prathamakāṇḍe ṣaṣṭhaḥ prapāṭhakaḥ
prathamakāṇḍe ṣaṣṭhaḥ prapāṭhakaḥ
agnā āyūṃṣi pavase 'gnir ṛṣir agne pavasva
||1.6.1||yā vājinn agneḥ pavamānā priyā tanūs tām āvaha yā vājinn agneḥ pāvakā priyā tanūs tām āvaha yā vājinn agneḥ śuciḥ priyā tanūs tām āvaha ||
yad akrandaḥ prathamaṃ jāyamāna udyant samudrād uta vā purīṣāt |
śyenā te pakṣā hariṇota bāhū upastutyaṃ janima tat te arvan ||
ojase balāya tvodyacche vṛṣṇe śuṣmāya sapatnatūr asi vṛtratūḥ ||
prācīm anu pradiśaṃ prehi vidvān agner agne puro agnir bhaveha |
viśvā āśā dīdyad vibhāhy ūrjaṃ no dhehi dvipade catuṣpade ||
abhyasthāṃ viśvāḥ pṛtanā arātīs tad agnir āha tad u soma āha |
bṛhaspatiḥ savitendras tad āha pūṣā nā ādhāt sukṛtasya loke ||
bhuvaḥ svar aṅgirasāṃ tvā devānāṃ vratenādadhe 'gneṣ ṭvā devasya vratenādadha indrasya tvā marutvato vratenādadhe manoṣ ṭvā grāmaṇyo vratenādadhe ||
āchadi tvā chando dadhe dyaur mahnāsi bhūmir bhūnā |
tasyās te devy adita upasthe 'nnādam agnim annapatyāyādadhe ||
yat te śukra śukraṃ jyotiḥ śukraṃ dhāmājasraṃ tena tvādadhe ||
iḍāyās tvā pade vayaṃ nābhā pṛthivyā adhi |
jātavedo nidhīmahy agne havyāya voḍhave ||
samrāṭ ca svarāṭ cāgne ye te tanvau tābhyāṃ mā ūrjaṃ yacha virāṭ ca prabhūś cāgne ye te tanvau tābhyāṃ mā ūrjaṃ yacha vibhūś ca paribhūś cāgne ye te tanvau tābhyāṃ mā ūjraṃ yacha ||
samudrād ūrmir madhumaṃ udārad upāṃśunā sam amṛtatvam ānaṭ |
ghṛtasya nāma guhyaṃ yad asti jihvā devānām amṛtasya nābhiḥ ||
vayaṃ nāma prabravāmā ghṛtasyāsmin yajñe dhārayāmā namobhiḥ |
upa brahmā śṛṇavañ śasyamānaṃ catuḥśṛṅgo 'vamīd gaura etat ||
catvāri śṛṅgā trayo asya pādā dve śīrṣe sapta hastāso asya |
tredhā baddho vṛṣabho roravīti maho devo martyaṃ ātatāna ||
ye agnayaḥ samanasā oṣadhīṣu vanaspatiṣu praviṣṭhāḥ |
te virājam abhisaṃyantu sarvā ūrjaṃ no dhehi dvipade catuṣpade ||
sapta te agne samidhaḥ sapta jihvāḥ sapta ṛṣayaḥ sapta dhāma priyāṇi |
sapta ṛtvijaḥ saptadhā tvā yajanti sapta hotrā ṛtuthā nu vidvānt sapta yonīr āpṛṇasva ghṛtena svāhā ||
ye agnayo divo ye pṛthivyāḥ samāgachantīṣam ūrjaṃ vasānāḥ |
te asmā agnaye draviṇaṃ dattveṣṭāḥ prītā āhutibhājo bhūtvā yathālokaṃ punar astaṃ pareta svāhā ||
niṣasāda dhṛtavrato varuṇaḥ pastyāsv ā |
sāmrājyāya sukratuḥ ||
uta no 'hir budhnyaḥ śṛṇotv aja ekapāt pṛthivī samudraḥ |
stutā mantrāḥ kaviśastā avantu na enā rājan haviṣā mādayasva ||
pra nūnaṃ brahmaṇaspatir mantraṃ vadaty ukthyam |
yasminn indro varuṇo mitro aryamā devā okāṃsi cakrire ||
gharmaḥ śiras tad ayam agniḥ sampriyaḥ paśubhir bhava purīṣam asi yachā tokāya tanayāya śaṃ yor arko jyotis tad ayam agniḥ sampriyaḥ paśubhir bhava purīṣam asi yachā tokāya tanayāya śaṃ yor vātaḥ prāṇas tad ayam agniḥ sampriyaḥ paśubhir bhava purīṣam asi yachā tokāya tanayāya śaṃ yoḥ ||
aviṣaṃ naḥ pituṃ paca ||
kalpetāṃ dyāvāpṛthivī kalpantām āpā oṣadhayaḥ |
kalpantām agnayaḥ pṛthaṅ mama jyaiṣṭhyāya savratāḥ ||
ye agnayaḥ samanasā oṣadhīṣu vanaspatiṣu praviṣṭāḥ |
te virājam abhisaṃyantu sarvā ūrjaṃ no dhatta dvipade catuṣpade
