brahmakṛtakāśīpraśaṃsā
śivaśarmovāca
dhruvākhyānamidaṃ ramyaṃ mahāpātakanāśanam ||
mahāścaryakaraṃ puṇyaṃ śrutvā tṛptosmi bho gaṇau
||1||ध्रुवाख्यानमिदं रम्यं महापातकनाशनम् ॥
महाश्चर्यकरं पुण्यं श्रुत्वा तृप्तोस्मि भो गणौ
agastya uvāca
itthaṃ yāvaddvijo brūte vimānaṃ vāyuvegagam ||
tāvatprāpa maharlokaṃ svarlokātparamādbhutam
||2||इत्थं यावद्द्विजो ब्रूते विमानं वायुवेगगम् ॥
तावत्प्राप महर्लोकं स्वर्लोकात्परमाद्भुतम्
dvijo'tha lokaṃ saṃvīkṣya sarvato mahasā vṛtam ||
tau gaṇau pratyuvācedaṃ koyaṃ loko manoharaḥ
||3||द्विजोऽथ लोकं संवीक्ष्य सर्वतो महसा वृतम् ॥
तौ गणौ प्रत्युवाचेदं कोयं लोको मनोहरः
tāvūcatustato vipraṃ niśāmaya mahāmate ||
ayaṃ sa hi maharlokaḥ svarlokātparamādbhutaḥ
||4||तावूचतुस्ततो विप्रं निशामय महामते ॥
अयं स हि महर्लोकः स्वर्लोकात्परमाद्भुतः
kalpāyuṣo vasaṃtyatra tapasā dhūtakalmaṣāḥ ||
viṣṇusmaraṇa saṃkṣīṇa samastakleśasaṃcayāḥ
||5||कल्पायुषो वसंत्यत्र तपसा धूतकल्मषाः ॥
विष्णुस्मरण संक्षीण समस्तक्लेशसंचयाः
nirvyājapraṇidhānena dṛṣṭvā tejomayaṃ jagat ||
mahāyogasamāyuktā vasaṃtyatra surottamāḥ
||6||निर्व्याजप्रणिधानेन दृष्ट्वा तेजोमयं जगत् ॥
महायोगसमायुक्ता वसंत्यत्र सुरोत्तमाः
itthaṃ kathāṃ kathayatorbhagavadgaṇayoḥ priye ||
kṣaṇārdhena vimānaṃ tajjanalokaṃ nināyatān
||7||इत्थं कथां कथयतोर्भगवद्गणयोः प्रिये ॥
क्षणार्धेन विमानं तज्जनलोकं निनायतान्
nivasaṃtyamalā yatra mānasā bahmaṇaḥ sutāḥ ||
sanaṃdanādyā yogīṃdrāḥ sarve te hyūrdhvaretasaḥ
||8||निवसंत्यमला यत्र मानसा बह्मणः सुताः ॥
सनंदनाद्या योगींद्राः सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः
anye tu yogino ye vai hyaskhaladbrahmacāriṇaḥ ||
sarvadvaṃdvavinirmuktāste vasaṃtyatinirmalāḥ
||9||अन्ये तु योगिनो ये वै ह्यस्खलद्ब्रह्मचारिणः ॥
सर्वद्वंद्वविनिर्मुक्तास्ते वसंत्यतिनिर्मलाः
janalokāttapolokasteṣāṃ locanagocaraḥ ||
kṛtastena vimānena manovegena gacchatā
||10||जनलोकात्तपोलोकस्तेषां लोचनगोचरः ॥
कृतस्तेन विमानेन मनोवेगेन गच्छता
vairājā yatra te devā vaseyurdāhavarjitāḥ ||
vāsudeve mano yeṣāṃ vāsudevārpitakriyāḥ
||11||वैराजा यत्र ते देवा वसेयुर्दाहवर्जिताः ॥
वासुदेवे मनो येषां वासुदेवार्पितक्रियाः
tapasā toṣya goviṃdamabhilāṣavivarjitāḥ ||
tapolokamimaṃ prāpya vasaṃti vijiteṃdriyāḥ
||12||तपसा तोष्य गोविंदमभिलाषविवर्जिताः ॥
तपोलोकमिमं प्राप्य वसंति विजितेंद्रियाः
śiloṃcha vṛttayā ye vai daṃtolūkhalikāśca ye ||
aśmakuṭṭāśca munayaḥ śīrṇaparṇāśinaśca ye
||13||शिलोंछ वृत्तया ये वै दंतोलूखलिकाश्च ये ॥
अश्मकुट्टाश्च मुनयः शीर्णपर्णाशिनश्च ये
grīṣme paṃcāgnitapaso varṣāsu sthaṃḍileśayāḥ ||
hemaṃtaśiśirārdhe ye kṣapaṃti salile kṣapāḥ
||14||ग्रीष्मे पंचाग्नितपसो वर्षासु स्थंडिलेशयाः ॥
हेमंतशिशिरार्धे ये क्षपंति सलिले क्षपाः
