bhagavaddarśanam
gaṇāvūcatuḥ
auttānapādirnirgatya tataḥ kānanato dvija ||
ramyaṃ madhuvanaṃ prāpa yamunāyāstaṭe mahata
||1||औत्तानपादिर्निर्गत्य ततः काननतो द्विज ॥
रम्यं मधुवनं प्राप यमुनायास्तटे महत
ādyaṃ bhagavataḥ sthānaṃ tatpuṇyaṃ harimedhasaḥ ||
pāpopi jaṃtustatprāpya niṣpāpo jāyate dhruvam
||2||आद्यं भगवतः स्थानं तत्पुण्यं हरिमेधसः ॥
पापोपि जंतुस्तत्प्राप्य निष्पापो जायते ध्रुवम्
japansa vāsudevākhyaṃ paraṃbrahma nirāmayam ||
apaśyattanmayaṃ viśvaṃ dhyānastimitalocanaḥ
||3||जपन्स वासुदेवाख्यं परंब्रह्म निरामयम् ॥
अपश्यत्तन्मयं विश्वं ध्यानस्तिमितलोचनः
harirharitsu sarvāsu harirharimarīciṣu ||
śivāmṛgamṛgeṃdrādi rūpaḥ kānanago hariḥ
||4||हरिर्हरित्सु सर्वासु हरिर्हरिमरीचिषु ॥
शिवामृगमृगेंद्रादि रूपः काननगो हरिः
jale śālūrakūrmādi rūpeṇa bhagavānhariḥ ||
hariraśvādirūpeṇa maṃdurāsvapi bhūbhujām
||5||जले शालूरकूर्मादि रूपेण भगवान्हरिः ॥
हरिरश्वादिरूपेण मंदुरास्वपि भूभुजाम्
anaṃtarūpaḥ pātāle gagane'naṃtasaṃjñakaḥ ||
ekopyanaṃtatāṃ yāto rūpabhedairanaṃtakaiḥ
||6||अनंतरूपः पाताले गगनेऽनंतसंज्ञकः ॥
एकोप्यनंततां यातो रूपभेदैरनंतकैः
deveṣu yo vasennityaṃ devānāṃ vasatirhi yaḥ ||
sa vāsudevaḥ sarvatra dīvyedyadvāsanāvaśāt
||7||देवेषु यो वसेन्नित्यं देवानां वसतिर्हि यः ॥
स वासुदेवः सर्वत्र दीव्येद्यद्वासनावशात्
viṣlṛvyāptāvayaṃdhāturyatrasārthakatāṃ gataḥ ||
te viṣṇunāma svarūpe hi sarvavyāpanaśīlini
||8||विष्लृव्याप्तावयंधातुर्यत्रसार्थकतां गतः ॥
ते विष्णुनाम स्वरूपे हि सर्वव्यापनशीलिनि
sarveṣāṃ ca hṛṣīkāṇāmīśanātparameśvaraḥ ||
hṛṣīkeśa iti khyāto yaḥ sa sarvatrasaṃsthitaḥ
||9||सर्वेषां च हृषीकाणामीशनात्परमेश्वरः ॥
हृषीकेश इति ख्यातो यः स सर्वत्रसंस्थितः
na cyavaṃtepi yadbhaktā mahati pralaye sati ||
ato'cyuto'khile loke sa ekaḥ sarvago'vyayaḥ
||10||न च्यवंतेपि यद्भक्ता महति प्रलये सति ॥
अतोऽच्युतोऽखिले लोके स एकः सर्वगोऽव्ययः
idaṃ carācaraṃ viśvaṃ yo babhāra svalīlayā ||
bhṛtyāsvarūpasaṃpattyā so'tra viśvaṃbharo'khilam
||11||इदं चराचरं विश्वं यो बभार स्वलीलया ॥
भृत्यास्वरूपसंपत्त्या सोऽत्र विश्वंभरोऽखिलम्
tasyekṣaṇe samīkṣete nānyadvipṇupadādṛte ||
nirīkṣyaḥ puṃḍarīkākṣo nānyo niyamato hyataḥ
||12||तस्येक्षणे समीक्षेते नान्यद्विप्णुपदादृते ॥
निरीक्ष्यः पुंडरीकाक्षो नान्यो नियमतो ह्यतः
nānya śabdagrahau tasya jātau śabdagrahāvapi ||
vinā mukuṃda goviṃda dāmodara caturbhuja
||13||नान्य शब्दग्रहौ तस्य जातौ शब्दग्रहावपि ॥
विना मुकुंद गोविंद दामोदर चतुर्भुज
