vindhyavardhanam
śrīgaṇeśāya namaḥ
taṃ manmahe maheśānaṃ maheśānapriyārbhakam ||
gaṇeśānaṃ karigaṇeśānānanamanāmayam
||1||तं मन्महे महेशानं महेशानप्रियार्भकम् ॥
गणेशानं करिगणेशानाननमनामयम्
bhūmiṣṭhāpi na yātrabhūstridivatopyuccairadhaḥsthāpi yā yā baddhā bhuvi muktidāsyuramṛtaṃ yasyāṃ mṛtā jaṃtavaḥ ||
yā nityaṃ trijagatpavitrataṭinī tīre suraiḥ sevyate sā kāśī tripurārirājanagarī pāyādapāyājjagat
||2||भूमिष्ठापि न यात्रभूस्त्रिदिवतोप्युच्चैरधःस्थापि या या बद्धा भुवि मुक्तिदास्युरमृतं यस्यां मृता जंतवः ॥
या नित्यं त्रिजगत्पवित्रतटिनी तीरे सुरैः सेव्यते सा काशी त्रिपुरारिराजनगरी पायादपायाज्जगत्
namastasmai maheśāya yasya saṃdhyāttrayacchalāt ||
yātāyātaṃ prakurvaṃti trijagatpatayo'niśam
||3||नमस्तस्मै महेशाय यस्य संध्यात्त्रयच्छलात् ॥
यातायातं प्रकुर्वंति त्रिजगत्पतयोऽनिशम्
aṣṭādaśapurāṇānāṃ karttā satyavatīsutaḥ ||
sūtāgre kathayāmāsa kathāṃ pāpāpanodinīm
||4||अष्टादशपुराणानां कर्त्ता सत्यवतीसुतः ॥
सूताग्रे कथयामास कथां पापापनोदिनीम्
śrīvyāsa uvāca
kadācinnāradaḥ śrīmānsnātvā śrīnarmadāṃbhasi ||
śrīmadoṃkāramabhyarcya sarvadaṃ sarvadehinām
||5||कदाचिन्नारदः श्रीमान्स्नात्वा श्रीनर्मदांभसि ॥
श्रीमदोंकारमभ्यर्च्य सर्वदं सर्वदेहिनाम्
vrajanvilokayāṃcakre puroviṃdhyaṃ dharādharam ||
saṃsāratāpasaṃhāri revāvāripariṣkṛtam
||6||व्रजन्विलोकयांचक्रे पुरोविंध्यं धराधरम् ॥
संसारतापसंहारि रेवावारिपरिष्कृतम्
dvairūpyeṇāpi kurvaṃtaṃ sthāvareṇa careṇa ca ||
sābhikhyena yathārthākhyāmuccairvasu matīmimām
||7||द्वैरूप्येणापि कुर्वंतं स्थावरेण चरेण च ॥
साभिख्येन यथार्थाख्यामुच्चैर्वसु मतीमिमाम्
rasālayaṃ rasālaistairaśokaiḥ śokahāriṇām ||
tālaistamālerhiṃtālaiḥ sālaiḥ sarvatraśālitam
||8||रसालयं रसालैस्तैरशोकैः शोकहारिणाम् ॥
तालैस्तमालेर्हिंतालैः सालैः सर्वत्रशालितम्
khapuraiḥ khapurākāraṃ śrīphalaṃ śrīphalaiḥ kila ||
guruśriyaṃtvagurubhiḥ kapipiṃgaṃ kapitthakaiḥ
||9||खपुरैः खपुराकारं श्रीफलं श्रीफलैः किल ॥
गुरुश्रियंत्वगुरुभिः कपिपिंगं कपित्थकैः
vanaśriyaḥ kucākārairlakucaiśca manoharam ||
sudhāphalasamāraṃbhi raṃbhābhiḥ paribhāsitam
||10||वनश्रियः कुचाकारैर्लकुचैश्च मनोहरम् ॥
सुधाफलसमारंभि रंभाभिः परिभासितम्
suraṃgaiścāpi nāraṃgairaṃgamaṃḍapavacchiyaḥ ||
vānīraiścāpi jaṃbīrairbījapūraiḥ prapūritam
||11||सुरंगैश्चापि नारंगैरंगमंडपवच्छियः ॥
वानीरैश्चापि जंबीरैर्बीजपूरैः प्रपूरितम्
anilālola kaṃkola vallīhallī sakāyitam ||