kuśāgranīraviprūṣastṛṣitā yatayo'piban ||
vātāśinotikṣudhitāḥ pādāgrāṃguṣṭha bhūspṛśaḥ
||15||कुशाग्रनीरविप्रूषस्तृषिता यतयोऽपिबन् ॥
वाताशिनोतिक्षुधिताः पादाग्रांगुष्ठ भूस्पृशः
ūrdhvadoṣo ravidṛśastvekāṃghri sthāṇu niścalāḥ ||
ye vai divā nirucchvāsā māsocchvāsāśca ye punaḥ
||16||ऊर्ध्वदोषो रविदृशस्त्वेकांघ्रि स्थाणु निश्चलाः ॥
ये वै दिवा निरुच्छ्वासा मासोच्छ्वासाश्च ये पुनः
māsopavāsavratinaścāturmāsya vratāśca ye ||
ṛtvaṃtatoyapānā ye ṣaṇmāsopavāsakāḥ
||17||मासोपवासव्रतिनश्चातुर्मास्य व्रताश्च ये ॥
ऋत्वंततोयपाना ये षण्मासोपवासकाः
ye ca varṣanimeṣā vai varṣadhārāṃbu tarṣakāḥ ||
ye ca sthāṇūpamāṃ prāptā mṛgakaṃḍūti saukhyadāḥ
||18||ये च वर्षनिमेषा वै वर्षधारांबु तर्षकाः ॥
ये च स्थाणूपमां प्राप्ता मृगकंडूति सौख्यदाः
jaṭāṭavī koṭarāṃtaḥ kṛtanīḍāṃḍajāśca ye ||
prarūḍhavāmalūrāṃgāḥ snāyunaddhāsthisaṃcayāḥ
||19||जटाटवी कोटरांतः कृतनीडांडजाश्च ये ॥
प्ररूढवामलूरांगाः स्नायुनद्धास्थिसंचयाः
latāpratānaiḥ parito veṣṭitāvayavāśca ye ||
sasyāni ca prarūḍhāni yadaṃgeṣu cirasthiti
||20||लताप्रतानैः परितो वेष्टितावयवाश्च ये ॥
सस्यानि च प्ररूढानि यदंगेषु चिरस्थिति
ityādi sutapaḥ kliṣṭavarṣmāṇo ye tapodhanāḥ ||
brahmāyuṣastapoloke te vasaṃtyakutobhayāḥ
||21||इत्यादि सुतपः क्लिष्टवर्ष्माणो ये तपोधनाः ॥
ब्रह्मायुषस्तपोलोके ते वसंत्यकुतोभयाः
yāvaditthaṃ sa puṇyātmā śṛṇoti gaṇayormukhāt ||
tāvannetrātithībhūtaḥ satyaloko mahojjvalaḥ
||22||यावदित्थं स पुण्यात्मा शृणोति गणयोर्मुखात् ॥
तावन्नेत्रातिथीभूतः सत्यलोको महोज्ज्वलः
tvarāvaṃtau gaṇau tatra vimānādavaruhya tau ||
sraṣṭāraṃ sarvalokānāṃ tena sārdhaṃ praṇematuḥ
||23||त्वरावंतौ गणौ तत्र विमानादवरुह्य तौ ॥
स्रष्टारं सर्वलोकानां तेन सार्धं प्रणेमतुः
brahmovāca
gaṇāvasau dvijo dhīmānvedavedāṃgapāragaḥ ||
smṛtyuktācāracaṃcuśca pratīpaḥ pāpakarmasu
||24||गणावसौ द्विजो धीमान्वेदवेदांगपारगः ॥
स्मृत्युक्ताचारचंचुश्च प्रतीपः पापकर्मसु
ayi dvija mahāprājña jāne tvāṃ śivaśarmaka ||
sādhūkṛtaṃ tvayā vatsa sutīrthaprāṇamokṣaṇāt
||25||अयि द्विज महाप्राज्ञ जाने त्वां शिवशर्मक ॥
साधूकृतं त्वया वत्स सुतीर्थप्राणमोक्षणात्
satvaraṃ gatvaraṃ sarvaṃ yaccaitadbhavatekṣitam ||
dainaṃdinapralayataḥ sṛjāmi ca punaḥ punaḥ
||26||सत्वरं गत्वरं सर्वं यच्चैतद्भवतेक्षितम् ॥
दैनंदिनप्रलयतः सृजामि च पुनः पुनः
ā vairājaṃ pratipadamupasaṃharate haraḥ ||
kā kathā maśakābhānāṃ nṛṇāṃ maraṇadharmiṇām
||27||आ वैराजं प्रतिपदमुपसंहरते हरः ॥
का कथा मशकाभानां नृणां मरणधर्मिणाम्
caturṣu bhūtagrāmeṣu hyeka eva guṇo nṛṇām ||
tasminvai bhārate varṣe karmabhūmau mahīyasi
||28||चतुर्षु भूतग्रामेषु ह्येक एव गुणो नृणाम् ॥
तस्मिन्वै भारते वर्षे कर्मभूमौ महीयसि
capalāni vinirjityeṃdriyāṇi manasā saha ||
vihāya vairiṇaṃ lobhaṃ viṣvagguṇagaṇasya ca
