tiṣṭhannekena pādena koyaṃ bhramati sattamau
śivaśarmovāca
tiṣṭhannekena pādena koyaṃ bhramati sattamau ||
anekaraśanāvyagra hastāgro vyagralocanaḥ
||1||तिष्ठन्नेकेन पादेन कोयं भ्रमति सत्तमौ ॥
अनेकरशनाव्यग्र हस्ताग्रो व्यग्रलोचनः
trilokīmaṃḍapastaṃbha sannibhobhābhirāvṛtaḥ ||
atulaṃ jyotiṣāṃ rāśiṃ tulayā tulayanniva
||2||त्रिलोकीमंडपस्तंभ सन्निभोभाभिरावृतः ॥
अतुलं ज्योतिषां राशिं तुलया तुलयन्निव
sūtradhāra iva vyoma vyāyāmaparimāpakaḥ ||
traivikramoṃghridaṃḍo vā proddaṃḍo gaganāṃgaṇe
||3||सूत्रधार इव व्योम व्यायामपरिमापकः ॥
त्रैविक्रमोंघ्रिदंडो वा प्रोद्दंडो गगनांगणे
athavāṃbarakāsārasārayūpasvarūpadhṛk ||
koyaṃ kathaya taṃ devau kṛpayā parayā mama
||4||अथवांबरकासारसारयूपस्वरूपधृक् ॥
कोयं कथय तं देवौ कृपया परया मम
niśamyeti vacastasya vayasyasya vimānagau ||
praṇayādāhatustasmai dhruvāṃ dhruvakathāṃ gaṇau
||5||निशम्येति वचस्तस्य वयस्यस्य विमानगौ ॥
प्रणयादाहतुस्तस्मै ध्रुवां ध्रुवकथां गणौ
gaṇāvūcatuḥ
manoḥ svāyaṃbhuvasyāsīduttānacaraṇaḥ sutaḥ ||
tasya kṣitipatervipra dvau sutau saṃbabhūvatuḥ
||6||मनोः स्वायंभुवस्यासीदुत्तानचरणः सुतः ॥
तस्य क्षितिपतेर्विप्र द्वौ सुतौ संबभूवतुः
surucyāmuttamo jyeṣṭhaḥ sunītyāṃ tu dhruvo paraḥ ||
madhye sabhaṃ narapaterupaviṣṭasya caikadā
||7||सुरुच्यामुत्तमो ज्येष्ठः सुनीत्यां तु ध्रुवो परः ॥
मध्ये सभं नरपतेरुपविष्टस्य चैकदा
sunītyā rājasevāyai niyukto'laṃkṛtorbhakaḥ ||
dhruvo dhātreyikāputraiḥ samaṃ vinayatatparaḥ
||8||सुनीत्या राजसेवायै नियुक्तोऽलंकृतोर्भकः ॥
ध्रुवो धात्रेयिकापुत्रैः समं विनयतत्परः
sa gatvottānacaraṇaṃ kṣoṇīśaṃ praṇanāma ha ||
dṛṣṭvottamaṃ tadutsaṃge niviṣṭaṃ janakasya vai
||9||स गत्वोत्तानचरणं क्षोणीशं प्रणनाम ह ॥
दृष्ट्वोत्तमं तदुत्संगे निविष्टं जनकस्य वै
proccasiṃhāsanasthasya nṛpaterbālyacāpalāt ||
āroḍhukāmastvabhavatsaunīteyastadā dhruvaḥ
||10||प्रोच्चसिंहासनस्थस्य नृपतेर्बाल्यचापलात् ॥
आरोढुकामस्त्वभवत्सौनीतेयस्तदा ध्रुवः
ārurukṣumavekṣyāmuṃ surucirdhuvamabravīt ||
daurbhageya kimāroḍhumiccheraṃkaṃ mahīpateḥ
||11||आरुरुक्षुमवेक्ष्यामुं सुरुचिर्धुवमब्रवीत् ॥
दौर्भगेय किमारोढुमिच्छेरंकं महीपतेः
bālabāliśabuddhitvādabhāgyā jaṭharodbhava ||
asminsiṃhāsane sthātuṃ na tvayā sukṛtaṃ kṛtam
||12||बालबालिशबुद्धित्वादभाग्या जठरोद्भव ॥
अस्मिन्सिंहासने स्थातुं न त्वया सुकृतं कृतम्
yadi syātsukṛtaṃ tatkiṃ durbhagodarago'bhavaḥ ||
anenaivānumānena budhyasva svālpapuṇyatām
||13||यदि स्यात्सुकृतं तत्किं दुर्भगोदरगोऽभवः ॥
अनेनैवानुमानेन बुध्यस्व स्वाल्पपुण्यताम्
bhūtvā rājakumāropi nālaṃkuryā mamodaram ||
sukukṣijamamuṃ paśya tvamuttamamanuttamam
||14||भूत्वा राजकुमारोपि नालंकुर्या ममोदरम् ॥
सुकुक्षिजममुं पश्य त्वमुत्तममनुत्तमम्
adhijānudharājānermānena paribṛṃhitam ||
prāṃśoḥ siṃhāsanasyāsya ruciścedadhirohaṇe
||15||अधिजानुधराजानेर्मानेन परिबृंहितम् ॥
प्रांशोः सिंहासनस्यास्य रुचिश्चेदधिरोहणे
kukṣiṃ hitvā kimavasaḥ suruceśca surociṣam ||
madhye bhūpasabhaṃ bālastayeti paribhartsitaḥ
||16||कुक्षिं हित्वा किमवसः सुरुचेश्च सुरोचिषम् ॥