goviṃdacaraṇārthārcāṃ tatpriyaṃkarmavai vinā ||
śaṃkhacakrāṃkitau tasya nānyakarmakaraukarau
||14||गोविंदचरणार्थार्चां तत्प्रियंकर्मवै विना ॥
शंखचक्रांकितौ तस्य नान्यकर्मकरौकरौ
nirdvaṃdvacaraṇadvaṃdvaṃ tanmano manute hareḥ ||
hitvānyanmananaṃ sarvaṃ niścalatvamavāpa ha
||15||निर्द्वंद्वचरणद्वंद्वं तन्मनो मनुते हरेः ॥
हित्वान्यन्मननं सर्वं निश्चलत्वमवाप ह
caraṇau viṣṇuśaraṇau hitvā nārāyaṇāṃgaṇam ||
tasya no caratonyatra carato vipulaṃ tapaḥ
||16||चरणौ विष्णुशरणौ हित्वा नारायणांगणम् ॥
तस्य नो चरतोन्यत्र चरतो विपुलं तपः
vāṇīpramāṇī kriyate goviṃdaguṇavarṇane ||
joṣaṃ samāsatā tena mahāsāraṃ tapasyatā
||17||वाणीप्रमाणी क्रियते गोविंदगुणवर्णने ॥
जोषं समासता तेन महासारं तपस्यता
nitāṃtakamalākāṃta nāmadheyasudhārasam ||
rasayaṃtī na rasanā tasyānyarasaspṛhā
||18||नितांतकमलाकांत नामधेयसुधारसम् ॥
रसयंती न रसना तस्यान्यरसस्पृहा
śrīmukuṃda padadvaṃdva padmāmodapramoditam ||
gaṃdhāṃtaraṃ na tadghrāṇaṃ parijighratyaśīghragam
||19||श्रीमुकुंद पदद्वंद्व पद्मामोदप्रमोदितम् ॥
गंधांतरं न तद्घ्राणं परिजिघ्रत्यशीघ्रगम्
tvagiṃdriyaṃ madhuripoḥ parispṛśya padadvayam ||
sarvasparśasukhaṃ prāpa tasya bhūjānijanmanaḥ
||20||त्वगिंद्रियं मधुरिपोः परिस्पृश्य पदद्वयम् ॥
सर्वस्पर्शसुखं प्राप तस्य भूजानिजन्मनः
śabdādiviṣayādhāraṃ sāraṃ dāmodaraṃ param ||
dhruveṃdriyāṇi saṃprāpya kṛtārthānyabhavaṃstadā
||21||शब्दादिविषयाधारं सारं दामोदरं परम् ॥
ध्रुवेंद्रियाणि संप्राप्य कृतार्थान्यभवंस्तदा
luptāni sarvatejāṃsi tattapastapanodaye ||
caṃdrasūryānalarkṣāṇāṃ pradīpita jagattraye
||22||लुप्तानि सर्वतेजांसि तत्तपस्तपनोदये ॥
चंद्रसूर्यानलर्क्षाणां प्रदीपित जगत्त्रये
iṃdra caṃdrāgni varuṇa samīraṇa dhanādhipāḥ ||
yama nairṛtamukhyāśca jātāḥ svapadaśaṃkitāḥ
||23||इंद्र चंद्राग्नि वरुण समीरण धनाधिपाः ॥
यम नैर्ऋतमुख्याश्च जाताः स्वपदशंकिताः
vaimānikāstathā'nyepi vasumukhyā divaukasaḥ ||
tato dhuvātsamuttresuḥ svādhikāraidhitādhayaḥ
||24||वैमानिकास्तथाऽन्येपि वसुमुख्या दिवौकसः ॥
ततो धुवात्समुत्त्रेसुः स्वाधिकारैधिताधयः
yatra yatra dhruvaḥ pādaṃ minoti pṛthivītale ||
dharā tasya bharākrāṃtā vinamettatra tatra vai
||25||यत्र यत्र ध्रुवः पादं मिनोति पृथिवीतले ॥
धरा तस्य भराक्रांता विनमेत्तत्र तत्र वै
aho tadaṃgasaṃgīni tyaktvā jāḍyaṃ jalānyapi ||
rasavaṃti padasthāni sphuraṃtyanyatra tadbhayāt
||26||अहो तदंगसंगीनि त्यक्त्वा जाड्यं जलान्यपि ॥
रसवंति पदस्थानि स्फुरंत्यन्यत्र तद्भयात्