||1.6.2||prajāpatir vā idam agra āsīt taṃ vīrudho 'bhyarohann asuryo vā etā yad oṣadhayas tā atitiṣṭighiṣann atiṣṭighaṃ nāśaknot so 'śocat so 'tapyata tato 'gnir asṛjyata tam agniṃ sṛṣṭaṃ vīrudhāṃ tejo 'gachat tā aśuṣyan na tataḥ purāśuśyan sa prajāpatir agnim ādhattemā evāsahā iti tā asahata tat sāḍhyai vāvaiṣa ādhīyate tad yathādo vasantāśiśire 'gnir vīrudhaḥ sahata evaṃ sapatnaṃ bhrātṛvyam avartiṃ sahate ya evaṃ vidvān agnim ādhatta etāvad vā asyā anabhimṛtaṃ yāvad vediḥ parigṛhītā tām uddhatyāpa upasṛjyāgnim ādhatte yajñiyām evaināṃ medhyāṃ kṛtvādhatte 'gner vā iyaṃ sṛṣṭād abibhed ati mā dhakṣyatīti yad apa upasṛjyāgnim ādhatte 'syā anatidāhāyaiṣā vai prajāpateḥ sarvatā tanūr yad āpaḥ sarvata enaṃ prajāḥ sarvataḥ paśavo 'bhi puṇyena bhavanti ya evaṃ vidvān apa upasṛjyāgnim ādhatte yāvad vai varāhasya caṣālaṃ tāvatīyam agra āsīd yad varāhavihatam upāsyāgnim ādhatta imām eva tan nāpārāḍ asyā enaṃ mātrāyām adhyādhatte tasmād eṣā varāhāya vimradata eṣa hy asyā mātrāṃ bibharti devapāṇayo vai nāmāsurā āsaṃs te devagavīr apājaṃs tā anvagachaṃs tā abhyājaṃs tāsāṃ payo 'hīyata te 'bruvan yad vā āsāṃ varam abhūt tad ahāsteti tad varāho bhūtvāsurebhyo 'dhi devān āgachat tasmād varāhaṃ gāvo 'nudhāvanti svaṃ payo jānānās tad yāvatpriyam eva paśūnāṃ dvipadāṃ catuṣpadāṃ payas tāvatpriyaḥ paśūnāṃ dvipadāṃ catuṣpadāṃ bhavati ya evaṃ vidvān varāhavihatam upāsyāgnim ādhatta etad vā asyā anabhimṛtaṃ yad valmīko yad valmīkavapām upakīryāgnim ādhatte 'syā evainam anabhimṛte 'dhyādhatte raso vā eṣo 'syā udaiṣad yad valmīko yad valmīkavapām upakīryāgnim ādhatte 'syā evainaṃ rase 'dhyādhatta ūrg vā eṣo 'syā udaiṣad yad valmīko yad valmīkavapām upakīryāgnim ādhatte 'syā evainam ūrj adhyādhatte prajāpater vā eṣa stano yad valmīko yad valmīkavapām upakīryāgnim ādhatte prajāpatir evāsmai stanam apidadhāty annādyam asmā avarunddhe 'kṣudhyatāṃ svānāṃ puraḥsthātā bhavati ya evaṃ vedaitāvad vā amuṣyā iha yajñiyaṃ yad ūṣā yad ūṣān upakīryāgnim ādhatte 'muṣyā evainaṃ yajñiye 'dhyādhatte na vā anūṣarihaḥ paśavo reto dadhatte yad ūṣān upakīryāgnim ādhatte reta evaitad dadhāti paśūnāṃ puṣṭyai prajātyay eṣa vā agnir vaiśvānaro yad asā ādityaḥ sa yad ihāsīt tasyaitad bhasma yat sikatā yat sikatā upakīryāgnim ādhatte sva evainaṃ yonau sve bhasmann ādhatte śithirā vā iyam agra āsīt tāṃ prajāpatiḥ śarkarābhir adṛṃhad yañ śarkarā upakīryāgnim ādhatta imām eva tad dṛṃhati dhṛtyai tad yathemāṃ prajāpatiḥ śarkarābhir adṛṃhad evam asmin paśavo dṛṃhante ya evaṃ vidvāñ śarkarā upakīryāgnim ādhatta indro vai vṛtrāya vajraṃ prāharat tasya yā vipruṣā āsaṃs tāḥ śarkarā abhavan yañ śarkarā upakīryāgnim ādhatte vajram eva sapatnāya bhrātṛvyāya praharati yaṃ dviṣyāt tam tarhi manasā dhyāyed vajram evāsmai praharati stṛṇuta eva purīṣīti vai gṛhamedhinam āhuḥ purīṣasya khalu vā etan nirūpaṃ yad ākhukirir yad ākhukirim upakīryāgnim ādhatte purīṣī gṛhamedhī bhavati
||1.6.3||ādhatte : fn m2| ed (m1, h, bb): ādhatte
agniṃ vai devā vibhājaṃ nāśaknuvan yat prāñcam aharant sarvaḥ puro 'bhavad yat pratyañcam aharant sarvaḥ paścābhavat tam aśvena pūrvavāhodavahaṃs tad aśvasya pūrvavāhaḥ pūrvavāṭtvam agner vai vibhaktyā aśvo 'gnyādheye dīyate 'vibhakto vā etasyāgnir anāhito yo 'śvam agnyādheye na dadāty atha yo 'śvam agnyādheye dadāti vibhaktyai vibhājyaivainam ādhatte stomapurogavā vai devā asurān abhyajayann eṣa khalu stomo yad aśvo yad aśvaṃ purastān nayanty abhijitvay abhijityaivainam ādhatte prajāpater vai cakṣur aśvayat tasya yaḥ śvayathā āsīt so 'śvo 'bhavad yad aśvaṃ purastān nayanti yajamānāyaiva cakṣur dadhāti na parāṅ avasṛjyo yat parāñcam avasṛjed yajamānaṃ cakṣur jahyād andhaḥ syāt pratyavagṛhyādheyo yajamānāyaiva cakṣuḥ pratyavāgrahīn na pada ādheyo vāstavyaṃ kuryād rudro 'sya paśūn abhimānukaḥ syāt pārśvata ito veto vādheyo na vāstavyaṃ karoty aghātuko 'sya paśupatiḥ paśūn bhavati gāyatrīṃ vai devā yajñam acha prāhiṇvan sā riktāgachat tasyā agnis tejaḥ prāyachat so 'jo 'bhavad yad ajam agnyādheye dadāti teja evāvarunddhe 'gnīdhe deyo yajñamukhaṃ vā