||29||चपलानि विनिर्जित्येंद्रियाणि मनसा सह ॥
विहाय वैरिणं लोभं विष्वग्गुणगणस्य च
dharmavaṃśaharaṃ kāmamarthasaṃcayahāriṇam ||
jarāpalitakartāraṃ viniṣkṛtya vicārataḥ
||30||धर्मवंशहरं काममर्थसंचयहारिणम् ॥
जरापलितकर्तारं विनिष्कृत्य विचारतः
jitvā krodharipuṃ dhairyāttapaso yaśasaḥ śriyaḥ ||
śarīrasyāpi hartāraṃ netāraṃ tāmasīṃ gatim
||31||जित्वा क्रोधरिपुं धैर्यात्तपसो यशसः श्रियः ॥
शरीरस्यापि हर्तारं नेतारं तामसीं गतिम्
sadā madaṃ parityajya pramādaikapadapradam ||
pramādaikaśaraṇyaṃ ca saṃpadāṃ vinivartakam
||32||सदा मदं परित्यज्य प्रमादैकपदप्रदम् ॥
प्रमादैकशरण्यं च संपदां विनिवर्तकम्
sarvatra laghutā hetumahaṃkāraṃ vihāya ca ||
dūṣaṇāropaṇe yatnaṃ kurvāṇaṃ sajjaneṣvapi
||33||सर्वत्र लघुता हेतुमहंकारं विहाय च ॥
दूषणारोपणे यत्नं कुर्वाणं सज्जनेष्वपि
hitvā mohaṃ mahādroharopaṇaṃ matighātinam ||
atyaṃtamaṃdhīkaraṇamaṃdhatāmisradarśakam
||34||हित्वा मोहं महाद्रोहरोपणं मतिघातिनम् ॥
अत्यंतमंधीकरणमंधतामिस्रदर्शकम्
śrutismṛtipurāṇoktaṃ parikṣuṇṇaṃ mahājanaiḥ ||
dharmasopānamāruhya yadihāyāṃti helayā
||35||श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तं परिक्षुण्णं महाजनैः ॥
धर्मसोपानमारुह्य यदिहायांति हेलया
karmabhūmiṃ samīhaṃte sarve svargaukaso dvija ||
yattatrārjitabhoktāraḥ padeṣūccāvaceṣvamī
||36||कर्मभूमिं समीहंते सर्वे स्वर्गौकसो द्विज ॥
यत्तत्रार्जितभोक्तारः पदेषूच्चावचेष्वमी
nāryāvartasumo deśo na kāśī sadṛśī purī ||
na viśveśa samaṃ liṃgaṃ kvāpi bahmāṃḍamaṃḍale
||37||नार्यावर्तसुमो देशो न काशी सदृशी पुरी ॥
न विश्वेश समं लिंगं क्वापि बह्मांडमंडले
saṃti svargā bahuvidhāḥ sukhetara vivarjitā ||
sukṛtaikaphalāḥ sarve yuktāḥ sarvasamṛddhibhiḥ
||38||संति स्वर्गा बहुविधाः सुखेतर विवर्जिता ॥
सुकृतैकफलाः सर्वे युक्ताः सर्वसमृद्धिभिः
svarlokādadhikaṃ ramyaṃ nahi brahmāṃḍagolake ||
sarve yataṃte svargāya tapodānavratādibhiḥ
||39||स्वर्लोकादधिकं रम्यं नहि ब्रह्मांडगोलके ॥
सर्वे यतंते स्वर्गाय तपोदानव्रतादिभिः
svarlokādapiramyāṇi pātālānīti nāradaḥ ||
prāha svargasadāṃ madhye pātālebhyaḥ samāgataḥ
||40||स्वर्लोकादपिरम्याणि पातालानीति नारदः ॥
प्राह स्वर्गसदां मध्ये पातालेभ्यः समागतः
āhlādakāriṇaḥ śubhrā maṇayo yatra suprabhāḥ ||
nāgāṃgābharaṇaprotāḥ pātālaṃ kena tatsamam
||41||आह्लादकारिणः शुभ्रा मणयो यत्र सुप्रभाः ॥
नागांगाभरणप्रोताः पातालं केन तत्समम्
daityadānavakanyābhiritaścetaśca śobhite ||
pātāle kasya na prītirvimuktasyāpi jāyate
||42||दैत्यदानवकन्याभिरितश्चेतश्च शोभिते ॥
पाताले कस्य न प्रीतिर्विमुक्तस्यापि जायते
divārkaraśmayastatra prabhāṃ tanvaṃti nātapam ||
śaśinaśca na śītāya niśi dyotāya kevalam
||43||दिवार्करश्मयस्तत्र प्रभां तन्वंति नातपम् ॥
शशिनश्च न शीताय निशि द्योताय केवलम्
yatra na jñāyate kālo gatopi danujādibhiḥ ||