lavalīlavalīlābhirlāsyalīlālayaṃ kila
||12||अनिलालोल कंकोल वल्लीहल्ली सकायितम् ॥
लवलीलवलीलाभिर्लास्यलीलालयं किल
maṃdāṃdolitakarpūra kadalīdala saṃjñayā ||
viśramāya śramāpannānāhūyaṃtamivādhvagān
||13||मंदांदोलितकर्पूर कदलीदल संज्ञया ॥
विश्रमाय श्रमापन्नानाहूयंतमिवाध्वगान्
punnāgamiva punnāgapallavaiḥkarapallavaiḥ ||
kalayaṃtamivā'lolairmallikāstabakastanam
||14||पुन्नागमिव पुन्नागपल्लवैःकरपल्लवैः ॥
कलयंतमिवाऽलोलैर्मल्लिकास्तबकस्तनम्
vidīrṇadāḍimaiḥ svāṃtaṃ darśayaṃtaṃ tu rāgavat ||
mādhavīṃ dhavarūpeṇa śliṣyaṃtamiva kānane
||15||विदीर्णदाडिमैः स्वांतं दर्शयंतं तु रागवत् ॥
माधवीं धवरूपेण श्लिष्यंतमिव कानने
uduṃbarairaṃbaragairanaṃtaphalamālitaiḥ ||
brahmāṃḍakoṭīrbibhraṃtamanaṃtamiva sarvataḥ
||16||उदुंबरैरंबरगैरनंतफलमालितैः ॥
ब्रह्मांडकोटीर्बिभ्रंतमनंतमिव सर्वतः
panasairvanāsābhaiḥ śukanāsaiḥ palāśakaiḥ ||
palāśanādvirahiṇāṃ patratyaktairivāvṛtam
||17||पनसैर्वनासाभैः शुकनासैः पलाशकैः ॥
पलाशनाद्विरहिणां पत्रत्यक्तैरिवावृतम्
kadaṃbavādino nīpāndṛṣṭvā kaṃṭakitairiva ||
samaṃtato bhrājamānaṃ kadaṃbakakadaṃbakaiḥ
||18||कदंबवादिनो नीपान्दृष्ट्वा कंटकितैरिव ॥
समंततो भ्राजमानं कदंबककदंबकैः
namerubhiśca merūccaśikharairiva rājitam ||
rājādanaiśca madanaiḥ sadanairiva kāminām
||19||नमेरुभिश्च मेरूच्चशिखरैरिव राजितम् ॥
राजादनैश्च मदनैः सदनैरिव कामिनाम्
taṭetaṭepaṭuvaṭairuccaiḥpaṭakuṭī vṛtam ||
kuṭajastabakairbhāṃtamadhiṣṭhitabakairiva
||20||तटेतटेपटुवटैरुच्चैःपटकुटी वृतम् ॥
कुटजस्तबकैर्भांतमधिष्ठितबकैरिव
karamardaiḥ karīraiśca karajaiścakaraṃbakaiḥ ||
sahasrakaravadbhāṃtamarthipratyudgataiḥ karaiḥ
||21||करमर्दैः करीरैश्च करजैश्चकरंबकैः ॥
सहस्रकरवद्भांतमर्थिप्रत्युद्गतैः करैः
nīrājitamivoddīpairājacaṃpakakorakaiḥ ||
sapuṣpaśālmalībhiśca jitapadmākaraśriyam
||22||नीराजितमिवोद्दीपैराजचंपककोरकैः ॥
सपुष्पशाल्मलीभिश्च जितपद्माकरश्रियम्
kvaciccaladalairuccaiḥ kvacitkāṃcanaketakaiḥ ||
kṛtamālairna ktamālaiḥ śobhamānaṃ kvacitkvacit
||23||क्वचिच्चलदलैरुच्चैः क्वचित्कांचनकेतकैः ॥
कृतमालैर्न क्तमालैः शोभमानं क्वचित्क्वचित्
karkaṃdhu baṃdhujīvaiśca putrajīvairvirājitam ||
satiṃdukeṃgudībhiśca karuṇaiḥkaruṇālayam ||
24 !|
galanmadhū kakusumairdharārūpadharaṃharam ||
svahastamuktamuktābhirarcayaṃtamivāniśam
||25||कर्कंधु बंधुजीवैश्च पुत्रजीवैर्विराजितम् ॥
सतिंदुकेंगुदीभिश्च करुणैःकरुणालयम् ॥