agnīd yajñamukhenaiva yajñamukhaṃ samardhayati dhenuṃ cānaḍvāhaṃ ca dadāti tat sarvaṃ vayo 'varunddha etad vai sarvaṃ vayo yad dhenuś cānaḍvāṃś caitau vai yajñasya mātā ca pitā ca yad dhenuś cānaḍvāṃś cājyaṃ ca payaś ca dhenvāḥ puroḍāśaś ca caruś cānaḍuhas tad āhuḥ kāmadughāṃ vā eṣo 'varunddhe yo 'gnyādheye dhenuṃ cānaḍvāhaṃ ca dadātīti tad yeṣāṃ paśūnāṃ bhūyiṣṭhaṃ puṣṭiṃ kāmayeta teṣāṃ dityauhīṃ vayaso dadyād dityavāhaṃ ca muṣkaraṃ tan mithunaṃ paśūnāṃ puṣṭyai prajātyai vāg vai somakrayaṇī dityauhī vayasaḥ somakrayaṇī yad dityauhīṃ vayaso dadāti vācam evāvarunddhe cāru vadati ya evaṃ vedopabarhaṇaṃ sarvasūtraṃ deyaṃ chandasāṃ vā etan nirūpaṃ yad upabarhaṇaṃ sarvasūtraṃ yad upabarhaṇaṃ sarvasūtraṃ dadāti chandāṃsy evāvarunddhe paśavo vai chandāṃsi paśūn evāvarunddhe 'yajñiyo vai amedhya āhanasyāj jāyate puruṣakṣīraṃ dhayati hiraṇyaṃ dadāty ātmānam eva tena punīte śatamānaṃ bhavati śatāyur vai puruṣaḥ śatavīrya āyur eva vīryam āpnoti pūrvayor haviṣor dve triṃśanmāne deye uttarasmiṃś catvāriṃśanmānaṃ tad enam udagrahīt tena sa uttaraṃ vasīyāñ śreyān bhavaty ajāto vai tāvat puruṣo yāvad agniṃ nādhatte sa tarhy eva jāyate yarhy agnim ādhatte kṣaume vasānā agnim ādadhīyātāṃ te adhvaryave deye ulbasya vā etan nirūpaṃ yat kṣaumam ulbam evāpalumpete hiraṇyaṃ suvarṇam upāsyāgnir ādheyo hiraṇyaṃ vā agnes tejaḥ satejasam evainam ādhatte tan na nirastavai yathānuhitaṃ nirasyed evaṃ tad yan nirasyed anudhyāyī kṣodhukaḥ syāt tan na nirastavay ananudhyāyy akṣodhuko bhavati
||1.6.4||karoti : fn h, bb| ed (m1, m2): karoti| cf| 1|6|4:92|8
yo vā asyāyaṃ manuṣyo 'gnir etam upāsīno 'nnam atty etam upāsīnaḥ prajāṃ vindata etam upāsīnaṃ paśavā upatiṣṭhante yad etam abhāgadheyam utsādayeta tasmā āvṛścetānudhyāyī kṣodhukaḥ syāt tad ye vanaspataya āraṇyā ādyaṃ phalaṃ bhūyiṣṭhaṃ pacyante tasya parṇābhyāṃ yavamayaś cāpūpo vrīhimayaś ca saṅgṛhyopāsyādheyas tad enaṃ dvayaṃ bhāgadheyam abhyutsādayām akar grāmyaṃ cāraṇyaṃ ca tena tasmai nāvṛścate 'nanudhyāyy akṣodhuko bhavati yavo vai pūrva ṛtumukhe pacyata itaḥ khalu vā etaṃ prāñcam uddharanti tasmād yavamayaḥ paścopāsyo vrīhimayaḥ puras tad yasyertsed yavamayam eva tasya paścopāsyed vrīhimayaṃ puraḥ prajāpater vā etau stanau yajñam asya devā upajīvanti varṣaṃ manuṣyā annādyam asmā avarunddhe 'kṣudhyatāṃ svānāṃ puraḥsthātā bhavati ya evaṃ vedaitad dha sma vā āha keśī sātyakāmiḥ keśinaṃ dārbhyam annādaṃ janatāyay evam iva vayam etasmā agnyādheye 'nnam avārudhma yathaiṣo 'nnam atti tad āhuḥ sarvaṃ vāvaitasyedam annaṃ yajamānaṃ tv evāsyaitad āsann apidadhāti tad evaṃ veditor na tv evaṃ kartavā iti trir vā idaṃ prajāpatiḥ satyaṃ vyāharat ||
manuṣyo : fn emended| ed|: manuṣo
atti : fn emended| ed|: upāsītonnamati| m2: upāsīnonna- | m1: upāsīnonna-| bb: upāsītonna-| amano, p|223, n|477
bhūr bhuvaḥ svaḥ || itīdaṃ vāva bhūr idaṃ bhuvo 'daḥ svas tad yo brāhmaṇa āṅgirasaḥ syāt tasyādadhyād bhūr bhuvo 'ṅgirasāṃ tvā devānāṃ vratenādadhā iti paścā bhuvaḥ svar iti puro dviḥ paścā dviḥ puras tad dvedhā yajñaḥ satye pratyaṣṭhād dvedhā yajñapatir atha yo brāhmaṇo vaiśvānaraḥ syāt tasyādadhyād bhūr bhuvo 'gneṣ ṭvā devasya vratenādadhā iti paścā bhuvaḥ svar iti puro dviḥ paścā dviḥ puras tad dvedhā yajñaḥ satye pratyaṣṭhād dvedhā yajñapatir atha rājanyasyādadhyād bhūr bhuva indrasya tvā marutvato vratenādadhā iti paścā bhuvaḥ svar iti puro dviḥ paścā dviḥ puras tad dvedhā yajñaḥ satye pratyaṣṭhād dvedhā yajñapatir aindro vai rājanyo devatayā mārutī viḍ viśā khalu vai rājanyo bhadro bhavati viśam asmā