vanāni nadyo ramyāṇi sadaṃbhāṃsi sarāṃsi ca
||44||यत्र न ज्ञायते कालो गतोपि दनुजादिभिः ॥
वनानि नद्यो रम्याणि सदंभांसि सरांसि च
kalāḥ puṃsko kilālāpāḥ sucailāni śucīni ca ||
bhūṣaṇānyatiramyāṇi gaṃdhādyamanulepanam
||45||कलाः पुंस्को किलालापाः सुचैलानि शुचीनि च ॥
भूषणान्यतिरम्याणि गंधाद्यमनुलेपनम्
vīṇāveṇumṛdaṃgādi nisvanāḥ śrutihāriṇaḥ ||
hāṭakeśaṃ mahāliṃgaṃ yatra vai sarvakāmadam
||46||वीणावेणुमृदंगादि निस्वनाः श्रुतिहारिणः ॥
हाटकेशं महालिंगं यत्र वै सर्वकामदम्
etānyanyāni ramyāṇi bhogyogyāni dānavaiḥ ||
daityoragaiśca bhujyaṃte pātālāṃtaragocaraiḥ
||47||एतान्यन्यानि रम्याणि भोग्योग्यानि दानवैः ॥
दैत्योरगैश्च भुज्यंते पातालांतरगोचरैः
pātālebhyopi vai ramyaṃ dvija varṣamilāvṛtam ||
ratnasānuṃ samāśritya paritaḥ parisaṃsthitam
||48||पातालेभ्योपि वै रम्यं द्विज वर्षमिलावृतम् ॥
रत्नसानुं समाश्रित्य परितः परिसंस्थितम्
sadā sukṛtino yatra sarvabhogabhujo dvija ||
navayauvanasaṃpannā nityaṃ yatra mṛgīdṛśaḥ
||49||सदा सुकृतिनो यत्र सर्वभोगभुजो द्विज ॥
नवयौवनसंपन्ना नित्यं यत्र मृगीदृशः
bhogabhūmiriyaṃ proktā śreyo vinimayārjitā ||
bhujyate tvadvidhairlokaistīrthābhityakta dehakaiḥ
||50||भोगभूमिरियं प्रोक्ता श्रेयो विनिमयार्जिता ॥
भुज्यते त्वद्विधैर्लोकैस्तीर्थाभित्यक्त देहकैः
aklībabhāṣibhiścāpi putrakṣetrādyahīnakaiḥ ||
paropakārasaṃkṣīṇasukhāyurdhanasaṃcayaiḥ
||51||अक्लीबभाषिभिश्चापि पुत्रक्षेत्राद्यहीनकैः ॥
परोपकारसंक्षीणसुखायुर्धनसंचयैः
saṃti dvīpā hyanekā vai pārāvārāṃtarasthitāḥ ||
jaṃbūdvīpasamo dvīpo na kvāpi jagatītale
||52||संति द्वीपा ह्यनेका वै पारावारांतरस्थिताः ॥
जंबूद्वीपसमो द्वीपो न क्वापि जगतीतले
tatrāpi navavarṣāṇi bhārataṃ tatra cottamam ||
karmabhūmiriyaṃ proktā devānāmapidurlabhā
||53||तत्रापि नववर्षाणि भारतं तत्र चोत्तमम् ॥
कर्मभूमिरियं प्रोक्ता देवानामपिदुर्लभा
aṣṭau kiṃpuruṣādīni devabhogyāni tāni tu ||
teṣu svargātsamāgatya ramaṃte tridivaukasaḥ
||54||अष्टौ किंपुरुषादीनि देवभोग्यानि तानि तु ॥
तेषु स्वर्गात्समागत्य रमंते त्रिदिवौकसः
yojanānāṃ sahasrāṇi navavistāratastvidam ||
bhārataṃ prathamaṃ varṣaṃ merordakṣiṇataḥ sthitam
||55||योजनानां सहस्राणि नवविस्तारतस्त्विदम् ॥
भारतं प्रथमं वर्षं मेरोर्दक्षिणतः स्थितम्
tatrāpi himaviṃdhyādreraṃtaraṃ puṇyadaṃ param ||
gaṃgāyamunayormadhye hyaṃtarvedī bhuvaḥ parāḥ
||56||तत्रापि हिमविंध्याद्रेरंतरं पुण्यदं परम् ॥
गंगायमुनयोर्मध्ये ह्यंतर्वेदी भुवः पराः
kurukṣetraṃ hi sarveṣāṃ kṣetrāṇāmadhikaṃ tataḥ ||
tatopi naimiṣāraṇyaṃ svargasādhanamuttamam
||57||कुरुक्षेत्रं हि सर्वेषां क्षेत्राणामधिकं ततः ॥
ततोपि नैमिषारण्यं स्वर्गसाधनमुत्तमम्
naimiṣāraṇyatopīha sarvasminkṣitimaṃḍale ||
sarvebhyopi hi tīrthebhyastīrtharājo viśiṣyate
||58||नैमिषारण्यतोपीह सर्वस्मिन्क्षितिमंडले ॥