२४ !।
गलन्मधू ककुसुमैर्धरारूपधरंहरम् ॥
स्वहस्तमुक्तमुक्ताभिरर्चयंतमिवानिशम्
sarjārjunāṃjanairbījairvyajanairvījyamānavat ||
nārikelaiḥ sakharjūrairdhṛtacchatramivāṃbare
||26||सर्जार्जुनांजनैर्बीजैर्व्यजनैर्वीज्यमानवत् ॥
नारिकेलैः सखर्जूरैर्धृतच्छत्रमिवांबरे
amaṃdaiḥ picumaṃdaiśca maṃdāraiḥ kovidārakaiḥ ||
pāṭalātiṃtiṇīghoṃṭāśākhoṭaiḥ karahāṭakaiḥ
||27||अमंदैः पिचुमंदैश्च मंदारैः कोविदारकैः ॥
पाटलातिंतिणीघोंटाशाखोटैः करहाटकैः
uddaṃḍaiścāpi śehuṃḍaireraṃḍairguḍapuṣpakaiḥ ||
bakulaistilakaiścaiva tilakāṃkitamastakam
||28||उद्दंडैश्चापि शेहुंडैरेरंडैर्गुडपुष्पकैः ॥
बकुलैस्तिलकैश्चैव तिलकांकितमस्तकम्
akṣaiḥ plakṣaiḥ śallakībhirdevadāruharidrumaiḥ ||
sadāphalasadāpuṣpa vṛkṣavallīvirājitam
||29||अक्षैः प्लक्षैः शल्लकीभिर्देवदारुहरिद्रुमैः ॥
सदाफलसदापुष्प वृक्षवल्लीविराजितम्
elālavaṃga maricakuluṃ janavanāvṛtam ||
jaṃbvāmrātakabhallātaśeluśrīparṇivarṇitam
||30||एलालवंग मरिचकुलुं जनवनावृतम् ॥
जंब्वाम्रातकभल्लातशेलुश्रीपर्णिवर्णितम्
śākaśaṃkhavanairamyaṃ cadanairaktacaṃdanaiḥ ||
harītakīkarṇikāra dhātrīvanavibhūṣaṇam
||31||शाकशंखवनैरम्यं चदनैरक्तचंदनैः ॥
हरीतकीकर्णिकार धात्रीवनविभूषणम्
drākṣāvallīnāgavallīkaṇāvallīśatāvṛtam ||
mallikāyūthikākuṃdama dayaṃtī sugaṃdhinam
||32||द्राक्षावल्लीनागवल्लीकणावल्लीशतावृतम् ॥
मल्लिकायूथिकाकुंदम दयंती सुगंधिनम्
bhramadbhramaramālābhirmālatībhiralaṃkṛtam ||
alicchalāgataṃkṛṣṇaṃ gopīraṃtumanekaśaḥ
||33||भ्रमद्भ्रमरमालाभिर्मालतीभिरलंकृतम् ॥
अलिच्छलागतंकृष्णं गोपीरंतुमनेकशः
nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ nānāpakṣivināditam ||
nānāsaritsaraḥ srotaḥ palvalaiḥ parito vṛtam
||34||नानामृगगणाकीर्णं नानापक्षिविनादितम् ॥
नानासरित्सरः स्रोतः पल्वलैः परितो वृतम्
tucchaśriyaḥ svargabhūmīḥ parihāyāgatairiva ||
nānāsuranikāyaiśca viṣvagbhogecchayoṣitam
||35||तुच्छश्रियः स्वर्गभूमीः परिहायागतैरिव ॥
नानासुरनिकायैश्च विष्वग्भोगेच्छयोषितम्
utsṛjaṃtamivārghyaṃ vai patrapuṣpairitastataḥ ||
kekikekāravairdūrātkurvaṃtaṃ svāgataṃ kila
||36||उत्सृजंतमिवार्घ्यं वै पत्रपुष्पैरितस्ततः ॥
केकिकेकारवैर्दूरात्कुर्वंतं स्वागतं किल
atha sūryaśatābhāsaṃ nabhasi dyotitāṃbaram ||
nāradaṃ dṛṣṭavāñchailo dūrātpratyujjagāma tam
||37||अथ सूर्यशताभासं नभसि द्योतितांबरम् ॥
नारदं दृष्टवाञ्छैलो दूरात्प्रत्युज्जगाम तम्
brahmasūnuvapustejo dūrīkṛtadarītamāḥ ||
tamāgacchaṃtamālokya mānasaṃ tama ujjahau