मध्ये भूपसभं बालस्तयेति परिभर्त्सितः
patannipītabāṣpāṃburdhairyātkiṃcinna coktavān ||
ucitā'nucitaṃ kiṃcinnocivānsopi pārthivaḥ
||17||पतन्निपीतबाष्पांबुर्धैर्यात्किंचिन्न चोक्तवान् ॥
उचिताऽनुचितं किंचिन्नोचिवान्सोपि पार्थिवः
niyaṃtrito mahiṣyāśca tasyāḥ saubhāgyagauravāt ||
vimṛjya ca sabhālokaṃ śokaṃ saṃmṛjya ceṣṭitaiḥ
||18||नियंत्रितो महिष्याश्च तस्याः सौभाग्यगौरवात् ॥
विमृज्य च सभालोकं शोकं संमृज्य चेष्टितैः
śaiśavaiḥ sa śiśurnatvā nṛpaṃ svasadanaṃ yayau ||
sunītirnītinilayamavalokyātha bālakam
||19||शैशवैः स शिशुर्नत्वा नृपं स्वसदनं ययौ ॥
सुनीतिर्नीतिनिलयमवलोक्याथ बालकम्
sukhalakṣmyaivacājñāsīddhruvaṃ samavamānitam ||
abhisṛtya ca taṃ bālaṃ mūrdhnyupāghrāya sā sakṛt
||20||सुखलक्ष्म्यैवचाज्ञासीद्ध्रुवं समवमानितम् ॥
अभिसृत्य च तं बालं मूर्ध्न्युपाघ्राय सा सकृत्
kiṃcitparimlānamiva sasāṃtvaṃ pariṣasvaje ||
atha dṛṣṭvā sunītiṃ sa rahoṃtaḥ puravāsinīm
||21||किंचित्परिम्लानमिव ससांत्वं परिषस्वजे ॥
अथ दृष्ट्वा सुनीतिं स रहोंतः पुरवासिनीम्
dīrghaṃ niḥśvasya bahuśo māturagre ruroda ha ||
sāṃtvayitvāśrunayanā vadanaṃ parimārjya ca
||22||दीर्घं निःश्वस्य बहुशो मातुरग्रे रुरोद ह ॥
सांत्वयित्वाश्रुनयना वदनं परिमार्ज्य च
dukūlāṃcala saṃparkairmṛdulairmṛdupāṇinā ||
papraccha tanayaṃ mātā vada rodanakāraṇam ||
vidyamāne narapatau śiśo kenāpamānitaḥ
||23||दुकूलांचल संपर्कैर्मृदुलैर्मृदुपाणिना ॥
पप्रच्छ तनयं माता वद रोदनकारणम् ॥
विद्यमाने नरपतौ शिशो केनापमानितः
apothasamupaspṛśya tāṃbūlaṃ parigṛhya ca ||
mātrā pṛṣṭaḥ soparodhaṃ dhruvastāṃ paryabhāṣata
||24||अपोथसमुपस्पृश्य तांबूलं परिगृह्य च ॥
मात्रा पृष्टः सोपरोधं ध्रुवस्तां पर्यभाषत
saṃpṛcche janani tvāhaṃ samyakśaṃsa mamāgrataḥ ||
bhāryātvepi ca sāmānye kathaṃ sā suruciḥ priyā
||25||संपृच्छे जननि त्वाहं सम्यक्शंस ममाग्रतः ॥
भार्यात्वेपि च सामान्ये कथं सा सुरुचिः प्रिया
kathaṃ na bhavatī mātaḥ priyā kṣitipaterasi ||
kathamuttamatāṃ prāpta uttamaḥ suruceḥ sutaḥ
||26||कथं न भवती मातः प्रिया क्षितिपतेरसि ॥
कथमुत्तमतां प्राप्त उत्तमः सुरुचेः सुतः
kumāratvepi sāmānye kathaṃ tvahamanuttamaḥ ||
kathaṃ tvaṃ maṃdabhāgyāsi sukukṣiḥ suruciḥ katham
||27||कुमारत्वेपि सामान्ये कथं त्वहमनुत्तमः ॥
कथं त्वं मंदभाग्यासि सुकुक्षिः सुरुचिः कथम्
kathaṃ nṛpāsanaṃ yogyamuttamasya kathaṃ na me ||
kathaṃ me sukṛtaṃ tucchamuttamasyottamaṃ katham
||28||कथं नृपासनं योग्यमुत्तमस्य कथं न मे ॥
कथं मे सुकृतं तुच्छमुत्तमस्योत्तमं कथम्
iti śrutvā vacastasya sunītirnītimacchiśoḥ ||
kiṃciducchvasya śanakaiḥ śiśukopopaśāṃtaye
||29||इति श्रुत्वा वचस्तस्य सुनीतिर्नीतिमच्छिशोः ॥
किंचिदुच्छ्वस्य शनकैः शिशुकोपोपशांतये
svabhāvamadhurāṃ vāṇīṃ vaktuṃ samupacakrame ||
sāpatnaṃ pratighaṃ tyaktvā rājanītividāṃvarā
||30||स्वभावमधुरां वाणीं वक्तुं समुपचक्रमे ॥
सापत्नं प्रतिघं त्यक्त्वा राजनीतिविदांवरा
sunītiruvāca
ayi tāta mahābuddhe viśuddhenāṃtarātmanā ||
nivedayāmi te sarvaṃ mā'pamāne matiṃ kṛthāḥ
||31||अयि तात महाबुद्धे विशुद्धेनांतरात्मना ॥