सर्वेभ्योपि हि तीर्थेभ्यस्तीर्थराजो विशिष्यते
svargadomokṣadaścaiva sarvakāmaphalapradaḥ ||
prayāgastanmahatkṣetraṃ tīrtharāja iti smṛtaḥ
||69||स्वर्गदोमोक्षदश्चैव सर्वकामफलप्रदः ॥
प्रयागस्तन्महत्क्षेत्रं तीर्थराज इति स्मृतः
yāgāḥ sarve mayā pūrvaṃ tulayā vidhṛtā dvija ||
tacca tīrthavaraṃ ramyaṃ kāmikaṃ kāmapūraṇāta
||60||यागाः सर्वे मया पूर्वं तुलया विधृता द्विज ॥
तच्च तीर्थवरं रम्यं कामिकं कामपूरणात
dṛṣṭvā prakṛṣṭayāgebhyaḥ puṣṭebhyo dakṣiṇādibhiḥ ||
prayāgamiti tannāma kṛtaṃ hariharādibhiḥ
||61||दृष्ट्वा प्रकृष्टयागेभ्यः पुष्टेभ्यो दक्षिणादिभिः ॥
प्रयागमिति तन्नाम कृतं हरिहरादिभिः
nāmamātrasmṛteryasya prayāgasya trikālataḥ ||
smartuḥ śarīre no jātu pāpaṃ vasati kutracit
||62||नाममात्रस्मृतेर्यस्य प्रयागस्य त्रिकालतः ॥
स्मर्तुः शरीरे नो जातु पापं वसति कुत्रचित्
saṃti tīrthānyanekāni pāpatrāṇakarāṇi ca ||
na śaktānyadhikaṃ dātuṃ kṛtainaḥ pariśuddhitaḥ
||63||संति तीर्थान्यनेकानि पापत्राणकराणि च ॥
न शक्तान्यधिकं दातुं कृतैनः परिशुद्धितः
janmāṃtareṣvasaṃkhyeṣu yaḥ kṛtaḥ pāpasaṃcayaḥ ||
duṣpraṇodyo hi nitarāṃ vratairdānaistapojapaiḥ
||64||जन्मांतरेष्वसंख्येषु यः कृतः पापसंचयः ॥
दुष्प्रणोद्यो हि नितरां व्रतैर्दानैस्तपोजपैः
sa tīrtharājagamanodyatasya śubhajanmanaḥ ||
aṃgeṣu vepate'tyaṃtaṃ drumo vātahato yathā
||65||स तीर्थराजगमनोद्यतस्य शुभजन्मनः ॥
अंगेषु वेपतेऽत्यंतं द्रुमो वातहतो यथा
tataḥ krāṃtārdhamārgasya prayāga dṛḍhacetasaḥ ||
puṃsaḥ śarīrānniryātumapekṣeta padāṃtaram
||66||ततः क्रांतार्धमार्गस्य प्रयाग दृढचेतसः ॥
पुंसः शरीरान्निर्यातुमपेक्षेत पदांतरम्
bhāgyānnetrātithībhūte tīrtharāje mahātmanaḥ ||
palāyate drutataraṃ tamaḥ sūryodaye yathā
||67||भाग्यान्नेत्रातिथीभूते तीर्थराजे महात्मनः ॥
पलायते द्रुततरं तमः सूर्योदये यथा
saptadhātumayī bhūtatanau pāpāni yāni vai ||
keśeṣu tāni tiṣṭhaṃti vapanādyāṃti tānyapi
||68||सप्तधातुमयी भूततनौ पापानि यानि वै ॥
केशेषु तानि तिष्ठंति वपनाद्यांति तान्यपि
evaṃ niṣkaluṣībhūya tataḥ snāyātsitāsite ||
yaṃyaṃ kāmamabhidhyāyaṃstaṃ tamāpnoti nānyathā
||69||एवं निष्कलुषीभूय ततः स्नायात्सितासिते ॥
यंयं काममभिध्यायंस्तं तमाप्नोति नान्यथा
puṇyarāśiṃ ca vipulaṃ puṇyānbhogānyathepsitān ||
svargaṃ prāpnoti tatpuṇyānniṣkāmo mokṣamāpnuyāt
||70||पुण्यराशिं च विपुलं पुण्यान्भोगान्यथेप्सितान् ॥
स्वर्गं प्राप्नोति तत्पुण्यान्निष्कामो मोक्षमाप्नुयात्
snāyādyobhilaṣanmokṣaṃ kāmānanyānvihāya ca ||
sopi mokṣamavāpnoti kāmadāttīrtharājataḥ
||71||स्नायाद्योभिलषन्मोक्षं कामानन्यान्विहाय च ॥
सोपि मोक्षमवाप्नोति कामदात्तीर्थराजतः
tīrtharājaṃ parityajya yo'nyasmātkāmamicchati ||
bhāratākhye mahāvarṣe sa kāmaṃ nāpnuyātsphuṭam
||72||तीर्थराजं परित्यज्य योऽन्यस्मात्काममिच्छति ॥
भारताख्ये महावर्षे स कामं नाप्नुयात्स्फुटम्