yāvaṃti viṣvaktejāṃsi siddharūpaguṇāni ca ||
netrātithīni tāvaṃti tattapastejasā'bhavan
||27||यावंति विष्वक्तेजांसि सिद्धरूपगुणानि च ॥
नेत्रातिथीनि तावंति तत्तपस्तेजसाऽभवन्
aho nijaguṇasparśaḥ satataṃ mātariśvanā ||
dūradeśāṃtarasthopi tattvaco viṣayīkṛtaḥ
||28||अहो निजगुणस्पर्शः सततं मातरिश्वना ॥
दूरदेशांतरस्थोपि तत्त्वचो विषयीकृतः
vyomnāpi śabdaguṇinā dhruvārādhanabuddhinā ||
śabdajātastvaśeṣopi tatkarṇa śaraṇīkṛtaḥ
||29||व्योम्नापि शब्दगुणिना ध्रुवाराधनबुद्धिना ॥
शब्दजातस्त्वशेषोपि तत्कर्ण शरणीकृतः
ārādhito'nudivasaṃ sabhūtairapi paṃcabhiḥ ||
tapa eva paraṃ mene goviṃdārpita mānasaḥ
||30||आराधितोऽनुदिवसं सभूतैरपि पंचभिः ॥
तप एव परं मेने गोविंदार्पित मानसः
kaustubhodbhāsitahṛdaḥ pītakauśeyavāsasaḥ ||
dhyānāttejomayaṃ viśvaṃ tenaikṣi nṛpasūnunā
||31||कौस्तुभोद्भासितहृदः पीतकौशेयवाससः ॥
ध्यानात्तेजोमयं विश्वं तेनैक्षि नृपसूनुना
marutvatātimahatī ciṃtā'ptā tattapobhayāt ||
matpadaṃ cedakāṃkṣiṣyadahariṣyaddhruvaṃ dhuvaḥ
||32||मरुत्वतातिमहती चिंताऽप्ता तत्तपोभयात् ॥
मत्पदं चेदकांक्षिष्यदहरिष्यद्ध्रुवं धुवः
samarthastvapsarovargo niyaṃtuṃ yamināṃ yamān ||
sa tu yūni prabhavati nātra bāle karomi kim
||33||समर्थस्त्वप्सरोवर्गो नियंतुं यमिनां यमान् ॥
स तु यूनि प्रभवति नात्र बाले करोमि किम्
tapasvināṃ tapo haṃtuṃ dvau matsāhāyyakāriṇau ||
kāmakraudhau na tāvasminprabhavetāṃ śiśau dhruve
||34||तपस्विनां तपो हंतुं द्वौ मत्साहाय्यकारिणौ ॥
कामक्रौधौ न तावस्मिन्प्रभवेतां शिशौ ध्रुवे
eka eva kilopāyo bāle me prabhaviṣyati ||
bhūtāliṃ bhīṣaṇākārāṃ prahiṇomīha tadbhiye
||35||एक एव किलोपायो बाले मे प्रभविष्यति ॥
भूतालिं भीषणाकारां प्रहिणोमीह तद्भिये
bālatvādbhīṣito bhūtaistapastyakṣyatyasau dhruvam ||
iti niścitya bhūtāliṃ preṣayāmāsa vāsavaḥ
||36||बालत्वाद्भीषितो भूतैस्तपस्त्यक्ष्यत्यसौ ध्रुवम् ॥
इति निश्चित्य भूतालिं प्रेषयामास वासवः
bhallūkākārasarvāṃga uṣṭralaṃbaśirodharaḥ ||
kaściddurdarśadaśanastvabhyadhāvattamarbhakam
||37||भल्लूकाकारसर्वांग उष्ट्रलंबशिरोधरः ॥
कश्चिद्दुर्दर्शदशनस्त्वभ्यधावत्तमर्भकम्
taṃ vyāghravadanaḥ kaścidvyādāya vikaṭānanam ||
dvipocca dehasaṃsthāno muhurgarjansamabhyagāt
||38||तं व्याघ्रवदनः कश्चिद्व्यादाय विकटाननम् ॥
द्विपोच्च देहसंस्थानो मुहुर्गर्जन्समभ्यगात्
rayāttu māṃsakaṃ bhuṃjankaścidvikaṭadaṃṣṭrakaḥ ||
roṣāttamabhidudrāva dṛṣṭvā saṃtarjayanniva
||39||रयात्तु मांसकं भुंजन्कश्चिद्विकटदंष्ट्रकः ॥
रोषात्तमभिदुद्राव दृष्ट्वा संतर्जयन्निव
