिन एव सः
na śarīra mala tyāgānnaro bhavati nirmalaḥ ||
mānase tu male tyakte bhavatyaṃtaḥ sunirmalaḥ
||35||न शरीर मल त्यागान्नरो भवति निर्मलः ॥
मानसे तु मले त्यक्ते भवत्यंतः सुनिर्मलः
jāyaṃte ca mriyaṃte ca jaleṣveva jalaukasaḥ ||
na ca gacchaṃti te svargamaviśuddhamanomalāḥ
||36||जायंते च म्रियंते च जलेष्वेव जलौकसः ॥
न च गच्छंति ते स्वर्गमविशुद्धमनोमलाः
viṣayeṣvati saṃrāgo mānaso mala ucyate ||
teṣveva hi virāgo sya nairmalyaṃ samudāhṛtam
||37||विषयेष्वति संरागो मानसो मल उच्यते ॥
तेष्वेव हि विरागो स्य नैर्मल्यं समुदाहृतम्
cittamaṃtargataṃ duṣṭaṃ tīrthasnānānna śuddhyati ||
śataśotha jalairdhautaṃ surābhāṃḍamivāśuci
||38||चित्तमंतर्गतं दुष्टं तीर्थस्नानान्न शुद्ध्यति ॥
शतशोथ जलैर्धौतं सुराभांडमिवाशुचि
dānamijyātapaḥśaucaṃ tīrthasevā śrutaṃ tathā ||
sarvāṇyetānyatīrthāni yadi bhāvo na nirmalaḥ
||39||दानमिज्यातपःशौचं तीर्थसेवा श्रुतं तथा ॥
सर्वाण्येतान्यतीर्थानि यदि भावो न निर्मलः
nigṛhīteṃdriyagrāmo yatraiva ca vasennaraḥ ||
tatra tasya kurukṣetraṃ naimiṣaṃ puṣkarāṇi ca
||40||निगृहीतेंद्रियग्रामो यत्रैव च वसेन्नरः ॥
तत्र तस्य कुरुक्षेत्रं नैमिषं पुष्कराणि च
jñānapūte jñānajale rāgadveṣamalāpahe ||
yaḥ snāti mānase tīrthe sa yāti paramāṃ gatim
||41||ज्ञानपूते ज्ञानजले रागद्वेषमलापहे ॥
यः स्नाति मानसे तीर्थे स याति परमां गतिम्
etatte kathitaṃ devi mānasaṃ tīrthalakṣaṇam ||
bhaumānāmapi tīrthānāṃ puṇyatve kāraṇaṃ śṛṇu
||42||एतत्ते कथितं देवि मानसं तीर्थलक्षणम् ॥
भौमानामपि तीर्थानां पुण्यत्वे कारणं शृणु
yathā śarīrasyoddeśāḥ kecinmedhyatamāḥ smṛtāḥ ||
tathā pṛthivyāmuddeśāḥ kecitpuṇyatamāḥ smṛtāḥ
||43||यथा शरीरस्योद्देशाः केचिन्मेध्यतमाः स्मृताः ॥
तथा पृथिव्यामुद्देशाः केचित्पुण्यतमाः स्मृताः
prabhāvādadbhutādbhūmeḥ salilasya ca tejasaḥ ||
parigrahānmunīnāṃ ca tīrthānāṃ puṇyatā smṛtā
||44||प्रभावादद्भुताद्भूमेः सलिलस्य च तेजसः ॥
परिग्रहान्मुनीनां च तीर्थानां पुण्यता स्मृता
tasmādbhaumeṣu tīrtheṣu mānaseṣu ca nityaśaḥ ||
ubhayeṣvapi yaḥ snāti sa yāti paramāṃ gatima
||45||तस्माद्भौमेषु तीर्थेषु मानसेषु च नित्यशः ॥
उभयेष्वपि यः स्नाति स याति परमां गतिम
anupoṣya trirātrāṇi tīrthānyanabhigamya ca ||
adattvā kāṃcanaṃ gāśca daridro nāma jāyate
||46||अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्यनभिगम्य च ॥
अदत्त्वा कांचनं गाश्च दरिद्रो नाम जायते
agniṣṭomādibhiryajñairiṣṭvā vipuladakṣiṇaiḥ ||
na tatphalamavāpnoti tīrthabhigamanena yat
||47||अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वा विपुलदक्षिणैः ॥
न तत्फलमवाप्नोति तीर्थभिगमनेन यत्
yasya hastau ca pādau ca manaścaiva susaṃyatam ||