निवेदयामि ते सर्वं माऽपमाने मतिं कृथाः
tayā yaduktaṃ tatsarvaṃ tathyameva na cānyathā ||
sāpatyurmahiṣīrājño rājñīnāmati vallabhā
||32||तया यदुक्तं तत्सर्वं तथ्यमेव न चान्यथा ॥
सापत्युर्महिषीराज्ञो राज्ञीनामति वल्लभा
tayā janmāṃtare tāta yatpuṇyaṃ samupārjitam ||
tatpuṇyopacayādrājā surucyāṃ surucirbhṛśam
||33||तया जन्मांतरे तात यत्पुण्यं समुपार्जितम् ॥
तत्पुण्योपचयाद्राजा सुरुच्यां सुरुचिर्भृशम्
mādṛśyo maṃdabhāgyāyāḥ pramadāsu pratiṣṭhitāḥ ||
kevalaṃ rājapatnītvavādastāsu na tadruciḥ
||34||मादृश्यो मंदभाग्यायाः प्रमदासु प्रतिष्ठिताः ॥
केवलं राजपत्नीत्ववादस्तासु न तद्रुचिः
mahā sukṛtasaṃbhārairuttamaścottamodare ||
uvāsa tasyāḥ puṇyā yā nṛpasiṃhāsanocitaḥ
||35||महा सुकृतसंभारैरुत्तमश्चोत्तमोदरे ॥
उवास तस्याः पुण्या या नृपसिंहासनोचितः
ātapatraṃ ca caṃdrābhaṃ śubhe cāpi ca cāmare ||
bhadrāsanaṃ tathoccaṃ ca siṃdhurāśca madoddhurāḥ
||36||आतपत्रं च चंद्राभं शुभे चापि च चामरे ॥
भद्रासनं तथोच्चं च सिंधुराश्च मदोद्धुराः
turaṃgamāśca turagāstvanādhivyādhijīvitam ||
niḥsapatnaṃ śubhaṃ rājyaṃ prājyaṃ hariharārcanam
||37||तुरंगमाश्च तुरगास्त्वनाधिव्याधिजीवितम् ॥
निःसपत्नं शुभं राज्यं प्राज्यं हरिहरार्चनम्
vipulaṃ ca kalājñānamadhītamaparājitam ||
tathā jayoriṣaḍvarge svabhāvātsāttvikī matiḥ
||38||विपुलं च कलाज्ञानमधीतमपराजितम् ॥
तथा जयोरिषड्वर्गे स्वभावात्सात्त्विकी मतिः
dṛṣṭiḥ kāruṇyasaṃpūrṇā vāṇī madhurabhāṣiṇī ||
anālasyaṃ ca kāryeṣu tathā gurujane natiḥ
||39||दृष्टिः कारुण्यसंपूर्णा वाणी मधुरभाषिणी ॥
अनालस्यं च कार्येषु तथा गुरुजने नतिः
sarvatra śucitā tāta sā paropakṛtiḥ sadā ||
aurjasvalā manovṛttiḥ sadaivādīnavāditā
||40||सर्वत्र शुचिता तात सा परोपकृतिः सदा ॥
और्जस्वला मनोवृत्तिः सदैवादीनवादिता
sadojire ca pāṃḍityaṃ prāgalbhyaṃ caraṇāṃgaṇe ||
ārjavaṃ baṃdhuvargeṣu kāṭhinyaṃ krayavikraye
||41||सदोजिरे च पांडित्यं प्रागल्भ्यं चरणांगणे ॥
आर्जवं बंधुवर्गेषु काठिन्यं क्रयविक्रये
mārdavaṃ strīprayogeṣu vatsalatvaṃ prajāsu ca ||
brāhmaṇebhyo bhayaṃ nityaṃ vṛddhavṛttyupajīvanam
||42||मार्दवं स्त्रीप्रयोगेषु वत्सलत्वं प्रजासु च ॥
ब्राह्मणेभ्यो भयं नित्यं वृद्धवृत्त्युपजीवनम्
vāso bhāgīrathītīre tīrthe vā maraṇaṃ raṇe ||
aparāṅmukhatā'rthibhyaḥ pratyarthibhyo viśeṣataḥ
||43||वासो भागीरथीतीरे तीर्थे वा मरणं रणे ॥
अपराङ्मुखताऽर्थिभ्यः प्रत्यर्थिभ्यो विशेषतः
bhogaḥ parijanaiḥ sārdhaṃ dānāvaṃdhyadināgamaḥ ||
vidyāvyasanitā nityaṃ nityaṃ pitrorupasthitiḥ
||44||भोगः परिजनैः सार्धं दानावंध्यदिनागमः ॥
विद्याव्यसनिता नित्यं नित्यं पित्रोरुपस्थितिः
yaśasaḥ saṃcayo nityaṃ nityaṃ dharmasya saṃcayaḥ ||
svargāpavargayoḥ siddhiḥ sadā śīlasya maṃḍanam
||45||यशसः संचयो नित्यं नित्यं धर्मस्य संचयः ॥
स्वर्गापवर्गयोः सिद्धिः सदा शीलस्य मंडनम्
sadbhiśca saṃgatirnityaṃ maitrī ca pitṛmitrakaiḥ ||
itihāsapurāṇānāmutkaṃṭhā śravaṇe sadā
||46||सद्भिश्च संगतिर्नित्यं मैत्री च पितृमित्रकैः ॥
इतिहासपुराणानामुत्कंठा श्रवणे सदा
vipadyapi paraṃ dhairyaṃ sthairyaṃ saṃpatsamāgame ||
gāṃbhīryaṃ vāgvilāseṣu audāryaṃ pātrapāṇiṣu