||38||ब्रह्मसूनुवपुस्तेजो दूरीकृतदरीतमाः ॥
तमागच्छंतमालोक्य मानसं तम उज्जहौ
brahmatejaḥsamudbhūta sādhvasaḥ sādhusa tkriyaḥ ||
kaṭhinopi parityajya dhatte mṛdulatāṃ kila
||39||ब्रह्मतेजःसमुद्भूत साध्वसः साधुस त्क्रियः ॥
कठिनोपि परित्यज्य धत्ते मृदुलतां किल
dṛṣṭvā mṛdulatāṃ tasya dvairūpyepi sa nāradaḥ ||
mumude sutarāṃ saṃtaḥ praśrayagrāhyamānasāḥ
||40||दृष्ट्वा मृदुलतां तस्य द्वैरूप्येपि स नारदः ॥
मुमुदे सुतरां संतः प्रश्रयग्राह्यमानसाः
gṛhānāyāṃtamālokya guruṃvā'gurumeva vā ||
yo'gururnamratāṃ dhatte sa gururna gururguruḥ
||41||गृहानायांतमालोक्य गुरुंवाऽगुरुमेव वा ॥
योऽगुरुर्नम्रतां धत्ते स गुरुर्न गुरुर्गुरुः
taṃ pratyuccaiḥ śirāḥsopi vinamratarakaṃdharaḥ ||
śailastvilāmilanmauliḥ praṇanāma mahāmunim
||42||तं प्रत्युच्चैः शिराःसोपि विनम्रतरकंधरः ॥
शैलस्त्विलामिलन्मौलिः प्रणनाम महामुनिम्
tamutthāpya karāgrābhyāmāśīrbhirabhinaṃdya ca ||
taduddiṣṭāsanaṃ bheje manasopi samucchritam
||43||तमुत्थाप्य कराग्राभ्यामाशीर्भिरभिनंद्य च ॥
तदुद्दिष्टासनं भेजे मनसोपि समुच्छ्रितम्
sa dadhnāmadhunājyena nīrārdrākṣatadūrva yā ||
tilaiḥ kuśaiḥ prasūnaistamaṣṭāṃgārghyairapūjayat
||44||स दध्नामधुनाज्येन नीरार्द्राक्षतदूर्व या ॥
तिलैः कुशैः प्रसूनैस्तमष्टांगार्घ्यैरपूजयत्
gṛhītārghyaṃkila śrāṃtaṃ pādasaṃvāhanādibhiḥ ||
gataśramamathālokya babhāṣe 'vanato giriḥ
||45||गृहीतार्घ्यंकिल श्रांतं पादसंवाहनादिभिः ॥
गतश्रममथालोक्य बभाषे ऽवनतो गिरिः
adya sadyaḥ parihṛtaṃ tvadaṃghrirajasārajaḥ ||
tvadaṃgasaṃgimahasā sahasā'pyāṃtaraṃtamaḥ
||46||अद्य सद्यः परिहृतं त्वदंघ्रिरजसारजः ॥
त्वदंगसंगिमहसा सहसाऽप्यांतरंतमः
saphalardhirahaṃ cādya sudivādyaca me mune ||
prākkṛtaiḥ sukṛtairadya phalitaṃ me cirārjitaiḥ
||47||सफलर्धिरहं चाद्य सुदिवाद्यच मे मुने ॥
प्राक्कृतैः सुकृतैरद्य फलितं मे चिरार्जितैः
dharādharatvaṃ kuliṣumānyaṃ me'dya bhaviṣyati ||
iti śrutvā tadā kiṃciducchusya sthitavānmuniḥ
||48||धराधरत्वं कुलिषुमान्यं मेऽद्य भविष्यति ॥
इति श्रुत्वा तदा किंचिदुच्छुस्य स्थितवान्मुनिः
punarūce kulivaraḥ saṃbhramāpa nnamānasaḥ ||
ucchvāsakāraṇaṃ brahmanbrūhi sarvārthakovida
||49||पुनरूचे कुलिवरः संभ्रमाप न्नमानसः ॥
उच्छ्वासकारणं ब्रह्मन्ब्रूहि सर्वार्थकोविद
adṛṣṭaṃ tava nodṛṣṭaṃ yadiṣṭaṃviṣṭapatraye ||
anukrośotra mayiceducyatāṃ praṇatosmyaham
||50||अदृष्टं तव नोदृष्टं यदिष्टंविष्टपत्रये ॥