vidyā tapaśca kīrtiśca sa tīrthaphalamaśnute
||48||यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् ॥
विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते
pratigrahādupāvṛttaḥ saṃtuṣṭo yenakenacit ||
ahaṃkāra vimuktaśca sa tīrthaphalamaśnute
||49||प्रतिग्रहादुपावृत्तः संतुष्टो येनकेनचित् ॥
अहंकार विमुक्तश्च स तीर्थफलमश्नुते
adaṃbhako nirāraṃbho laghvāhāro jiteṃdriyaḥ ||
vimuktasarvasaṃgairyaḥ sa tīrthaphalamaśnute
||50||अदंभको निरारंभो लघ्वाहारो जितेंद्रियः ॥
विमुक्तसर्वसंगैर्यः स तीर्थफलमश्नुते
akopano'malamatiḥ satyavādī dṛḍhavrataḥ ||
ātmopamaśca bhūteṣu satīrthaphalamaśnute ||
tīrthānyanusarandhīraḥ śraddadhānaḥ samāhitaḥ ||
kṛtapāpo viśuddhyeta kiṃ punaḥ śuddhakarmakṛt
||52||अकोपनोऽमलमतिः सत्यवादी दृढव्रतः ॥
आत्मोपमश्च भूतेषु सतीर्थफलमश्नुते ॥
तीर्थान्यनुसरन्धीरः श्रद्दधानः समाहितः ॥
कृतपापो विशुद्ध्येत किं पुनः शुद्धकर्मकृत्
tiryagyoni na vai gacchetkudeśe naiva jāyate ||
na duḥkhī syātsvargabhākca mokṣopāyaṃ ca viṃdati
||53||तिर्यग्योनि न वै गच्छेत्कुदेशे नैव जायते ॥
न दुःखी स्यात्स्वर्गभाक्च मोक्षोपायं च विंदति
aśraddadhānaḥ pāpātmā nāstiko'cchinnasaṃśayaḥ ||
hetuniṣṭhaśca paṃcaite na tīrthaphalabhāginaḥ
||54||अश्रद्दधानः पापात्मा नास्तिकोऽच्छिन्नसंशयः ॥
हेतुनिष्ठश्च पंचैते न तीर्थफलभागिनः
tīrthāni ca yathoktena vidhinā saṃcaraṃti ye ||
sarvadvaṃdvasahā dhīrāste narāḥ svargabhāginaḥ
||55||तीर्थानि च यथोक्तेन विधिना संचरंति ये ॥
सर्वद्वंद्वसहा धीरास्ते नराः स्वर्गभागिनः
tīrthayātrāṃ cikīrṣuḥ prāgvidhāyopoṣaṇaṃ gṛhe ||
gaṇeśaṃ ca pitṝnviprānsādhūñchaktyā prapūjya ca
||56||तीर्थयात्रां चिकीर्षुः प्राग्विधायोपोषणं गृहे ॥
गणेशं च पितॄन्विप्रान्साधूञ्छक्त्या प्रपूज्य च
kṛtapāraṇako hṛṣṭo gacchenniyamadhṛkpunaḥ ||
āgatyābhyarcya pitṝnyathoktaphalabhāgbhavet
||57||कृतपारणको हृष्टो गच्छेन्नियमधृक्पुनः ॥
आगत्याभ्यर्च्य पितॄन्यथोक्तफलभाग्भवेत्
na parīkṣyo dvijastīrtheṣvannārthī bhojya eva ca ||
saktubhiḥ piṃḍadānaṃ ca caruṇā pāyasena ca
||58||न परीक्ष्यो द्विजस्तीर्थेष्वन्नार्थी भोज्य एव च ॥
सक्तुभिः पिंडदानं च चरुणा पायसेन च
kartavyamṛṣibhirdṛṣṭaṃ piṇyākena guḍena ca ||
śrāddhaṃ tatra prakartavyamarghyāvāhanavarjitam
||59||कर्तव्यमृषिभिर्दृष्टं पिण्याकेन गुडेन च ॥
श्राद्धं तत्र प्रकर्तव्यमर्घ्यावाहनवर्जितम्
akālepyathavā kāle tīrthe śrāddhaṃ ca tarpaṇam ||
avilaṃbena kartavyaṃ naiva vighnaṃ samācaret
||60||अकालेप्यथवा काले तीर्थे श्राद्धं च तर्पणम् ॥
अविलंबेन कर्तव्यं नैव विघ्नं समाचरेत्
tīrthaṃ prāpya prasaṃgena snānaṃ tīrthe samācaret ||