avarunddhe 'tha vaiśyasyādadhyād bhūr bhuvo manoṣ ṭvā grāmaṇyo vratenādadhā iti paścā bhuvaḥ svar iti puro dviḥ paścā dviḥ puras tad dvedhā yajñaḥ satye pratyaṣṭhād dvedhā yajñapatir grāmaṇīthyena khalu vai vaiśyo bhadro bhavati grāmaṇīthyam asmā avarunddhe 'gnir vai sṛṣṭa ulbam apalumpaṃ nāśaknot tasya prajāpatir āgneyapāvamānībhir ulbam apālumpad yad āgneyapāvamānībhir āśvatthīḥ samidha ādadhāty ulbam evāsyāpalumpati punāty enaṃ yathā śiśuṃ mātā reḍhi vatsaṃ vā gaur evam enaṃ reḍhy agner vai sṛṣṭasya tejā udadīpyata tad aśvatthaṃ prāviśad yad āśvatthīḥ samidha ādadhāti teja evāvarunddhe 'gnir vai sṛṣṭo bibibābhavann atiṣṭhad asamidhyamānaḥ sa prajāpatir abibhen māṃ vāvāyaṃ hiṃsiṣyatīti taṃ śamyā samaindhat tam aśamayat tañ śamyāḥ śamītvaṃ yañ chamīmayīḥ samidha ādadhāti sam enam inddhe śamayaty eva sa śaṃ yajamānāya bhavati śaṃ paśubhyo devā yatrorjaṃ vyabhajanta tata udumbarā udatiṣṭhad yad audumbarīṃ samidham ādadhāty ūrjam evāvarunddhe
||1.6.5||vipriyo vā eṣa paśubhir ādhīyata eṣa hi rudro yad agnis tad vācayed gharmaḥ śiras tad ayam agniḥ sampriyaḥ paśubhir bhava purīṣam asīti tad enaṃ sampriyaṃ paśubhiḥ purīṣiṇam akar yat te śukra śukraṃ jyotis tena rucā rucam aśīthā iti rucam evainam ajīgamad eṣa vā agnir vaiśvānaro yad asā ādityo yad uttarato hared eṣo 'taḥ syād ayam ito jīvantam evainaṃ pradahet sa dakṣiṇata eva hāryaḥ sa yadā samayādhvaṃ gached atha yajamāno varaṃ dadyāt tad virājaṃ madhyato 'dhita virāḍ evāsyāgnīn vidadhate paśavo vai virāṭ paśūn vā etan madhyato 'dhitāsṛṣṭo vā agnir āsīd atha prajāpatiḥ prajā asṛjata tā andhe tamasīmāṃl lokān anuvyanaśyan so 'śocat so 'tapyata tato 'gnir asṛjyata tam agniṃ sṛṣṭam adho vyadadhāt taṃ yā asmiṃl loka āsaṃs tā abhisamāvartanta taṃ kulphadaghnam udagṛhṇāt taṃ yā uttarasmiṃl loka āsaṃs tā abhisamāvartanta taṃ jānudaghnaṃ taṃ nābhidaghnaṃ tam aṃsadaghnaṃ taṃ karṇadaghnam udagṛhṇāt taṃ yā uttarasmiṃl loka āsaṃs tā abhisamāvartanta taṃ karṇadaghnaṃ nātyudgṛhyo yat karṇadaghnam atyudgṛhṇīyād yajamāno varṣiṣṭhaḥ paśūnāṃ yajamānam upariṣṭād agnir abhyavadahet tad āhuḥ katham adyaitam brahmaṇāhitaṃ pracyāvayeyuḥ śithiraṃ vāvainam etad akaḥ parainaṃ vapatīti tam anidhāyaivātha jānudaghnam udgṛhṇīyād atha nābhidaghnam athāṃsadaghnaṃ tad yathaiva prajāpatiṃ prajā ebhyo lokebhyo 'bhisamāvartantaivam eva yajamānaṃ paśava ebhyo lokebhyo 'bhisamāvartante ya evaṃ vidvān agnim ādhatte 'gninā vai devatayā viṣṇunā yajñena devā asurān pravlīya vajreṇānvavāsṛjan yaḥ sapatnavān bhrātṛvyavān vā syāt tasya rathacakraṃ trir anuparivartayeyus tad yathaiva devā asurān agninā devatayā viṣṇunā yajñena pravlīya vajreṇānvavāsṛjann evam eva yajamānaḥ sapatnaṃ bhrātṛvyam agninā devatayā viṣṇunā yajñena pravlīya vajreṇānvavasṛjati ya evaṃ vidvān agnim ādhatte
||1.6.6||eṣa vai prajāpatī rūpeṇa yat pūrṇā srug yat pūrṇāṃ srucaṃ juhoti prajāpatim evāpnoti sapta te agne samidhaḥ sapta jihvā ity etāvatīr vā agnes tanvaḥ ṣoḍhā saptasapta yo vā asyaitā agnim ādadhāno vitarṣayati vi ha tṛṣyati tā evāsya tarpayati śamīmayīs tisraḥ samidhā ādadhāti ghṛtānvaktā ghṛtastomyābhiḥ sam enam inddhe śamayaty eva sa śaṃ yajamānāya bhavati saṃ paśubhyo ye vā eṣu triṣu lokeṣv agnayas te samāgacchanty asya draviṇam ādadāmahe 'ti no 'kramīd dhavyavāḍ bhavatīti taj juhuyāt ||
ādadāmahe : fn ādadāmahai is also possible
ye agnayo divo ye pṛthivyāḥ samāgachantīṣam ūrjaṃ vasānāḥ |