अनुक्रोशोत्र मयिचेदुच्यतां प्रणतोस्म्यहम्
tvadāgamanajānandasaṃdohairme durāravaḥ ||
alaṃ na vaktumasakṛttathāpyekaṃ vadāmyaham
||51||त्वदागमनजानन्दसंदोहैर्मे दुरारवः ॥
अलं न वक्तुमसकृत्तथाप्येकं वदाम्यहम्
dharādharaṇasāmarthyaṃ mervādau pūrvapūruṣaiḥ ||
varṇyate samudāyāttadahameko dadhe dharām
||52||धराधरणसामर्थ्यं मेर्वादौ पूर्वपूरुषैः ॥
वर्ण्यते समुदायात्तदहमेको दधे धराम्
gaurīgurutvāddhimavānādipatyācca bhūbhṛtām ||
saṃbaṃdhitvātpaśupateḥ sa eko mānyabhṛtsatām
||53||गौरीगुरुत्वाद्धिमवानादिपत्याच्च भूभृताम् ॥
संबंधित्वात्पशुपतेः स एको मान्यभृत्सताम्
nameruḥ svarṇapūrṇatvādratnasānutayāthavā ||
surasadmatayāvāpi kvāpi mānyo mato mama
||54||नमेरुः स्वर्णपूर्णत्वाद्रत्नसानुतयाथवा ॥
सुरसद्मतयावापि क्वापि मान्यो मतो मम
paraṃ śataṃ na kiṃśailā ilākalanakelayaḥ ||
iha saṃti satāṃ mānyā mānyāste tu svabhūmiṣu
||55||परं शतं न किंशैला इलाकलनकेलयः ॥
इह संति सतां मान्या मान्यास्ते तु स्वभूमिषु
mandehadehasaṃdehādudayaikadayāśritaḥ ||
niṣadho nauṣadhidharo'pyastopyastamitaprabhaḥ
||56||मन्देहदेहसंदेहादुदयैकदयाश्रितः ॥
निषधो नौषधिधरोऽप्यस्तोप्यस्तमितप्रभः
nīlaśca nīlīnilayo mandaro mandalocanaḥ ||
sarpālayaḥ samalayo rāyaṃ nāvaiti raivataḥ
||57||नीलश्च नीलीनिलयो मन्दरो मन्दलोचनः ॥
सर्पालयः समलयो रायं नावैति रैवतः
hemakūṭatrikūṭādyāḥ kūṭottarapadāstute ||
kiṣkiṃdhakrauṃcasahyādyā bhārasahyā na te bhuvaḥ
||58||हेमकूटत्रिकूटाद्याः कूटोत्तरपदास्तुते ॥
किष्किंधक्रौंचसह्याद्या भारसह्या न ते भुवः
iti viṃdhyavacaḥ śrutvā nārado'cintayaddhṛdi ||
akharvagarvasaṃsargo na mahattvāya kalpate
||59||इति विंध्यवचः श्रुत्वा नारदोऽचिन्तयद्धृदि ॥
अखर्वगर्वसंसर्गो न महत्त्वाय कल्पते
śrīśailamukhyāḥ kiṃśailāneha saṃtyamalaśriyaḥ ||
yeṣāṃ śikharamātrādi darśanaṃ muktaye satām
||60||श्रीशैलमुख्याः किंशैलानेह संत्यमलश्रियः ॥
येषां शिखरमात्रादि दर्शनं मुक्तये सताम्
adyāsya balamālokyamiti dhyātvābravīnmuniḥ ||
satyamuktaṃ hi bhavatā gi risāraṃvivṛṇvatā
||61||अद्यास्य बलमालोक्यमिति ध्यात्वाब्रवीन्मुनिः ॥
सत्यमुक्तं हि भवता गि रिसारंविवृण्वता
paraṃ śaileṣu śaileṃdro merustvāmavamanyate ||
mayā niḥśvasitaṃ caitattvayi cāpi niveditam
||62||परं शैलेषु शैलेंद्रो मेरुस्त्वामवमन्यते ॥
मया निःश्वसितं चैतत्त्वयि चापि निवेदितम्
athavā madvidhānāṃ hi keyaṃ ciṃtā mahātmanām ||
svastyastu tubhyamityuktvā yayau sa vyomavartmani