atitīkṣṇairviṣāṇāgraistaṭānuccānvidārayan ||
khurāgrairdalayanbhūmiṃ mahokṣo'bhijagarjatam
||40||अतितीक्ष्णैर्विषाणाग्रैस्तटानुच्चान्विदारयन् ॥
खुराग्रैर्दलयन्भूमिं महोक्षोऽभिजगर्जतम्
kaściddhi pannagī bhūya phaṭāṭopabhayānakaḥ ||
atiloladvirasanaḥ pusphūrjanikaṣācitam
||41||कश्चिद्धि पन्नगी भूय फटाटोपभयानकः ॥
अतिलोलद्विरसनः पुस्फूर्जनिकषाचितम्
kaścicca mahiṣākāraḥ kṣipañśṛṃgāgrato giron ||
lāṃgūlatāḍitadharaḥ śvasanvegāttamāptavān
||42||कश्चिच्च महिषाकारः क्षिपञ्शृंगाग्रतो गिरोन् ॥
लांगूलताडितधरः श्वसन्वेगात्तमाप्तवान्
kaściddāvānalālīḍha kharjūradrumasannibham ||
bibhradūrudvayaṃbhūto vyāttāsyastamabhīṣayat
||43||कश्चिद्दावानलालीढ खर्जूरद्रुमसन्निभम् ॥
बिभ्रदूरुद्वयंभूतो व्यात्तास्यस्तमभीषयत्
maulijairabhrasaṃgharṣaṃ kurvandīrghakṛśodaraḥ ||
nimagnapiṃganayanaḥ kaścidbhīṣayati sma tam
||44||मौलिजैरभ्रसंघर्षं कुर्वन्दीर्घकृशोदरः ॥
निमग्नपिंगनयनः कश्चिद्भीषयति स्म तम्
kṛpāṇapāṇirbhagnāsyo vāmahastakapāladhṛt ||
pracaṃḍaṃ kṣveḍayankaścidabhyadhāvattamarbhakam
||45||कृपाणपाणिर्भग्नास्यो वामहस्तकपालधृत् ॥
प्रचंडं क्ष्वेडयन्कश्चिदभ्यधावत्तमर्भकम्
viśāla sālamādāya kurvankila kilāravam ||
kaścittamabhito yāti kālo daṃḍadharo yathā
||46||विशाल सालमादाय कुर्वन्किल किलारवम् ॥
कश्चित्तमभितो याति कालो दंडधरो यथा
tamaḥ saṃketasadanaṃ vyāghraṃ vai vadanaṃ mahat ||
kṛtāṃtakaṃ darākāraṃ bibhratkaścittamabhyagāt
||47||तमः संकेतसदनं व्याघ्रं वै वदनं महत् ॥
कृतांतकं दराकारं बिभ्रत्कश्चित्तमभ्यगात्
ulūkākāratāṃ dhṛtvā phūtkārairatidāruṇaiḥ ||
hṛdayākaṃpanaiḥ kaścidbhīṣayāmāsa taṃ dhruvam
||48||उलूकाकारतां धृत्वा फूत्कारैरतिदारुणैः ॥
हृदयाकंपनैः कश्चिद्भीषयामास तं ध्रुवम्
yakṣiṇī kācidānīya rudaṃtaṃ kasyacicchiśum ||
apibadrudhiraṃ koṣṭhāccakhādāsthi mṛṇālavat
||49||यक्षिणी काचिदानीय रुदंतं कस्यचिच्छिशुम् ॥
अपिबद्रुधिरं कोष्ठाच्चखादास्थि मृणालवत्
pipāsitādya rudhiraṃ tepi pāsyāmyahaṃ dhuva ||
yathāsya bālasya tathā carvitvāsthīni vādinī
||50||पिपासिताद्य रुधिरं तेपि पास्याम्यहं धुव ॥
यथास्य बालस्य तथा चर्वित्वास्थीनि वादिनी
anīya tṛṇadārūṇi paristīrya samaṃtataḥ ||
dāvāgniṃ jvālayāmāsa kācidvātyāvivardhitam
||51||अनीय तृणदारूणि परिस्तीर्य समंततः ॥
दावाग्निं ज्वालयामास काचिद्वात्याविवर्धितम्
vetālī rūpamāsthāya bhaṃktvā kācittarūngirīn ||
rurodha gaganādhvānaṃ kaṃpayaṃtī ca taṃ bhṛśam
||52||वेताली रूपमास्थाय भंक्त्वा काचित्तरून्गिरीन् ॥
रुरोध गगनाध्वानं कंपयंती च तं भृशम्