te asmā agnaye draviṇaṃ dattveṣṭāḥ prītā āhutibhājo bhūtvā yathālokaṃ punar astaṃ pareta || svāheti tad imam eva draviṇavantaṃ kṛtveṣṭāḥ prītā āhutibhājo bhūtvā yathālokaṃ punar astaṃ parāyanti tad vācayed gharmaḥ śiras tad ayam agniḥ sampriyaḥ paśubhir bhava purīṣam asīti tad enaṃ sampriyaṃ paśubhiḥ purīṣiṇam akar yat te śukra śukraṃ jyotiḥ śukraṃ dhāmājasraṃ tena tvādadhā iti satejasam evainam ādhatte ||
iḍāyās tvā pade vayaṃ nābhā pṛthivyā adhi |
jātavedo nidhīmahy agne havyāya voḍhave ||
iti havyāvāham evainam akar agner vai sṛṣṭasya paśavo 'kṣyā avakśāya prāpatan sa prajāpatir vāravantīyam asṛjata tān avārayataitarhi khalu vā eṣa sṛjyate yarhy ādhīyate tad yathaitasmāt sṛṣṭāt paśavaḥ prāpatann evam asmād āhitātpaśavaḥ prapatanty eṣa hi rudro yad agnis tad ya evaṃ vidvān vāravantīyaṃ gāyate paśūn eva vārayate vāravantīyaṃ vai sṛṣṭvā prajāpatir yaṃ kāmam akāmayata tam ārdhnot tam eva kāmam ṛdhnoti yajamāno yaṃ kāmaṃ kamayamāno 'gnim ādhatte ya evaṃ vidvān vāravantīyaṃ gāyate 'gnir vai kravyād viśvadāvya imāṃl lokān adahat taṃ prajāpatir vāravantīyaṃ gāyamāno varaṇaṃ bibhrat pratyait tam aśamayad yad evāsya kravyād yad viśvadāvyaṃ tañ śamayati ya evaṃ vidvān vāravantīyaṃ gāyate tasmād varaṇo yajñāvacaraḥ syān na tv enena juhuyād yad vā idaṃ sad yad bhūtaṃ yad bhavad yad bhaviṣyad yad ime antarā dyāvāpṛthivī tad vāmadevyaṃ tad evāvarunddhe ya evaṃ vidvān vāmadevyaṃ gāyate brahmaṇo vā eṣa raso yad yajñāyajñiyaṃ yad yajñāyajñiyaṃ gāyate brahmaṇy eva rasaṃ dadhāti
||1.6.7||agniṃ vai sṛṣṭaṃ prajāpatiḥ pavamānenāgrā upādhamad yat pavamānāya nirvapaty upaivainaṃ tad dhamati yat pāvakāya punāty enaṃ yañ śucaye yad evāsyāpūtaṃ tad etena punāti yat pavamānāya nirvapati paśavo vai pavaṃanaḥ paśūn evāvarunddhe yat pāvakāyānnaṃ vai pāvakam annam evāvarunddhe yañ śucaye pūta evāsmin rucaṃ dadhāti yaṃ kāmayetāpataraṃ pāpīyānt syād iti tasyaikamekaṃ havīṃsi nirvapet tad enam apāgrahīt tena so 'pataraṃ pāpīyān bhavaty atha yaṃ kāmayeta na vasīyānt syān na pāpīyān iti tasya sarvāṇi sākaṃ havīṃṣi nirvapet tad enaṃ saṃruṇaddhi tena sa na vasīyān na pāpīyān bhavaty atha yaṃ kāmayed uttaraṃ vasīyāñ śreyānt syād iti tasyāgnaye pavamānāya nirupyātha pāvakāya ca śucaye cottare haviṣī samānabarhiṣi nirvapet tad enam udagrahīt tena sa uttaraṃ vasīyāñ śreyān bhavaty atha yasya triṣṭubhau vānuṣṭubhau vā jagatī vā saṃyājye syātām ati gāyatraṃ krāmed arvāk chandobhyo 'vapadyeta tad yasyertsed gāyatryā eva tasya saṃyājye kuryād gāyatro hy agnir gāyatrachandāḥ sva evainaṃ yonau sve chandasi pratiṣṭhāpayaty āgnāvaiṣṇavam ekādaśakapālaṃ nirvaped agnir vai sarvā devatā viṣṇur yajño devatāś caiva yajñaṃ cālabdha viṣṇave śipiviṣṭāya tryuddhau ghṛte caruṃ nirvaped yad viṣṇave viṣṇur vai yajño yajñam evālabdha yañ śipiviṣṭaṃ paśavo vai śipiviṣṭaṃ paśūn evāvarunddhe yat tryuddhau trayo vā ime lokā imān eva lokān āpnoti yad ghṛte tejo vai ghṛtaṃ teja evāvarunddha ādityaṃ ghṛte caruṃ nirvapet paśukāmo dhenvā vai ghṛtaṃ payo 'naḍuhas taṇḍulās tan mithunaṃ paśūnāṃ puṣṭyai prajātyay agnīṣomīyaṃ puroḍāśaṃ dvitīyam anunirvapet tad bhūyo havyam upāgān no asyānya īśe yarhi vā etaṃ purā brāhmaṇā niravapaṃs tarhy eṣāṃ na kaś canaiśa na hi vā etam idānīṃ nirvapanty athaiṣāṃ sarva īśe yad āgneyas tejo vā agnis teja evāvarunddhe yat saumyaḥ somo vai śukro brahmavarcasaṃ brahmavarcasam evāvarunddhe tad yo 'sā ādityo ghṛte carus taṃ brahmaṇe parihareyus taṃ catvāraḥ prāśnīyus tebhyaḥ samāno varo deyaś catur vā idam agre mithunam audyataikaś caikā ca dvau ca dve ca trayaś ca tisraś ca catvāraś ca catasraś ca tan mithunaṃ paśūnāṃ puṣṭyai prajātyai