||47||विपद्यपि परं धैर्यं स्थैर्यं संपत्समागमे ॥
गांभीर्यं वाग्विलासेषु औदार्यं पात्रपाणिषु
dehe paraikā kṛśatā tapobhirniyamairyamaiḥ ||
etairmanorathaphalaiḥ phalatyeva tapodrumāḥ
||48||देहे परैका कृशता तपोभिर्नियमैर्यमैः ॥
एतैर्मनोरथफलैः फलत्येव तपोद्रुमाः
tasmādalpatapastvādvai tvaṃ cāhaṃ ca mahāmate ||
prāpyāpi rājasāṃnidhyaṃ rājalakṣmyā na bhājanam
||49||तस्मादल्पतपस्त्वाद्वै त्वं चाहं च महामते ॥
प्राप्यापि राजसांनिध्यं राजलक्ष्म्या न भाजनम्
mānāpamānayostasmātsvakṛtaṃ kāraṇaṃ param ||
sraṣṭāpi nāpamārṣṭuṃ tatparīṣṭe svakṛtāṃ kṛtim ||
mā śocastvamataḥ putra diṣṭamiṣṭaṃ samarpayet
||50||मानापमानयोस्तस्मात्स्वकृतं कारणं परम् ॥
स्रष्टापि नापमार्ष्टुं तत्परीष्टे स्वकृतां कृतिम् ॥
मा शोचस्त्वमतः पुत्र दिष्टमिष्टं समर्पयेत्
ityākarṇya sunītyāstanmahāvākyaṃ sunītimat ||
saunīte yo dhruvovācamādade vaktumuttaram
||51||इत्याकर्ण्य सुनीत्यास्तन्महावाक्यं सुनीतिमत् ॥
सौनीते यो ध्रुवोवाचमाददे वक्तुमुत्तरम्
dhruva uvāca
janayitri sunīte me śṛṇu vākyamanākulam ||
mā bāla iti matvā māmavamaṃsthāstapasvini
||52||जनयित्रि सुनीते मे शृणु वाक्यमनाकुलम् ॥
मा बाल इति मत्वा मामवमंस्थास्तपस्विनि
yadyahaṃ mānave vaṃśe jātosmyatyaṃta pāvane ||
uttānapādatanayastvadīyodara saṃbhavaḥ
||53||यद्यहं मानवे वंशे जातोस्म्यत्यंत पावने ॥
उत्तानपादतनयस्त्वदीयोदर संभवः
tapa eva hi cenmātaḥ kāraṇaṃ sarvasaṃpadām ||
tattadāsāditaṃ vidvipadamanyairdurāsadam
||54||तप एव हि चेन्मातः कारणं सर्वसंपदाम् ॥
तत्तदासादितं विद्विपदमन्यैर्दुरासदम्
ekameva hi sāhāyyaṃ kuru mātarataṃdritā ||
anujñā dānamātraṃ ca āśīrbhirabhinaṃdaya
||55||एकमेव हि साहाय्यं कुरु मातरतंद्रिता ॥
अनुज्ञा दानमात्रं च आशीर्भिरभिनंदय
sāpi jñātvā mahāvīryaṃ kumāraṃ kukṣisaṃbhavam ||
mahatyotsāhasaṃ pattyā rājamānamuvāca tam
||56||सापि ज्ञात्वा महावीर्यं कुमारं कुक्षिसंभवम् ॥
महत्योत्साहसं पत्त्या राजमानमुवाच तम्
anujñātuṃ na śaktā'haṃ tvāmuttānaśayāṃgaja ||
sāṣṭaikavarṣadeśīyantathāpi kathayāmyaham
||57||अनुज्ञातुं न शक्ताऽहं त्वामुत्तानशयांगज ॥
साष्टैकवर्षदेशीयन्तथापि कथयाम्यहम्
sapatnīvākyabhallībhirbhinne mahati me hṛdi ||
tava bāṣpaughavārīṇi na tiṣṭhaṃti karomi kim
||58||सपत्नीवाक्यभल्लीभिर्भिन्ने महति मे हृदि ॥
तव बाष्पौघवारीणि न तिष्ठंति करोमि किम्
tāni manye'tra mārgeṇa sravaṃtyavirataṃ śiśo ||
sravaṃtīśca cikīrṣaṃti pratikūla jalāḥ kila
||59||तानि मन्येऽत्र मार्गेण स्रवंत्यविरतं शिशो ॥
स्रवंतीश्च चिकीर्षंति प्रतिकूल जलाः किल
tvadekatanayā tāta tvadādhāraikajīvitā ||
tvamaṃgayaṣṭirasi me tvanmukhāsaktalocanā
||60||त्वदेकतनया तात त्वदाधारैकजीविता ॥
त्वमंगयष्टिरसि मे त्वन्मुखासक्तलोचना
labdhosi katibhiḥ kaṣṭairiṣṭāḥ saṃprārthya devatāḥ ||
tvanmukheṃdūdaye tāta manmanaḥ kṣīranīradhiḥ
||61||लब्धोसि कतिभिः कष्टैरिष्टाः संप्रार्थ्य देवताः ॥
त्वन्मुखेंदूदये तात मन्मनः क्षीरनीरधिः
ānandapayasāpūrya kucāvudvelito bhavet ||
tvadaṃgasaṃgasaṃbhūta sukhasandoha śītalā
||62||आनन्दपयसापूर्य कुचावुद्वेलितो भवेत् ॥
त्वदंगसंगसंभूत सुखसन्दोह शीतला