anyā sunītirūpeṇa tamabhiprekṣya dūrataḥ ||
rurodātīvaduḥkhārtā vakṣoghātaṃ muhurmuhuḥ
||53||अन्या सुनीतिरूपेण तमभिप्रेक्ष्य दूरतः ॥
रुरोदातीवदुःखार्ता वक्षोघातं मुहुर्मुहुः
uvāca ca vacaścāṭu bahumāyā vinirmitam ||
kāruṇyapūrṇa vātsalyamatīvātanvatī satī
||54||उवाच च वचश्चाटु बहुमाया विनिर्मितम् ॥
कारुण्यपूर्ण वात्सल्यमतीवातन्वती सती
tvadekaśaraṇāṃ vatsa bata mṛtyurjighāṃsati ||
rakṣarakṣa gatāsuṃ māṃ śaraṇāgatavatsala
||55||त्वदेकशरणां वत्स बत मृत्युर्जिघांसति ॥
रक्षरक्ष गतासुं मां शरणागतवत्सल
pratigrāmaṃ pratipuraṃ pratyadhvaṃ pratikānanam ||
pratyāśramaṃ pratigiriṃ śrāṃtā tvadvīkṣaṇāturā
||56||प्रतिग्रामं प्रतिपुरं प्रत्यध्वं प्रतिकाननम् ॥
प्रत्याश्रमं प्रतिगिरिं श्रांता त्वद्वीक्षणातुरा
yadā prabhṛti re bāla niragāttapase bhavān ||
tadeva dinamārabhya nirgatā'haṃ tvadīkṣaṇe
||57||यदा प्रभृति रे बाल निरगात्तपसे भवान् ॥
तदेव दिनमारभ्य निर्गताऽहं त्वदीक्षणे
taistaiḥ sapatnīdurvākyairdunopi tvaṃ yathārbhaka ||
tathā'hamapi dūnāsmi nitarāṃ tadvaco'gninā
||58||तैस्तैः सपत्नीदुर्वाक्यैर्दुनोपि त्वं यथार्भक ॥
तथाऽहमपि दूनास्मि नितरां तद्वचोऽग्निना
na nidrāmi na jāgarmi nāśnāmi na pibāmyaham ||
dhyāyāmi kevalaṃ tvā'haṃ yoginīva viyoginī
||59||न निद्रामि न जागर्मि नाश्नामि न पिबाम्यहम् ॥
ध्यायामि केवलं त्वाऽहं योगिनीव वियोगिनी
nidrādaridranayanā svapnepi na tavānanam ||
ānaṃdi sarvathā yanme maṃdabhāgyā vilokaye
||60||निद्रादरिद्रनयना स्वप्नेपि न तवाननम् ॥
आनंदि सर्वथा यन्मे मंदभाग्या विलोकये
tvadānanapratinidhirvidhurvidhurayā mayā ||
uditvaropināloki tāpaṃ vai tyaktukāmayā
||61||त्वदाननप्रतिनिधिर्विधुर्विधुरया मया ॥
उदित्वरोपिनालोकि तापं वै त्यक्तुकामया
tvadālāpasamālāpaṃ kalayankilakākalīm ||
kokilopi mayākarṇi nālakākīrṇakarṇayā
||62||त्वदालापसमालापं कलयन्किलकाकलीम् ॥
कोकिलोपि मयाकर्णि नालकाकीर्णकर्णया
tvadaṃgasaṃgamadhuro dhruvadhūpitayāmayā ||
nānilopi mayāliṃgi kvacidviśrāṃtayā bhṛśam
||63||त्वदंगसंगमधुरो ध्रुवधूपितयामया ॥
नानिलोपि मयालिंगि क्वचिद्विश्रांतया भृशम्
ke deśāḥ kāśca saritaḥ ke śailāstvatkṛte dhruva ||
mayā caraṇacāriṇyā rājapatnyā na laṃghitāḥ
||64||के देशाः काश्च सरितः के शैलास्त्वत्कृते ध्रुव ॥
मया चरणचारिण्या राजपत्न्या न लंघिताः
adhruvaṃ sarvamevaitatpaśyaṃtyaṃdhīkṛtāsmyaham ||
dhātrīṃ trāyasva māṃ putra prāpya tvaṃmeṃ'dhayaṣṭitām
||65||अध्रुवं सर्वमेवैतत्पश्यंत्यंधीकृतास्म्यहम् ॥
धात्रीं त्रायस्व मां पुत्र प्राप्य त्वंमेंऽधयष्टिताम्