||1.6.8||phalgunīpūrṇamāse brāhmaṇasyādadhyāt phalgunīpūrṇamāso vā ṛtūnāṃ mukham agnir devatānāṃ brāhmaṇo manuṣyāṇāṃ grīṣme rājanyasyādadhyād grīṣme vā indro vṛtram ahan vṛtraṃ khalu vai rājanyo bubhūṣan jighāṃsati śaradi vaiśyasyādadhyād annaṃ vai śarad annena vaiśyo bhadro bhavaty annādyam asmā avarunddhe yady anyasminn ṛtā ādadhīta yadi vā asmai sa eka ṛtuḥ śivaḥ syād athāsmā itare 'śivā duryoṇā bhaveyus tad yasyertset phalgunīpūrṇamāsa eva tasyādadhyāt tad asmai sarva ṛtavaḥ śivā bhavanti sarva enam ṛtavo jinvanti saṃvatsarasya vā etad āsyaṃ yat phalgunīpūrṇamāsyam ahar yat phalgunīpūrṇamāsyam ahar ādadhyāt saṃvatsarasyainam āsann apidadhyād dvyahe vā puraikāhe vādheyas tad dvitīyasya ṛtor abhigṛhṇāti nainaṃ saṃvatsarasyāsann apidadhāti tad yad dvitīyasya ṛtor abhigṛhṇāti dvitīyam eva sapatnasya bhrātṛvyasyendriyaṃ paśūn kṣetraṃ vṛñjāna eti kṛttikāsu brāhmaṇasyādadhyād āgneyīḥ kṛttikā āgneyo brāhmaṇaḥ sva evainaṃ yonau sve 'hann ādhatte prajāpater vā etañ śiro yat kṛttikā agnir āsyaṃ śīrṣṇānnam adyate 'nnādyam asmā avarunddhe sapta kṛttikāḥ sapta śīrṣan prāṇāḥ prāṇān asmin dadhāti rohiṇyāṃ paśukāmasyādadhyāt somasya vā etan nakṣatraṃ yad rohiṇī somo retodhā reto 'smin dadhāty ṛkṣā vā iyam agra āsīt tasyāṃ devā rohiṇyāṃ vīrudho 'rohayaṃs tad yathemā asyāṃ vīrudho rūḍhā evam asmin paśavo rohanti ya evaṃ vidvān rohiṇyām agnim ādhatte rohiṇyāṃ svargakāmasyādadhyād rohiṇyāṃ vai devāḥ svar āyan svar evaiti kālakāñjā vā asurā iṣṭakā acinvata divam ārokṣyāmā iti tān indro brāhmaṇo bruvāṇa upait sa etām iṣṭakām apy upādhatta prathamā iva divam ākramantātha sa tām ābṛhat te 'surāḥ pāpīyāṃso bhavanto 'pābhraṃśanta yā uttamā āstāṃ tau yamaśvā abhavatāṃ ye 'dhare ta ūrṇāvābhayo yāṃ tām iṣṭakām ābṛhat sā citrābhavad yaḥ sapatnavān bhrātṛvyavān vā syāt sa citrāyām agnim ādadhīta tad yathaitasyām āvṛḍhāyām asurāḥ pāpīyāṃso bhavanto 'pābhraṃśantaivam asya sapatno bhrātṛvyaḥ pāpīyān bhavann apabhraṃśate ya evaṃ vidvāṃś citrāyām agnim ādhatte yaḥ kāmayeta bhagy annādaḥ syām iti sa pūrvāsu phalgunīṣv agnim ādadhīta bhagasya vā etad ahar yat pūrvāḥ phalgunīr bhagy annādo bhavaty atha yaḥ kāmayeta danakāmā me prajāḥ syur iti sa uttarāsu phalgunīṣv agnim ādadhītāryamṇo vā etad ahar yad uttarāḥ phalgunīr dānam aryamā dānakāmā asmai prajā bhavanti tāsu rājanyasyādadhyād dānaṃ hy eṣa prajānām upajīvati dānam aryamā dānakāmā asmai prajā bhavanti prajāpater vā etau stanau yat paurṇamāsī cāmāvāsyā ca yat paurṇamāsyāṃ vāmāvāsyāyāṃ vāgnim ādhatte prajāpatim eva prattaṃ duhe devānāṃ vā ete sadohavirdhāne yat paurṇamāsī cāmāvāsyā ca yat paurṇamāsyāṃ vāmāvāsyāyāṃ vāgnim ādhatta ubhe puṇyāhe ubhe yajñiye
||1.6.9||na purā sūryasyodetor manthitavay asuryo videvā ādhīyata udyatsu raśmiṣu mathyas tat sadevaḥ sendra ubhayor ahno rūpa ādhīyate caturviṃśatyāṃ prakrameṣv ādheyaś caturviṃśatyakṣarā vai gāyatrī gāyatram agneś chandaḥ sva evainaṃ yonau sve chandasy ādhatte tad yasyertsed aparimita eva tasyādadhyāt kṣeṣṇu vai parimitam aparimitam evāsmai jīvanam avarunddhe agnir vai sṛṣṭaḥ prajāpater adhy udakrāmat sa prajāpatir abibhed ada evāsā abhūd idam aham iti tasminn anuniṣkramyājuhod etarhi khalu vā eṣa sṛjyate yarhy ādhīyate tad āhur amṇa evānudrutyāthāgnihotraṃ hotavyam iti tan naivaṃ kartavay ayataṃ tat kuṇḍyāgrīyaṃ tad yajñasya kriyate yad yoneḥ param avaraṃ kuryād aprajaniṣṇuḥ syād dhavīṃṣy eva pūrvāṇi nirupyātha sāyam agnihotraṃ juhuyāt ||
agnir jyotir jyotir agniḥ svāhā || iti tat sāyaṃ jyotiṣā reto madhyato dadhāti ||
sūryo jyotir jyotiḥ sūryaḥ svāhā || iti prātas ||