sukhaṃśaye suśayane prāvṛtya pulakāṃbaram ||
apo'tha samupaspṛśya tāṃbūlaṃ parigṛhya ca
||63||सुखंशये सुशयने प्रावृत्य पुलकांबरम् ॥
अपोऽथ समुपस्पृश्य तांबूलं परिगृह्य च
tvadāsyasyauṣṭhapuṭaka dugdhavārdhi vivardhitām ||
sudhāsudhāṃśuvadanadhayatyapi dhinomi na
||64||त्वदास्यस्यौष्ठपुटक दुग्धवार्धि विवर्धिताम् ॥
सुधासुधांशुवदनधयत्यपि धिनोमि न
tvadīyaḥ śītalālāpaḥ prāpa śrutipathaṃ yadā ||
sapatnīvākyadavathustadaivatyātsa vepathuḥ
||65||त्वदीयः शीतलालापः प्राप श्रुतिपथं यदा ॥
सपत्नीवाक्यदवथुस्तदैवत्यात्स वेपथुः
yadaṃga nidrāsiciraṃ dhyāyaṃtyasmi tadetyaham ||
kadā nidrā daridrosau bhavitārkodaye'bjavat
||66||यदंग निद्रासिचिरं ध्यायंत्यस्मि तदेत्यहम् ॥
कदा निद्रा दरिद्रोसौ भवितार्कोदयेऽब्जवत्
yadopeyā gṛhānvatsa khelitvā bālakhelanaiḥ ||
tadānarghyārghyamutsraṣṭuṃ stanausyātāmivonmukhau
||67||यदोपेया गृहान्वत्स खेलित्वा बालखेलनैः ॥
तदानर्घ्यार्घ्यमुत्स्रष्टुं स्तनौस्यातामिवोन्मुखौ
yadā saudhādviniryāyāḥ padmarekhāṃkitaṃ padam ||
prāṇānāṃ te yiyāsūnāṃ tadā tadavalaṃbanam
||68||यदा सौधाद्विनिर्यायाः पद्मरेखांकितं पदम् ॥
प्राणानां ते यियासूनां तदा तदवलंबनम्
yadāyadā bahiryāsi putra tricaturaṃ padam ||
tadātadā mama prāṇaḥ kaṃṭhaprāghuṇikī bhavet
||69||यदायदा बहिर्यासि पुत्र त्रिचतुरं पदम् ॥
तदातदा मम प्राणः कंठप्राघुणिकी भवेत्
citraṃ putra tvarayati yātuṃ me mānasāṃḍajaḥ ||
sudhādhārādhara iva bahiścirayati tvayi
||70||चित्रं पुत्र त्वरयति यातुं मे मानसांडजः ॥
सुधाधाराधर इव बहिश्चिरयति त्वयि
atha tiṣṭhaṃtu kaṭhināḥ prāṇāḥ kaṃṭhāṭavītaṭe ||
tapasyaṃtotisaṃtaptāstapase tvayi yāsyati
||71||अथ तिष्ठंतु कठिनाः प्राणाः कंठाटवीतटे ॥
तपस्यंतोतिसंतप्तास्तपसे त्वयि यास्यति
ityanujñāmanuprāpya jananī caraṇāṃbujau ||
kṣaṇaṃ maulijajaṃbāla jaḍau kṛtvā dhruvo yayau
||72||इत्यनुज्ञामनुप्राप्य जननी चरणांबुजौ ॥
क्षणं मौलिजजंबाल जडौ कृत्वा ध्रुवो ययौ
tayāpi dhairyasūtreṇa sunītyā pariguṃphya ca ||
netreṃdīvarajāmālā dhruvasyopāyanīkṛtā
||73||तयापि धैर्यसूत्रेण सुनीत्या परिगुंफ्य च ॥
नेत्रेंदीवरजामाला ध्रुवस्योपायनीकृता
mātrātanmārgarakṣārthaṃ tadā tadanugīkṛtāḥ ||
parairavāryaprasarāḥ svāśīrvādāḥ paraḥśatāḥ
||74||मात्रातन्मार्गरक्षार्थं तदा तदनुगीकृताः ॥
परैरवार्यप्रसराः स्वाशीर्वादाः परःशताः
svasaudhātsa vinirgatya bālo'bālaparākramaḥ ||
anukūlena marutā darśitādhvā'viśadvanam
||75||स्वसौधात्स विनिर्गत्य बालोऽबालपराक्रमः ॥
अनुकूलेन मरुता दर्शिताध्वाऽविशद्वनम्
samaruttaruśākhāgra prasāraṇamiṣeṇa saḥ ||
kṛtāhūtiriva premṇā vanena vanamāviśat
||76||समरुत्तरुशाखाग्र प्रसारणमिषेण सः ॥
कृताहूतिरिव प्रेम्णा वनेन वनमाविशत्
samātṛdaivatobhijñaḥ kevalaṃ rājavartmani ||
na veda kānanādhvānaṃ kṣaṇaṃ dadhyau nṛpātmajaḥ
||77||समातृदैवतोभिज्ञः केवलं राजवर्त्मनि ॥
न वेद काननाध्वानं क्षणं दध्यौ नृपात्मजः
yāvadunmīlya nayane puraḥ paśyati sa dhruvaḥ ||
tāvaddadarśa saptarṣīnatarkita gatīnvane
||78||यावदुन्मील्य नयने पुरः पश्यति स ध्रुवः ॥
तावद्ददर्श सप्तर्षीनतर्कित गतीन्वने