||63||अथवा मद्विधानां हि केयं चिंता महात्मनाम् ॥
स्वस्त्यस्तु तुभ्यमित्युक्त्वा ययौ स व्योमवर्त्मनि
gate munau niniṃdasvamatīvodvignamānasaḥ ||
cintāmavāpa mahatīṃ viṃdhyo rvaṃdhyamanorathaḥ
||64||गते मुनौ निनिंदस्वमतीवोद्विग्नमानसः ॥
चिन्तामवाप महतीं विंध्यो र्वंध्यमनोरथः
viṃdhya uvāca
dhigjīvitaṃśāstrakalojjhitasya dhigjīvitaṃ codyamavarjitasya ||
dhigjīvitaṃ jñātiparājitasya dhigjīvitaṃ vyatharmanorathasya
||65||धिग्जीवितंशास्त्रकलोज्झितस्य धिग्जीवितं चोद्यमवर्जितस्य ॥
धिग्जीवितं ज्ञातिपराजितस्य धिग्जीवितं व्यथर्मनोरथस्य
kathaṃ bhunakti sa divā kathaṃ rātrau svapityaho ||
rahaḥ śarma kathaṃ tasya yasyābhibhavanaṃ ripoḥ
||66||कथं भुनक्ति स दिवा कथं रात्रौ स्वपित्यहो ॥
रहः शर्म कथं तस्य यस्याभिभवनं रिपोः
ahodavāgnidavathustathāmāṃ na sa bādhate ||
bādhate tu yathā citte cintāsaṃtāpasaṃtatiḥ
||67||अहोदवाग्निदवथुस्तथामां न स बाधते ॥
बाधते तु यथा चित्ते चिन्तासंतापसंततिः
yuktamuktaṃ purāvidbhiścintāmūrtiḥ sudāruṇā ||
na bheṣajairlaṃghanairvā na cānyairupaśāmyati
||68||युक्तमुक्तं पुराविद्भिश्चिन्तामूर्तिः सुदारुणा ॥
न भेषजैर्लंघनैर्वा न चान्यैरुपशाम्यति
cintājvaro manuṣyāṇāṃ kṣudhāṃnidrāṃbalaṃ haret ||
rūpamutsāhabuddhiṃ śrī jīvitaṃ ca na saṃśayaḥ
||69||चिन्ताज्वरो मनुष्याणां क्षुधांनिद्रांबलं हरेत् ॥
रूपमुत्साहबुद्धिं श्री जीवितं च न संशयः
jvaro vyatīte ṣaḍahe jīrṇajvara ihocyate ||
asau cintājvarastīvraḥ pratyahaṃ navatāṃ vrajet
||70||ज्वरो व्यतीते षडहे जीर्णज्वर इहोच्यते ॥
असौ चिन्ताज्वरस्तीव्रः प्रत्यहं नवतां व्रजेत्
dhanyo dhanvatarirnātra carakaścaratīha na ||
nāsatyāvapinā' satyāvatra cintājvare kila
||71||धन्यो धन्वतरिर्नात्र चरकश्चरतीह न ॥
नासत्यावपिनाऽ सत्यावत्र चिन्ताज्वरे किल
kiṃ karomi kva gacchāmi kathaṃ meruṃ jayāmyaham ||
utplutya tasya śirasi patāmi na patāmyataḥ
||72||किं करोमि क्व गच्छामि कथं मेरुं जयाम्यहम् ॥
उत्प्लुत्य तस्य शिरसि पतामि न पताम्यतः
śakraṃ kopayatā pūrvamasmadgotreṇa kenacit ||
pakṣahīnaḥ kṛto yatra dhigapakṣasyaceṣṭitam
||73||शक्रं कोपयता पूर्वमस्मद्गोत्रेण केनचित् ॥
पक्षहीनः कृतो यत्र धिगपक्षस्यचेष्टितम्
athavā sa kathaṃ merustathoccaiḥ sparddhate mayā ||
bhūmerbhārabhṛtaḥprāyo bhavaṃti bhrāṃti bhūmayaḥ
||74||अथवा स कथं मेरुस्तथोच्चैः स्पर्द्धते मया ॥
भूमेर्भारभृतःप्रायो भवंति भ्रांति भूमयः
alīkavāktvamathavā saṃbhāvyaṃ nārade katham ||
brahmacāriṇi vedajñe satyalokanivāsini