tat sāyaṃ jyotiṣā reto madhyato hitaṃ || prātaḥ prajanayām akar devāś ca vā asurāś ca saṃyattā āsann athendro 'gnim ādhatta te devā abibhayur ada evāsā agniṃ gopāyamāno 'gnihotraṃ gopāyamāno bhaviṣyati na nā upaiṣyaty abhi no jeṣyantīti te 'bruvan yad eva tvaṃ kiñca karavo yad dhanā yaj jinā yad vindāsai tat te 'gnihotraṃ kurmo 'thehīti sa vā ait tasmād rājanyasyāgnihotram ahotavyaṃ yad dhy evaiṣa kiñca karoti yad dhanti yaj jināti yad vindate yad enaṃ viśa upatiṣṭhante tad rājanyasyāgnihotraṃ hotavyaṃ rājanyasyāgnihotrā3n na hotavyā3m iti mīmāṃsante yad dhutvā na juhuyād vi yajñaṃ chindyāj jīyeta vā pra vā mīyeta paurṇamāsīm amāvāsyāṃ vā prati hotavyam atho agnyupasthānaṃ vā cayitavyas tenāsya darśapūrṇamāsau santatā avichinnau bhavataḥ
||1.6.10||yaṃ kāmayeta paśumānt syād iti yo bahupuṣṭas tasya gṛhād agnim āhareyur yathā vā etaṃ sṛjyamānaṃ paśavo 'nvasṛjyantaivam enam āhriyamāṇaṃ paśavo 'nvāyanty eṣa hi rudro yad agnir atha yaṃ kāmayetānnādaḥ syād iti tasya bhraṣṭrād dakṣiṇāgnim āhareyur eṣa vā agnīnām annādo 'nnakaraṇaṃ bhraṣṭram annādyam asmā avarunddhe tad āhur yathā vṛṣalo nijaḥ puklakaś cikitsed evaṃ sa iti sa mathya eva sa śaṃ yajamānāya bhavati śaṃ paśubhyo yaḥ somenāyakṣyamāṇo 'gnim ādadhīta na purā saṃvatsarād dhavīṃṣi nirvaped rudro 'sya paśūn abhimānukaḥ syād ete vai paśavo yad vrīhayaś ca yavāś ca teṣāṃ catuḥśarāvam odanaṃ paktvā brāhmaṇebhyo jīvataṇḍulam ivopaharet tad yābhyo devatābhyo 'gnim ādhatte yat tābhyo na juhuyāt tābhyā āvṛścetānudhyāyī kṣodhukaḥ syāt tābhyā ājyasya hotavyaṃ tena tābhyo nāvṛścate 'nanudhyāyy akṣodhuko bhavati saṃvatsare havīṃṣi nirvapati tad asya saṃvatsarāntarhito rudraḥ paśūn na hinasti saṃvatsaram agnihotram ahauṣīt tat tapo 'vidat sa sarveṇa sākaṃ svargaṃ lokaṃ samārukṣat trir vā idaṃ virāḍ vyakramata gārhapatyam āhavanīyaṃ sabhyaṃ tad virājam āpad annaṃ vai virāḍ annaṃ vāvaitad āpan madhyādhidevane rājanyasya juhuyād vāruṇya ṛcā varuṇo vai devānāṃ rājā rājyam asmā avarunddhe hiraṇyaṃ nidhāya juhoty agnimaty eva juhoty āyatanavaty andho 'dhvaryuḥ syād yad anāyatane juhuyāc chatam asmā akṣān prayacchet tān vicinuyāc chatāyur vai puruṣaḥ śatavīrya āyur eva vīryam āpnoti gām asya tad ahaḥ sabhāyāṃ dīvyeyus tasyāḥ parūṃṣi na hiṃsyus tāṃ sabhāsadbhyā upaharet tayā yad gṛhṇīyāt tad brāhmaṇebhyo deyaṃ tat sabhyam annam avarunddhe
||1.6.11||yasyā rātryāḥ prātar agnim ādhāsyamānaḥ syāt tāṃ rātrīṃ catuḥśarāvam odanaṃ paktvā brāhmaṇebhyo jīvataṇḍulam ivopahared aditir vai prajākāmaudanam apacat soñśiṣṭam āśnāt tasyā dhātā cāryamā cājāyetāṃ sāparam apacat soñśiṣṭam āśnāt tasyā mitraś ca varuṇaś cājāyetāṃ sāparam apacat soñśiṣṭam āśnāt tasyā aṃśaś ca bhagaś cājāyetāṃ sāparam apacat saikṣatoñśiṣṭaṃ me 'śnatyā dvaudvau jāyete ito nūnaṃ me śreyaḥ syād yat purastād aśnīyām iti sā purastād aśitvopāharat tā antar eva garbhaḥ santā avadatām āvam idaṃ bhaviṣyāvo yad ādityā iti tayor ādityā nirhantāram aichaṃs tā aṃśaś ca bhagaś ca nirahatāṃ tasmād etau yajñena yajante 'ṃśaprāso 'ṃśasya bhāgadheyaṃ janaṃ bhago 'gachat tasmād āhur jano gantavyas tatra bhagena saṅgachatā iti sa vā indra ūrdhva eva prāṇamaṃ udaśrayata mṛtam itaram āṇḍam avāpadyata sa vāva mārtāṇḍo yasyeme manuṣyāḥ prajā sā vā aditir ādityān upādhāvad astv eva ma idaṃ mā ma idaṃ moghe parāpaptad iti te 'bruvann athaiṣo 'smākam eva bravātai na no 'timanyātā iti sa vāva vivasvān ādityo yasya manuś ca vaivasvato yamaś ca manur evāsmiṃl loke yamo 'muṣminn ete vai devayānān patho gopāyanti yad ādityās