vāliśeṣvasahāyeṣu bhavedbhāgyaṃ sahāyakṛt ||
araṇyānyāṃ raṇe gehe tato bhāgyaṃ hi kāraṇam
||79||वालिशेष्वसहायेषु भवेद्भाग्यं सहायकृत् ॥
अरण्यान्यां रणे गेहे ततो भाग्यं हि कारणम्
kva rājatanayo bālo gahanaṃ kva ca tadvanam ||
balātsvasātpratkurvatyai namaste bhavitavya te
||80||क्व राजतनयो बालो गहनं क्व च तद्वनम् ॥
बलात्स्वसात्प्रत्कुर्वत्यै नमस्ते भवितव्य ते
yatra yasya hi yadbhāvyaṃ śubhaṃ vā'śubhameva ca ||
ākṛṣyabhāvinī rajjustatra tasya hi dāpayeta
||81||यत्र यस्य हि यद्भाव्यं शुभं वाऽशुभमेव च ॥
आकृष्यभाविनी रज्जुस्तत्र तस्य हि दापयेत
anyathā vidadhātyeṣa mānavo buddhivaibhavāt ||
bhagavatyā bhavitryā'sau vidadhyādvidhiranyathā
||82||अन्यथा विदधात्येष मानवो बुद्धिवैभवात् ॥
भगवत्या भवित्र्याऽसौ विदध्याद्विधिरन्यथा
navayo na ca vai citryaṃ na citraṃ vidadhehitam ||
na balaṃ nodyamaḥ puṃsāṃ kāraṇaṃ prākkṛtaṃ kṛtam
||83||नवयो न च वै चित्र्यं न चित्रं विदधेहितम् ॥
न बलं नोद्यमः पुंसां कारणं प्राक्कृतं कृतम्
atha dṛṣṭvā sa saptarṣīnsaptasaptyatitejasaḥ ||
bhāgyasūtrairivākṛṣyopanītānpramumoda ha
||84||अथ दृष्ट्वा स सप्तर्षीन्सप्तसप्त्यतितेजसः ॥
भाग्यसूत्रैरिवाकृष्योपनीतान्प्रमुमोद ह
tilakāṃkita sadbhālānkuśopagrahitāṃgulīn ||
kṛṣṇājinopaviṣṭāṃśca yajñasūtrairalaṃkṛtān
||85||तिलकांकित सद्भालान्कुशोपग्रहितांगुलीन् ॥
कृष्णाजिनोपविष्टांश्च यज्ञसूत्रैरलंकृतान्
sākṣasūtrakarānkiṃcidvinimīlitalo canān ||
sudhautasūkṣmakāṣāyavāsaḥ prāvaraṇānvitāna
||86||साक्षसूत्रकरान्किंचिद्विनिमीलितलो चनान् ॥
सुधौतसूक्ष्मकाषायवासः प्रावरणान्वितान
akāṃḍepi mahābhāgānmilitānsaptanīradhīn ||
citraṃ vipadvinirmagnānuddidhīrṣūniva prajāḥ
||87||अकांडेपि महाभागान्मिलितान्सप्तनीरधीन् ॥
चित्रं विपद्विनिर्मग्नानुद्दिधीर्षूनिव प्रजाः
upagamya vinamraḥ sa prabaddhakarasaṃpuṭaḥ ||
dhruvo vijñāpayāṃcakre praṇamya lalitaṃ vacaḥ
||88||उपगम्य विनम्रः स प्रबद्धकरसंपुटः ॥
ध्रुवो विज्ञापयांचक्रे प्रणम्य ललितं वचः
dhruva uvāca
avaita māṃ munivarāḥ sunītyudarasaṃbhavam ||
uttānapādatanayaṃ dhruvaṃ nirviṇṇamānasam
||89||अवैत मां मुनिवराः सुनीत्युदरसंभवम् ॥
उत्तानपादतनयं ध्रुवं निर्विण्णमानसम्
idaṃ vanamanuprāptaṃ sanāthaṃ yuṣmadaṃghribhiḥ ||
prāyonabhijñaṃ sarvatra maharddhyuṣitamānasam
||90||इदं वनमनुप्राप्तं सनाथं युष्मदंघ्रिभिः ॥
प्रायोनभिज्ञं सर्वत्र महर्द्ध्युषितमानसम्
te dṛṣṭvorjasvalaṃ bālaṃ svabhāva madhurākṛtim ||
anarghyanayanepathyaṃ mṛdugaṃbhīrabhāṣiṇam
||91||ते दृष्ट्वोर्जस्वलं बालं स्वभाव मधुराकृतिम् ॥
अनर्घ्यनयनेपथ्यं मृदुगंभीरभाषिणम्
upopaveśya śiśukaṃ procurvai vismitā bhṛśam ||
ahobālaviśālākṣa mahārāja kumāraka
||92||उपोपवेश्य शिशुकं प्रोचुर्वै विस्मिता भृशम् ॥
अहोबालविशालाक्ष महाराज कुमारक
vicāryāpi na jānīmo vada nirvedakāraṇam ||
adya te hyarthaciṃtā no kvāpamānaḥ prasūrgṛhe
||93||विचार्यापि न जानीमो वद निर्वेदकारणम् ॥
अद्य ते ह्यर्थचिंता नो क्वापमानः प्रसूर्गृहे
nīrukcharīrasaṃpattirnivede kiṃ nu kāraṇam ||
anavāptābhilāṣāṇāṃ vairāgyaṃ jāyate nṛṇām
||94||नीरुक्छरीरसंपत्तिर्निवेदे किं नु कारणम् ॥