mṛdulāni tavāṃgāni kvemāni kva tapastvidam ||
paruṣaṃ puruṣaiḥ sādhyaṃ paruṣāṃgairnararṣabha
||66||मृदुलानि तवांगानि क्वेमानि क्व तपस्त्विदम् ॥
परुषं पुरुषैः साध्यं परुषांगैर्नरर्षभ
anena tapasā vatsa tvayā''pyaṃ kimanenasā ||
dharādhīśatanūjatvādadhikaṃ tadvadādhunā
||67||अनेन तपसा वत्स त्वयाऽऽप्यं किमनेनसा ॥
धराधीशतनूजत्वादधिकं तद्वदाधुना
anena vayasā bāla khelanīyaṃ tvayā'niśam ||
bālakrīḍanakairanyaiḥ savayaḥ śiśubhiḥ samam
||68||अनेन वयसा बाल खेलनीयं त्वयाऽनिशम् ॥
बालक्रीडनकैरन्यैः सवयः शिशुभिः समम्
tataḥ kaumāramāsādya vayo'bhidhyānaśīlinā ||
bhavatā sarvavidyānāṃ bhāvyaṃ vai pāradṛśvanā
||69||ततः कौमारमासाद्य वयोऽभिध्यानशीलिना ॥
भवता सर्वविद्यानां भाव्यं वै पारदृश्वना
vayotha caturaṃ prāpya yoṣāsrakcaṃdanādikān ||
nirvekṣyasi bahūnbhogāniṃdriyārthānkṛtārthayan
||70||वयोथ चतुरं प्राप्य योषास्रक्चंदनादिकान् ॥
निर्वेक्ष्यसि बहून्भोगानिंद्रियार्थान्कृतार्थयन्
utpādyātha bahūnputrānguṇino dharmavatsalān ||
parisaṃkrāmitaśrīkasteṣvatho tvaṃ tapaścara
||71||उत्पाद्याथ बहून्पुत्रान्गुणिनो धर्मवत्सलान् ॥
परिसंक्रामितश्रीकस्तेष्वथो त्वं तपश्चर
idānīmeva tapasi bālye vayasi kaḥ śramaḥ ||
pādāṃguṣṭhakarīṣāgniḥ kadā maulimavāpsyati
||72||इदानीमेव तपसि बाल्ये वयसि कः श्रमः ॥
पादांगुष्ठकरीषाग्निः कदा मौलिमवाप्स्यति
vipakṣaparibhūtena hṛtamānena kenacit ||
paribhraṣṭaśriyā vāpi taptavyaṃ teṣu ko bhavān
||73||विपक्षपरिभूतेन हृतमानेन केनचित् ॥
परिभ्रष्टश्रिया वापि तप्तव्यं तेषु को भवान्
hṛtamānena taptavyaṃ niśamyeti vaco dhruvaḥ ||
dīrghamuṣṇaṃ hi niḥśvasya punardadhyau hariṃ hṛdi
||74||हृतमानेन तप्तव्यं निशम्येति वचो ध्रुवः ॥
दीर्घमुष्णं हि निःश्वस्य पुनर्दध्यौ हरिं हृदि
janayitrīmanābhāṣya bhūtabhītiṃ vihāya ca ||
dhruvo'cyutadhyānaparaḥ punareva babhūva ha
||75||जनयित्रीमनाभाष्य भूतभीतिं विहाय च ॥
ध्रुवोऽच्युतध्यानपरः पुनरेव बभूव ह
sāpi bhūtāvalī bhītiṃbahubhīṣaṇabhūṣaṇā ||
darśayaṃtī tamabhito'drākṣīccakraṃ sudarśanam
||76||सापि भूतावली भीतिंबहुभीषणभूषणा ॥
दर्शयंती तमभितोऽद्राक्षीच्चक्रं सुदर्शनम्
paritaḥ pariveṣābhaṃ sūryasyoccaiḥ sphuratprabham ||
rakṣaṇāya ca rakṣobhyastasyādhokṣaja nirmitam
||77||परितः परिवेषाभं सूर्यस्योच्चैः स्फुरत्प्रभम् ॥
रक्षणाय च रक्षोभ्यस्तस्याधोक्षज निर्मितम्
bhūtāvalī tamālokya sphuraccakrasudarśanam ||
jvālāmālākulaṃ tīvraṃ rakṣaṃtaṃ parito dhruvam
||78||भूतावली तमालोक्य स्फुरच्चक्रसुदर्शनम् ॥
ज्वालामालाकुलं तीव्रं रक्षंतं परितो ध्रुवम्