satyaloke prayāge ca nāṃtaraṃ vedmyahaṃ dvija ||
tatra ye śubhakarmāṇaste mallokanivāsinaḥ
||73||सत्यलोके प्रयागे च नांतरं वेद्म्यहं द्विज ॥
तत्र ये शुभकर्माणस्ते मल्लोकनिवासिनः
tīrthābhilāṣibhirmartyaissevyaṃ tīrthāṃtaraṃ nahi ||
anyatra bhūmivalaye tīrtharājātprayā gataḥ
||74||तीर्थाभिलाषिभिर्मर्त्यैस्सेव्यं तीर्थांतरं नहि ॥
अन्यत्र भूमिवलये तीर्थराजात्प्रया गतः
yathāṃtaraṃ dvijaśreṣṭha bhūpetvitarasevake ||
dṛṣṭāṃtamātraṃ kathitaṃ prayāgetara tīrthayoḥ
||75||यथांतरं द्विजश्रेष्ठ भूपेत्वितरसेवके ॥
दृष्टांतमात्रं कथितं प्रयागेतर तीर्थयोः
yathākathaṃcittīrthe'sminprāṇatyāgaṃ karoti yaḥ ||
tasyātmaghātadoṣo na prāpnuyādīpsitānyapi
||76||यथाकथंचित्तीर्थेऽस्मिन्प्राणत्यागं करोति यः ॥
तस्यात्मघातदोषो न प्राप्नुयादीप्सितान्यपि
yasya bhāgyavataścātra tiṣṭhaṃtyasthīnyapi dvija ||
na tasya duḥkhaleśopi kvāpi janmani jāyate
||77||यस्य भाग्यवतश्चात्र तिष्ठंत्यस्थीन्यपि द्विज ॥
न तस्य दुःखलेशोपि क्वापि जन्मनि जायते
brahmahatyādi pāpānāṃ prāyaścittaṃ cikīrṣuṇā ||
prayāgaṃ vidhivatsevyaṃ dvijavākyānna saṃśayaḥ
||78||ब्रह्महत्यादि पापानां प्रायश्चित्तं चिकीर्षुणा ॥
प्रयागं विधिवत्सेव्यं द्विजवाक्यान्न संशयः
kiṃ bahūktena vipreṃdra mahodayamabhīpsunā ||
sevyaṃ sitāsitaṃ tīrthaṃ prakṛṣṭaṃ jagatītale
||79||किं बहूक्तेन विप्रेंद्र महोदयमभीप्सुना ॥
सेव्यं सितासितं तीर्थं प्रकृष्टं जगतीतले
prayāgatopi tīrtheśātsarveṣu bhuvaneṣvapi ||
anāyāsena vai muktiḥ kāśyāṃ dehāvasānataḥ
||80||प्रयागतोपि तीर्थेशात्सर्वेषु भुवनेष्वपि ॥
अनायासेन वै मुक्तिः काश्यां देहावसानतः
prayāgādapi vai ramyamavimuktaṃ na saṃśayaḥ ||
yatra viśveśvaraḥ sākṣātsvayaṃ samadhitiṣṭhati
||81||प्रयागादपि वै रम्यमविमुक्तं न संशयः ॥
यत्र विश्वेश्वरः साक्षात्स्वयं समधितिष्ठति
avimuktānmahākṣetrādviśveśa samadhiṣṭhitāt ||
na ca kiṃcitkvacidramyamiha brahmāṃḍagolake
||82||अविमुक्तान्महाक्षेत्राद्विश्वेश समधिष्ठितात् ॥
न च किंचित्क्वचिद्रम्यमिह ब्रह्मांडगोलके
avimuktamidaṃ kṣetramapi brahmāṃḍamadhyagam ||
brahmāṃḍamadhye na bhavetpaṃcakrośapramāṇataḥ
||83||अविमुक्तमिदं क्षेत्रमपि ब्रह्मांडमध्यगम् ॥
ब्रह्मांडमध्ये न भवेत्पंचक्रोशप्रमाणतः
yathāyathā hi vardheta jalamekārṇavasya ca ||
tathātathonnayedīśastatkṣetraṃ pralayādapi
||84||यथायथा हि वर्धेत जलमेकार्णवस्य च ॥
तथातथोन्नयेदीशस्तत्क्षेत्रं प्रलयादपि
kṣetrametattriśūlāgre śūlinastiṣṭhati dvija ||
aṃtarikṣena bhūmiṣṭhaṃ nekṣaṃte mūḍhabuddhayaḥ
||85||क्षेत्रमेतत्त्रिशूलाग्रे शूलिनस्तिष्ठति द्विज ॥
अंतरिक्षेन भूमिष्ठं नेक्षंते मूढबुद्धयः
sadā kṛtayugaṃ cātra mahāparvasadā'tra vai ||
na grahā'stodayakṛto doṣo viśveśvarāśrame
||86||सदा कृतयुगं चात्र महापर्वसदाऽत्र वै ॥
न ग्रहाऽस्तोदयकृतो दोषो विश्वेश्वराश्रमे