अनवाप्ताभिलाषाणां वैराग्यं जायते नृणाम्
saptadvīpapaterājñaḥ kumārastvaṃ tathā katham ||
svabhāvabhinnaprakṛtau lokesminna manogatam
||95||सप्तद्वीपपतेराज्ञः कुमारस्त्वं तथा कथम् ॥
स्वभावभिन्नप्रकृतौ लोकेस्मिन्न मनोगतम्
avagaṃtuṃ hi śakyeta yūno vṛddhasya vā śiśoḥ ||
iti śrutvā vacasteṣāṃ sahajapremanirbharam
||96||अवगंतुं हि शक्येत यूनो वृद्धस्य वा शिशोः ॥
इति श्रुत्वा वचस्तेषां सहजप्रेमनिर्भरम्
vācaṃ jagrāha sa tadā śiśuḥ prāṃśumanorathaḥ ||
dhruva uvāca ||
preṣito rājasevārthaṃ jananyā'haṃ munīśvarāḥ
||97||वाचं जग्राह स तदा शिशुः प्रांशुमनोरथः ॥
ध्रुव उवाच ॥
प्रेषितो राजसेवार्थं जनन्याऽहं मुनीश्वराः
rājāṃkamārurukṣurhi surucyā paribhartsitaḥ ||
uttamaṃ cottamīkṛtya māṃ ca manmātaraṃ tathā
||98||राजांकमारुरुक्षुर्हि सुरुच्या परिभर्त्सितः ॥
उत्तमं चोत्तमीकृत्य मां च मन्मातरं तथा
dhikkṛtya praśaśaṃsa svaṃ nirvede kāraṇaṃ tvidam ||
niśamyeti śiśorvākyaṃ parasparamavekṣya te
||99||धिक्कृत्य प्रशशंस स्वं निर्वेदे कारणं त्विदम् ॥
निशम्येति शिशोर्वाक्यं परस्परमवेक्ष्य ते
kṣātrameva śaśaṃsustadaho bālepi na kṣamā
||100||क्षात्रमेव शशंसुस्तदहो बालेपि न क्षमा
ṛṣaya ūcuḥ
kimasmābhiraho kāryaṃ kastavāsti manorathaḥ ||
jñāto bhavatu tāvatsa naḥ śravo gocarī kuru
||1||किमस्माभिरहो कार्यं कस्तवास्ति मनोरथः ॥
ज्ञातो भवतु तावत्स नः श्रवो गोचरी कुरु
dhruva uvāca
munayo mama yo baṃdhuruttamaścottamottamaḥ ||
pitrā dattaṃ ca so'dhyāstāṃ tadbhadrāsanamuttamam
||2||मुनयो मम यो बंधुरुत्तमश्चोत्तमोत्तमः ॥
पित्रा दत्तं च सोऽध्यास्तां तद्भद्रासनमुत्तमम्
bhavatkṛtaṃ hi sāhāyyametadicchāmi suvratāḥ ||
prāyo jāne na bālatvādupadeśastaducyatām
||3||भवत्कृतं हि साहाय्यमेतदिच्छामि सुव्रताः ॥
प्रायो जाने न बालत्वादुपदेशस्तदुच्यताम्
ananyanṛpabhuktaṃ yadyadanyebhyaḥ samucchritam ||
iṃdrādiduravāpaṃ yatkathaṃ labhyaṃ durāsadam
||4||अनन्यनृपभुक्तं यद्यदन्येभ्यः समुच्छ्रितम् ॥
इंद्रादिदुरवापं यत्कथं लभ्यं दुरासदम्
pitrotsṛṣṭaṃ na kāṃkṣāmi kāṃkṣāmi svabhujājitam ||
manorathapathātītaṃ bhavedyatpiturapyaho
||5||पित्रोत्सृष्टं न कांक्षामि कांक्षामि स्वभुजाजितम् ॥
मनोरथपथातीतं भवेद्यत्पितुरप्यहो
pitṛsaṃpattibhoktāraḥ prāyaśo na yaśodhanāḥ ||
narottamāstu te jñeyā ye pitrādhikyadarśinaḥ
||6||पितृसंपत्तिभोक्तारः प्रायशो न यशोधनाः ॥
नरोत्तमास्तु ते ज्ञेया ये पित्राधिक्यदर्शिनः
upārjitaṃ hi pitrā ye nāśayaṃti yaśaḥśrutam ||
dhanaṃ nidhanamevāstu teṣāṃ durvṛttacetasām
||7||उपार्जितं हि पित्रा ये नाशयंति यशःश्रुतम् ॥
धनं निधनमेवास्तु तेषां दुर्वृत्तचेतसाम्
iti śrutvā vacastasya munayaḥ sunayorjitam ||
yathārthameva pratyūcurmarīcyādyāstathā dhruvam
||8||इति श्रुत्वा वचस्तस्य मुनयः सुनयोर्जितम् ॥
यथार्थमेव प्रत्यूचुर्मरीच्याद्यास्तथा ध्रुवम्
marīciruvāca
anarcitācyutapadaḥ padamāpadyate katham ||
yathātathātvamātthāṃga nātathyaṃ kathayāmyaham
||9||अनर्चिताच्युतपदः पदमापद्यते कथम् ॥
यथातथात्वमात्थांग नातथ्यं कथयाम्यहम्
atriruvāca
anāsvāditagoviṃdapadāṃbujarajorasaḥ ||
manorathapathātītaṃ sphītaṃ nākalayetpadam