snānajaṃ phalamāpnoti tīrthayātrāśritaṃ sa ca
||61||तीर्थं प्राप्य प्रसंगेन स्नानं तीर्थे समाचरेत् ॥
स्नानजं फलमाप्नोति तीर्थयात्राश्रितं स च
nṛṇāṃ pāpakṛtāṃ tīrthe pāpasya śamanaṃ bhavet ||
yathoktaṃ phaladaṃ tīrthaṃ bhavecchraddhātmanāṃ nṛṇām
||62||नृणां पापकृतां तीर्थे पापस्य शमनं भवेत् ॥
यथोक्तं फलदं तीर्थं भवेच्छ्रद्धात्मनां नृणाम्
ṣoḍaśāṃśaṃ sa labhate yaḥ parāthaṃ ca gacchati ||
ardhaṃ tīrthaphalaṃ tasya yaḥ prasaṃgena gacchati
||63||षोडशांशं स लभते यः पराथं च गच्छति ॥
अर्धं तीर्थफलं तस्य यः प्रसंगेन गच्छति
kuśa pratikṛtiṃ kṛtvā tīrthavāriṇi majjayet|
majjayecca yamuddiśya soṣṭamāṃśaṃ labheta vai
||64||कुश प्रतिकृतिं कृत्वा तीर्थवारिणि मज्जयेत्।
मज्जयेच्च यमुद्दिश्य सोष्टमांशं लभेत वै
tīrthopavāsaḥ kartavyaḥ śiraso muṃḍanaṃ tathā|
śirogatāni pāpāni yāṃti muṃḍanato yataḥ
||65||तीर्थोपवासः कर्तव्यः शिरसो मुंडनं तथा।
शिरोगतानि पापानि यांति मुंडनतो यतः
yadahni tīrthaprāptiḥ syāttatohnaḥ pūrvavāsare ||
upavāsastu kartavyaḥ prāptāhni śrāddhado bhavet
||66||यदह्नि तीर्थप्राप्तिः स्यात्ततोह्नः पूर्ववासरे ॥
उपवासस्तु कर्तव्यः प्राप्ताह्नि श्राद्धदो भवेत्
tīrthaprasaṃgāttīrthāṃgamapyuktaṃ tvatpuromayā ||
svargasādhanamevaitanmokṣopāyaśca vai bhavet
||67||तीर्थप्रसंगात्तीर्थांगमप्युक्तं त्वत्पुरोमया ॥
स्वर्गसाधनमेवैतन्मोक्षोपायश्च वै भवेत्
kāśīkāṃtī ca māyākhyā tvayodhyādvāravatyapi ||
mathurāvaṃtikā caitāḥ sapta puryotra mokṣadāḥ
||68||काशीकांती च मायाख्या त्वयोध्याद्वारवत्यपि ॥
मथुरावंतिका चैताः सप्त पुर्योत्र मोक्षदाः
śrīśailo mokṣadaḥ sarvaḥ kedāropi tato'dhikaḥ ||
śrīśailāccāpi kedārātprayāgaṃ mokṣadaṃ param
||69||श्रीशैलो मोक्षदः सर्वः केदारोपि ततोऽधिकः ॥
श्रीशैलाच्चापि केदारात्प्रयागं मोक्षदं परम्
prayāgādapi tīrthāgryādavimuktaṃ viśiṣyate ||
yathāvimukte nirvāṇaṃ na tathākvāpyasaṃśayam
||70||प्रयागादपि तीर्थाग्र्यादविमुक्तं विशिष्यते ॥
यथाविमुक्ते निर्वाणं न तथाक्वाप्यसंशयम्
anyāni muktikṣetrāṇi kāśīprāptikarāṇi ca ||
kāśīṃ dhyāyamimaṃ śrutvā naro niyatamānasaḥ ||
śrāvayitvā dvijāṃścāpi śraddhābhaktisamanvitān
||73||अन्यानि मुक्तिक्षेत्राणि काशीप्राप्तिकराणि च ॥
काशीं ध्यायमिमं श्रुत्वा नरो नियतमानसः ॥
श्रावयित्वा द्विजांश्चापि श्रद्धाभक्तिसमन्वितान्
kṣatriyāndharmaniratānvaiśyānsanmārgavartinaḥ ||
śūdrāndvijeṣu bhaktāṃśca niṣpāpo jāyate dvijaḥ
||74||क्षत्रियान्धर्मनिरतान्वैश्यान्सन्मार्गवर्तिनः ॥
शूद्रान्द्विजेषु भक्तांश्च निष्पापो जायते द्विजः
iti śrīskāndemahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṇḍe tīrthādhyāyonāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ || 6 ||