sadā saumyāyanaṃ tatra sadā tatra mahodayaḥ ||
sadaiva maṃgalaṃ tatra yatra viśveśvarasthitiḥ
||87||सदा सौम्यायनं तत्र सदा तत्र महोदयः ॥
सदैव मंगलं तत्र यत्र विश्वेश्वरस्थितिः
yathābhūmitale vipra puryaḥ saṃti sahasraśaḥ ||
tathā kāśī na maṃtavyā kvāpi lokottarātviyam
||88||यथाभूमितले विप्र पुर्यः संति सहस्रशः ॥
तथा काशी न मंतव्या क्वापि लोकोत्तरात्वियम्
mayā sṛṣṭāni vipreṃdra bhuvanāni caturdaśa ||
asyāḥ puryā vinirmātā svayaṃ viśveśvaraḥ prabhuḥ
||89||मया सृष्टानि विप्रेंद्र भुवनानि चतुर्दश ॥
अस्याः पुर्या विनिर्माता स्वयं विश्वेश्वरः प्रभुः
purā yamastapastaptvā bahukālaṃ suduṣkaram ||
trailokyādhikṛtiṃ prāptastyaktvā vārāṇasīṃ purīm
||90||पुरा यमस्तपस्तप्त्वा बहुकालं सुदुष्करम् ॥
त्रैलोक्याधिकृतिं प्राप्तस्त्यक्त्वा वाराणसीं पुरीम्
carācarasya sarvasya yāni karmāṇi tāni vai ||
gocare citraguptasya kāśīvāsikṛtādṛte
||91||चराचरस्य सर्वस्य यानि कर्माणि तानि वै ॥
गोचरे चित्रगुप्तस्य काशीवासिकृतादृते
praveśo yamadūtānāṃ na kadāciddvijottama ||
madhye kāśīpurī kvāpi rakṣiṇastatra tadgaṇāḥ
||92||प्रवेशो यमदूतानां न कदाचिद्द्विजोत्तम ॥
मध्ये काशीपुरी क्वापि रक्षिणस्तत्र तद्गणाः
svayaṃ niyaṃtā viśveśastatra kāśyāṃ tanutyajām ||
tatrāpi kṛtapāpānāṃ niyaṃtā kālabhairavaḥ
||93||स्वयं नियंता विश्वेशस्तत्र काश्यां तनुत्यजाम् ॥
तत्रापि कृतपापानां नियंता कालभैरवः
tatra pāpaṃ na kartavyaṃ dāruṇā rudrayātanā ||
aho rudrapiśācatvaṃ narakebhyopi duḥsaham
||94||तत्र पापं न कर्तव्यं दारुणा रुद्रयातना ॥
अहो रुद्रपिशाचत्वं नरकेभ्योपि दुःसहम्
pāpameva hi kartavyaṃ matirasti yadīdṛśī ||
sukhenānyatra kartavyaṃ mahī hyasti mahīyasī
||95||पापमेव हि कर्तव्यं मतिरस्ति यदीदृशी ॥
सुखेनान्यत्र कर्तव्यं मही ह्यस्ति महीयसी
api kāmāturo jaṃturekāṃ rakṣati mātaram ||
api pāpakṛtā kāśī rakṣyā mokṣārthinaikikā
||96||अपि कामातुरो जंतुरेकां रक्षति मातरम् ॥
अपि पापकृता काशी रक्ष्या मोक्षार्थिनैकिका
parāpavādaśīlena paradārābhilāṣiṇā ||
tena kāśī na saṃsevyā kva kāśī nirayaḥ kva saḥ
||97||परापवादशीलेन परदाराभिलाषिणा ॥
तेन काशी न संसेव्या क्व काशी निरयः क्व सः
abhilaṣyaṃti ye nityaṃ dhanaṃ cātra pratigrahaiḥ ||
parasvaṃ kapaṭairvāpi kāśī sevyā na tairnaraiḥ
||98||अभिलष्यंति ये नित्यं धनं चात्र प्रतिग्रहैः ॥
परस्वं कपटैर्वापि काशी सेव्या न तैर्नरैः
parapīḍākaraṃ karma kāśyāṃ nityaṃ vivarjayet ||
tadeva cetkimatra syātkāśīvāso durātmanām
||99||परपीडाकरं कर्म काश्यां नित्यं विवर्जयेत् ॥
तदेव चेत्किमत्र स्यात्काशीवासो दुरात्मनाम्
tyaktvā vaiśveśvarīṃ bhaktiṃ ye'nyadevaparāyaṇāḥ ||
sarvathā tairna vastavyā rājadhānī pinākinaḥ
||100||त्यक्त्वा वैश्वेश्वरीं भक्तिं येऽन्यदेवपरायणाः ॥
सर्वथा तैर्न वस्तव्या राजधानी पिनाकिनः
arthārthinastu ye vipra ye ca kāmārthino narāḥ ||