||110||अनास्वादितगोविंदपदांबुजरजोरसः ॥
मनोरथपथातीतं स्फीतं नाकलयेत्पदम्
aṃgirā uvāca
adavīyaḥ padaṃ tasya sarvāsāṃ saṃpadāmiha ||
kamalākāṃtakāṃtāṃghri kamale yaḥ suśīlayet
||11||अदवीयः पदं तस्य सर्वासां संपदामिह ॥
कमलाकांतकांतांघ्रि कमले यः सुशीलयेत्
pulastya uvāca
yasya smaraṇamātreṇa mahāpātakasaṃtatiḥ ||
paramāṃtamavāpnoti sa viṣṇuḥ sarvado dhruva
||12||यस्य स्मरणमात्रेण महापातकसंततिः ॥
परमांतमवाप्नोति स विष्णुः सर्वदो ध्रुव
pulaha uvāca
yadāhuḥ paramaṃ brahma pradhāna puruṣātparam ||
yanmāyayā tataṃ sarvaṃ sarvaṃ dāsyati socyutaḥ
||13||यदाहुः परमं ब्रह्म प्रधान पुरुषात्परम् ॥
यन्मायया ततं सर्वं सर्वं दास्यति सोच्युतः
kraturuvāca
yo yajñapuruṣo viṣṇurvedavedyo janārdanaḥ ||
aṃtarātmā'sya jagataḥ tuṣṭaḥ kiṃ na yacchati
||14||यो यज्ञपुरुषो विष्णुर्वेदवेद्यो जनार्दनः ॥
अंतरात्माऽस्य जगतः तुष्टः किं न यच्छति
vasiṣṭha uvāca
yadbhrūnartanavartinyaḥ siddhayo'ṣṭau nṛpātmaja ||
tamārādhya hṛṣīkeśamapavargopyadūrataḥ
||15||यद्भ्रूनर्तनवर्तिन्यः सिद्धयोऽष्टौ नृपात्मज ॥
तमाराध्य हृषीकेशमपवर्गोप्यदूरतः
dhruva uvāca
satyamuktaṃ munīśānā viṣṇorārādhanaṃ prati ||
kathaṃ vā bhagavānījyaḥ savidhiścopadiśyatām
||16||सत्यमुक्तं मुनीशाना विष्णोराराधनं प्रति ॥
कथं वा भगवानीज्यः सविधिश्चोपदिश्यताम्
munaya ūcuḥ
tiṣṭhatā gacchatā vāpi svapatā jāgratā tathā ||
śayānenopaviṣṭena japyo nārāyaṇaḥ sadā
||17||तिष्ठता गच्छता वापि स्वपता जाग्रता तथा ॥
शयानेनोपविष्टेन जप्यो नारायणः सदा
dvādaśākṣaramaṃtreṇa vāsudevātmakena ca ||
dhyāyaṃścaturbhujaṃ viṣṇuṃ japtvā siddhiṃ na ko gataḥ
||18||द्वादशाक्षरमंत्रेण वासुदेवात्मकेन च ॥
ध्यायंश्चतुर्भुजं विष्णुं जप्त्वा सिद्धिं न को गतः
atasīpuṣpasaṃkāśaṃ pītavāsasamacyutam ||
kṣaṇaṃ sarvātmakaṃ paśyanko na sidhyati bhūtale
||19||अतसीपुष्पसंकाशं पीतवाससमच्युतम् ॥
क्षणं सर्वात्मकं पश्यन्को न सिध्यति भूतले
putrānkalatramitrāṇi rājyaṃ svargāpavargakam ||
vāsudevaṃ japanmartyaḥ sarvaṃ prāpnotyasaṃśayam
||120||पुत्रान्कलत्रमित्राणि राज्यं स्वर्गापवर्गकम् ॥
वासुदेवं जपन्मर्त्यः सर्वं प्राप्नोत्यसंशयम्
vāsudeva japāsaktānapipāpakṛto janān ||
nopaspṛśaṃti vai vighnā yamadūtāśca dāruṇāḥ
||21||वासुदेव जपासक्तानपिपापकृतो जनान् ॥
नोपस्पृशंति वै विघ्ना यमदूताश्च दारुणाः
pitāmahena tepyeṣa mahāmaṃtra upāsitaḥ ||
manunā rājyakāmena vaiṣṇavena maharddhinā
||22||पितामहेन तेप्येष महामंत्र उपासितः ॥
मनुना राज्यकामेन वैष्णवेन महर्द्धिना
tvamapyetena maṃtreṇa vāsudevaparo bhava ||
yathābhilaṣitāmṛddhiṃ kṣipramāpnuhi sattama
||23||त्वमप्येतेन मंत्रेण वासुदेवपरो भव ॥
यथाभिलषितामृद्धिं क्षिप्रमाप्नुहि सत्तम
ityuktvāṃ'tarhitāḥ sarve mahātmāno munīśvarāḥ ||
vāsudevamanā bhūtvā dhruvopi tapase gataḥ
||124||इत्युक्त्वांऽतर्हिताः सर्वे महात्मानो मुनीश्वराः ॥
वासुदेवमना भूत्वा ध्रुवोपि तपसे गतः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasyāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūvārddhe dhruvalokavarṇane dhuvopadeśonāmaikonaviṃśatitamo'dhyāyaḥ || 19 ||