||75||अलीकवाक्त्वमथवा संभाव्यं नारदे कथम् ॥
ब्रह्मचारिणि वेदज्ञे सत्यलोकनिवासिनि
yuktāyuktavicārotha mādṛśenopayujyate ||
parākrameṣvaśaktānāṃ vicāraṃ gāhate manaḥ
||76||युक्तायुक्तविचारोथ मादृशेनोपयुज्यते ॥
पराक्रमेष्वशक्तानां विचारं गाहते मनः
athavā cintanairetaiḥ kiṃvyarthairviśvakārakam ||
viśveśaṃ śaraṇaṃ yāyāṃ same buddhiṃ pradāsyati
||77||अथवा चिन्तनैरेतैः किंव्यर्थैर्विश्वकारकम् ॥
विश्वेशं शरणं यायां समे बुद्धिं प्रदास्यति
anāthanāthaḥ sarveṣāṃ viśvanātho hi gīyate ||
kṣaṇaṃ manasi saṃcitya bhaveditthamasaṃśayam
||78||अनाथनाथः सर्वेषां विश्वनाथो हि गीयते ॥
क्षणं मनसि संचित्य भवेदित्थमसंशयम्
etadeva kariṣyāmi neṣṭaṃ kālavilaṃbanam ||
vicakṣaṇairupekṣyau na varddhamānau parāmayau
||79||एतदेव करिष्यामि नेष्टं कालविलंबनम् ॥
विचक्षणैरुपेक्ष्यौ न वर्द्धमानौ परामयौ
meruṃ pradakṣiṇīkuryānnityameva divākaraḥ ||
sagraharkṣagaṇo nūnaṃ manyamāno balādhikam
||80||मेरुं प्रदक्षिणीकुर्यान्नित्यमेव दिवाकरः ॥
सग्रहर्क्षगणो नूनं मन्यमानो बलाधिकम्
iti niścitya vindhyādrirvavṛdhe sa mṛdhekṣaṇaḥ ||
anaṃtagaganasyāṃtaṃ kurvadbhiḥ śikharairiva
||81||इति निश्चित्य विन्ध्याद्रिर्ववृधे स मृधेक्षणः ॥
अनंतगगनस्यांतं कुर्वद्भिः शिखरैरिव
kaiścitsārddhaṃ virodho na kartavyaḥ kenacitkvacit ||
kartavyaścetprayatnena yathā nopahasejjanaḥ
||82||कैश्चित्सार्द्धं विरोधो न कर्तव्यः केनचित्क्वचित् ॥
कर्तव्यश्चेत्प्रयत्नेन यथा नोपहसेज्जनः
nirudhya brādhnamadhvānaṃ kṛtakṛtya ivādrirāṭ ||
svastho'bhavadbhavādhīnā prāṇināṃ hi bhaviṣyatā
||83||निरुध्य ब्राध्नमध्वानं कृतकृत्य इवाद्रिराट् ॥
स्वस्थोऽभवद्भवाधीना प्राणिनां हि भविष्यता
yamadyayamakartāsau dakṣiṇaṃ prakramiṣyati ||
sakulīnaḥ sa ca śrīmānsamahānmahitaḥ sa ca
||84||यमद्ययमकर्तासौ दक्षिणं प्रक्रमिष्यति ॥
सकुलीनः स च श्रीमान्समहान्महितः स च
yāvatsvaśa ktiṃ śaktopi na darśayati karhicit ||
tāvatsa laṃghyaḥ sarveṣāṃ jvalano dārugo yathā
||85||यावत्स्वश क्तिं शक्तोपि न दर्शयति कर्हिचित् ॥
तावत्स लंघ्यः सर्वेषां ज्वलनो दारुगो यथा
iti ciṃtāmahābhāraṃ tyaktvā tasthau sthirodyamaḥ ||
ākāṃkṣamāṇastaraṇe rudayaṃ brāhmaṇo yathā
||86||इति चिंतामहाभारं त्यक्त्वा तस्थौ स्थिरोद्यमः ॥
आकांक्षमाणस्तरणे रुदयं ब्राह्मणो यथा
iti śrīskāndemahāpurāṇe ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārdhe vindhyavardhanaṃnāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||