atīva niṣkaṃpahṛdaṃ govidārpitacetasam ||
tapoṃkuramivodbhidya medinīṃ samuditvaram
||79||अतीव निष्कंपहृदं गोविदार्पितचेतसम् ॥
तपोंकुरमिवोद्भिद्य मेदिनीं समुदित्वरम्
sāpi pratyutabhītātaṃ dhruvaṃ dhruvaviniścayam ||
namaskṛtya yathāyātaṃ yātāvyarthamanorathā
||80||सापि प्रत्युतभीतातं ध्रुवं ध्रुवविनिश्चयम् ॥
नमस्कृत्य यथायातं याताव्यर्थमनोरथा
garjatkādaṃbinījālaṃ vyomni vai vyākulaṃ yathā ||
vṛthā bhavati saṃprāpya manāganilalolatām
||81||गर्जत्कादंबिनीजालं व्योम्नि वै व्याकुलं यथा ॥
वृथा भवति संप्राप्य मनागनिललोलताम्
atha jaṃbhāriṇā sārdhaṃ bhītāḥ sarve divaukasaḥ ||
saṃmaṃtrya tvaritā jagmurbrahmāṇaṃ śaraṇaṃ dvija
||82||अथ जंभारिणा सार्धं भीताः सर्वे दिवौकसः ॥
संमंत्र्य त्वरिता जग्मुर्ब्रह्माणं शरणं द्विज
natvā vijñāpayāmāsuḥ pariṣṭutyā pitāmaham ||
vacro'vasaramālokya pṛṣṭāgamanakāraṇāḥ
||83||नत्वा विज्ञापयामासुः परिष्टुत्या पितामहम् ॥
वच्रोऽवसरमालोक्य पृष्टागमनकारणाः
devā ūcuḥ
dhātaruttānapādasya tanayena suvarcasā ||
tapatā tāpitāḥ sarve trilokī talavāsinaḥ
||84||धातरुत्तानपादस्य तनयेन सुवर्चसा ॥
तपता तापिताः सर्वे त्रिलोकी तलवासिनः
samyaksaṃvidmahe tāta dhuvasya na manīṣitam ||
padaṃ parijihīrṣuḥ sa kasyāsmāsu mahātapāḥ
||85||सम्यक्संविद्महे तात धुवस्य न मनीषितम् ॥
पदं परिजिहीर्षुः स कस्यास्मासु महातपाः
iti vijñāpito devairvihasya caturānanaḥ ||
pratyuvācātha tānsarvāndhruvato bhītamānasān
||86||इति विज्ञापितो देवैर्विहस्य चतुराननः ॥
प्रत्युवाचाथ तान्सर्वान्ध्रुवतो भीतमानसान्
brahmovāca
na bhetavyaṃ surāstasmāddhruvāddhruvapadaiṣiṇaḥ ||
vrajaṃtu vijvarāḥ sarve na sa vaḥ padamicchati
||87||न भेतव्यं सुरास्तस्माद्ध्रुवाद्ध्रुवपदैषिणः ॥
व्रजंतु विज्वराः सर्वे न स वः पदमिच्छति
na tasmādbhagavadbhaktādbhetavyaṃ kenacitkvacit ||
niścitaṃ viṣṇubhaktā ye na te syuḥ paratāpinaḥ
||88||न तस्माद्भगवद्भक्ताद्भेतव्यं केनचित्क्वचित् ॥
निश्चितं विष्णुभक्ता ये न ते स्युः परतापिनः
ārādhya viṣṇuṃ deveśaṃ labdhvā tasmātsvakāṃkṣitam ||
bhavatāmapi sarveṣāṃ padāni sthirayiṣyati
||89||आराध्य विष्णुं देवेशं लब्ध्वा तस्मात्स्वकांक्षितम् ॥
भवतामपि सर्वेषां पदानि स्थिरयिष्यति
niśamyeti ca gīrvāṇāḥ praṇītaṃ brahmaṇo vacaḥ ||
praṇipatya svadhiṣṇyāni prahṛṣṭāḥ parivavrajuḥ
||90||निशम्येति च गीर्वाणाः प्रणीतं ब्रह्मणो वचः ॥
प्रणिपत्य स्वधिष्ण्यानि प्रहृष्टाः परिवव्रजुः
atha nārāyaṇo devastaṃ dṛṣṭvā dṛḍhamānasam ||
ananyaśaraṇaṃ bālaṃ gatvā tārkṣyaratho'bravīt
||91||अथ नारायणो देवस्तं दृष्ट्वा दृढमानसम् ॥