ta iyakṣamāṇaṃ pratinudante yo vā etebhyo 'procyāgnim ādhatte tam ete svargāl lokāt pratinudanta uñśiṣṭabhāgā vā ādityā yad uñśiṣṭe vivartayitvā samidha ādadhāti tad ādityebhyo 'gnyādheyaṃ prāha nainaṃ svargāl lokāt pratinudante saṃvatsaram utsṛjetāgnim ādhāsyamāno nāsyāgniṃ gṛhād dhareyur nānyatā āhareyuḥ saṃvatsare vṛddhā garbhāḥ prajāyante prajātam enaṃ vṛddham ādhatte dvādaśa rātrīr utsṛjeta dvādaśa vai rātrayaḥ saṃvatsarasya pratimā saṃvatsare vṛddhā garbhāḥ prajāyante prajātam enaṃ vṛddham ādhatte tisra utsṛjeta trayo vā ime lokā imān eva lokān āpnoty ekām utsṛjetaiko vai prajāpatiḥ prajāpatim evāpnoti purūravā vā aiḍa urvaśīm avindata devīṃ tasyā āyur ajāyata sa devānt svargaṃ lokaṃ yatto 'nūdait te 'bruvaṃs tad vayaṃ devā imaḥ kvāyaṃ manuṣyo gamiṣyatīti so 'bravīd bahavo vai me samānās te mā vakṣyanti kim ayaṃ devyāḥ putro devebhyo māturbhrātrebhyā āhārṣīd astv eva me kiñcid iti tasmā agnir yajñiyāṃ tanvaṃ prāyachat tām utsaṅge 'vadhāyāharat tām ukhāyām avādadhāt so 'śvattha āroho 'bhavad yokhā sā śamī tasmād etau yajñāvacarau puṇyajanmānau hy agnir vai varuṇaṃ brahmacaryam āgachat pravasantaṃ tasya jāyāṃ samabhavat taṃ purastād āyantaṃ pratikśāya pratyaṅ niradravat so 'vet sarvaṃ vā indriyaṃ nṛmṇaṃ reto nirlupya haratīti tad anuparāhāya niralumpad yad retā āsīt so 'śvattha āroho 'bhavad yad ulbaṃ sā śamī tasmād etau yajñāvacarau puṇyajanmānau hi prajāpatiḥ prajāḥ sṛṣṭvā riricāno 'manyata so 'śvo bhūtvā saṃvatsaraṃ nyaṅ bhūmyāṃ śiraḥ pratinidhāyātiṣṭhat tasyāśvattho mūrdhna udabhinat tad aśvatthasyāśvatthatvaṃ tasmād eṣa yajñāvacaraḥ prājāpatyo hi
||1.6.12||prāṇamaṃ : fn correcturen und conjecturen zu dem ganzen Werk: prāṇamān|
māturbhrātrebhyā : fn correcturen und conjecturen zu dem ganzen Werk|
manur vai prajākāmo 'gnim ādhāsyamāno devatāyaidevatāyā ajuhot tato mitrāvaruṇayor āhutyā prapharvy udatiṣṭhat tasyā ghṛtaṃ pador akṣarat sā mitrāvaruṇā ait tā abrūtām āhutyā vai tvam āvayor ajaniṣṭhā manos tvai tvam asi taṃ parehīti sā manum ait so 'bravīd asurā vā ime puṇyamanyā agnim ādadhate tān parehīti sā parait te 'mum agrā ādadhatāthemam athemaṃ sā punar ait tām apṛchat kim abhyagann iti sābravīd amum evāgrā ādhiṣatāthemam athemam iti so 'bravīt sakṛd vāvāsurāḥ śriyo 'ntam aguḥ parā tu bhaviṣyantīti so 'bravīd devā vā ime puṇyamanyā agnim ādadhate tān parehīti sā parait ta imam agrā ādadhatāthāmum athemaṃ sā punar ait tām apṛchat kim abhyagann iti sābravīd imam evāgrā ādhiṣatāthāmum athemam iti so 'bravīt sakṛd vāva devāḥ sarveṇa sākaṃ svargaṃ lokaṃ samārukṣann itaḥpradānāt tu yajñam upajīviṣyantīti yaḥ sarvavedasaṃ dāsyant syāt sa imam agrā ādadhītāthāmum athemaṃ tad yathaiva devāḥ sarveṇa sākaṃ svargaṃ lokaṃ samārohann evam eva yajamānaḥ sarveṇa sākaṃ svargaṃ lokaṃ samārohati ya evaṃ vidvān agnim ādhatte so 'bravīd ṛṣayo vā ime puṇyamanyā agnim ādadhate tān parehīti sā parait ta imam agrā ādadhatāthemam athāmuṃ sā punar ait tām apṛchat kim abhyagann iti sābravīd imam evāgrā ādhiṣatāthemam athāmum iti so 'bravīd ahaṃ vāvāgnyādheyaṃ vidāñcakāra sarveṣu vā eṣu lokeṣv ṛṣayaḥ pratyaṣṭhur iti prati prajayā ca paśubhiś ca tiṣṭhati ya evaṃ vidvān agnim ādhatte yad amum ādhāyemam ādadhyād apa tad ādadhyād yad vāvemam ādhāyāmum ādadhyād apa tad ādadhyāt tad imam evādhāyāthemam athāmuṃ tathā samṛddhā ādhīyate prācīnapravaṇa ādheyas tathā samṛddhā ādhīyate prācīnaṃ madhyamād vaṃśād ādheyas tathā samṛddhā ādhīyate yā vai sā prapharvy āsīt sā gaur abhavat seḍā sā mānavī ghṛtapadī maitrāvaruṇī
||1.6.13||