avimuktaṃ na taiḥ sevyaṃ mokṣakṣetramidaṃ yataḥ
||1||अर्थार्थिनस्तु ये विप्र ये च कामार्थिनो नराः ॥
अविमुक्तं न तैः सेव्यं मोक्षक्षेत्रमिदं यतः
śivaniṃdāparā ye ca vedaniṃdā parāśca ye ||
vedācārapratīpā ye sevyā vārāṇasī na taiḥ
||2||शिवनिंदापरा ये च वेदनिंदा पराश्च ये ॥
वेदाचारप्रतीपा ये सेव्या वाराणसी न तैः
paradrohadhiyo ye ca parerṣyākāriṇaśca ye ||
paropatāpino ye vai teṣāṃ kāśī na siddhaye
||3||परद्रोहधियो ये च परेर्ष्याकारिणश्च ये ॥
परोपतापिनो ये वै तेषां काशी न सिद्धये
manasāpi na ye kāśīmabhinaṃdaṃti durdhiyaḥ ||
teṣāṃ nirvāṇavārtāpi dūre durvṛttacetasām
||4||मनसापि न ये काशीमभिनंदंति दुर्धियः ॥
तेषां निर्वाणवार्तापि दूरे दुर्वृत्तचेतसाम्
jñānena na vinā mokṣaḥ kvacidastīha bhūtale ||
tajjñānaṃ na vratairlabhyamapi cāṃdrāyaṇādibhiḥ
||5||ज्ञानेन न विना मोक्षः क्वचिदस्तीह भूतले ॥
तज्ज्ञानं न व्रतैर्लभ्यमपि चांद्रायणादिभिः
tulāpuruṣamukhyaiśca dānaiśca śraddhayānvitaiḥ ||
deśakāle ca vidhinā pātrebhyaḥ pratipāditaiḥ
||6||तुलापुरुषमुख्यैश्च दानैश्च श्रद्धयान्वितैः ॥
देशकाले च विधिना पात्रेभ्यः प्रतिपादितैः
na yamairbrahmacaryādyairniyamairnārcanādibhi. ||
śarīraśoṣaṇairugrairna tapobhirdvijottama
||7||न यमैर्ब्रह्मचर्याद्यैर्नियमैर्नार्चनादिभि. ॥
शरीरशोषणैरुग्रैर्न तपोभिर्द्विजोत्तम
na mahāmaṃtrajapyaiśca gurubhiḥ pratipāditaiḥ ||
na svādhyāyairyathoktaiśca nāgniśuśrūṣaṇaiḥ paraiḥ
||8||न महामंत्रजप्यैश्च गुरुभिः प्रतिपादितैः ॥
न स्वाध्यायैर्यथोक्तैश्च नाग्निशुश्रूषणैः परैः
na sevayā gurūṇāṃ ca na śrāddhairdevatārcanaiḥ ||
na nānātīrthayātrābhirjñānaṃ samadhigamyate
||9||न सेवया गुरूणां च न श्राद्धैर्देवतार्चनैः ॥
न नानातीर्थयात्राभिर्ज्ञानं समधिगम्यते
na yogena vinā jñānaṃ yogastattvārthaśīlanam ||
gurūpadiṣṭamārgeṇa sadābhyāsavaśena ca
||110||न योगेन विना ज्ञानं योगस्तत्त्वार्थशीलनम् ॥
गुरूपदिष्टमार्गेण सदाभ्यासवशेन च
tasyāṃtarāyā bahavaḥ sudūraśravaṇādayaḥ ||
ato na prāpyate jñānaṃ yogādekena janmanā
||11||तस्यांतराया बहवः सुदूरश्रवणादयः ॥
अतो न प्राप्यते ज्ञानं योगादेकेन जन्मना
vinā tapo japādyaiśca vinā yogena suvrata ||
niḥśreyo labhyate kāśyāmihaikenaiva janmanā
||12||विना तपो जपाद्यैश्च विना योगेन सुव्रत ॥
निःश्रेयो लभ्यते काश्यामिहैकेनैव जन्मना
tvayā śuddhadhiyā kāśyāṃ yacchreyaḥ samupārjitam ||
tacchreyasopyudarkaste mahānasti dvijottama
||13||त्वया शुद्धधिया काश्यां यच्छ्रेयः समुपार्जितम् ॥
तच्छ्रेयसोप्युदर्कस्ते महानस्ति द्विजोत्तम
ukteti virarāmājaḥ śṛṇvatorgaṇayostayoḥ ||
sopi pramuditaścābhūcchivaśarmā mahāmanāḥ
||114||उक्तेति विररामाजः शृण्वतोर्गणयोस्तयोः ॥
सोपि प्रमुदितश्चाभूच्छिवशर्मा महामनाः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe brahmakṛtakāśīpraśaṃsānāma dvāviṃśatitamo'dhyāyaḥ || 22 ||