अनन्यशरणं बालं गत्वा तार्क्ष्यरथोऽब्रवीत्
śrīviṣṇuruvāca
prasannosmi mahābhāga varaṃ varaya suvrata ||
tapaso'smānnivartasva ciraṃ khinnosi bālaka
||92||प्रसन्नोस्मि महाभाग वरं वरय सुव्रत ॥
तपसोऽस्मान्निवर्तस्व चिरं खिन्नोसि बालक
vaco'mṛtaṃ samākarṇya paryunmīlya vilocane ||
iṃdranīlamaṇijyotiḥ paṭalīṃ paryalokayat
||93||वचोऽमृतं समाकर्ण्य पर्युन्मील्य विलोचने ॥
इंद्रनीलमणिज्योतिः पटलीं पर्यलोकयत्
pratyagravikasannīlotpalānāṃ nikuraṃbakaiḥ ||
protphullitāṃ samaṃtācca rodasī sarasīmiva
||94||प्रत्यग्रविकसन्नीलोत्पलानां निकुरंबकैः ॥
प्रोत्फुल्लितां समंताच्च रोदसी सरसीमिव
lakṣmīdevīkaṭākṣoghaiḥ kaṭākṣitamivākhilam ||
dhuvastadāniraikṣiṣṭa dyāvābhūmyoryadaṃtaram
||95||लक्ष्मीदेवीकटाक्षोघैः कटाक्षितमिवाखिलम् ॥
धुवस्तदानिरैक्षिष्ट द्यावाभूम्योर्यदंतरम्
prodyatkādaṃbinīmadhya vidyuddāmasamānaruk ||
puraḥ pītāṃbaraḥ kṛṣṇastena netrātithīkṛtaḥ
||96||प्रोद्यत्कादंबिनीमध्य विद्युद्दामसमानरुक् ॥
पुरः पीतांबरः कृष्णस्तेन नेत्रातिथीकृतः
nabho nikaṣa pāṣāṇo merukāṃcana rekhitaḥ ||
yathātathā dhruveṇaikṣi tadā garuḍavāhanaḥ
||97||नभो निकष पाषाणो मेरुकांचन रेखितः ॥
यथातथा ध्रुवेणैक्षि तदा गरुडवाहनः
sunīlagaganaṃ yadvadbhūṣitaṃ tu kalāvatā ||
pītena vāsasā yuktaṃ sa dadarśa hariṃ tadā
||98||सुनीलगगनं यद्वद्भूषितं तु कलावता ॥
पीतेन वाससा युक्तं स ददर्श हरिं तदा
daṃḍavatpraṇipatyātha paritaḥ pariluṭhya ca ||
ruroda dṛṣṭveva ciraṃ pitaraṃ duḥkhitaḥ śiśuḥ
||99||दंडवत्प्रणिपत्याथ परितः परिलुठ्य च ॥
रुरोद दृष्ट्वेव चिरं पितरं दुःखितः शिशुः
nāradena sanaṃdena sanakena susaṃstutaḥ ||
anyaiḥ sanatkumārādyairyogibhiryogināṃ varaḥ
||100||नारदेन सनंदेन सनकेन सुसंस्तुतः ॥
अन्यैः सनत्कुमाराद्यैर्योगिभिर्योगिनां वरः
kāruṇyavāṣpanīrārdra puṃḍarīkavilocanaḥ ||
dhruvamutthāpayāṃcakre cakrī dhṛtvā kareṇa tam
||1||कारुण्यवाष्पनीरार्द्र पुंडरीकविलोचनः ॥
ध्रुवमुत्थापयांचक्रे चक्री धृत्वा करेण तम्
haristu paripasparśa tadaṃgaṃ dhūlidhūsaram ||
karābhyāṃ sukaṭhorābhyāṃ nityaṃ śāstraparigrahāt
||2||हरिस्तु परिपस्पर्श तदंगं धूलिधूसरम् ॥
कराभ्यां सुकठोराभ्यां नित्यं शास्त्रपरिग्रहात्
sparśanāddevadevasya susaṃskṛtamayī śubhā ||
vāṇī pravṛttā tasyāsyāttuṣṭāvātha dhruvo harim
||103||स्पर्शनाद्देवदेवस्य सुसंस्कृतमयी शुभा ॥
वाणी प्रवृत्ता तस्यास्यात्तुष्टावाथ ध्रुवो हरिम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe dhruvākhyāne bhagavaddarśananāma viṃśatitamo'dhyāyaḥ || 20 ||