skaṃdāgastyadarśanam
vyāsa uvāca
śṛṇu sūta pravakṣyāmi kathāṃ kalaśajanmanaḥ ||
yāmākarṇya naro bhūyādvirajā jñānabhājanam
||1||शृणु सूत प्रवक्ष्यामि कथां कलशजन्मनः ॥
यामाकर्ण्य नरो भूयाद्विरजा ज्ञानभाजनम्
giriṃ pradakṣiṇīkṛtya śrīsaṃjñaṃ kalaśodbhavaḥ ||
sapatnīko dadarśātha ramyaṃ skaṃdavanaṃ mahat
||2||गिरिं प्रदक्षिणीकृत्य श्रीसंज्ञं कलशोद्भवः ॥
सपत्नीको ददर्शाथ रम्यं स्कंदवनं महत्
sarvartaṃ kusumāḍhyaṃ ca rasavatphalapādapam ||
susevya kaṃdamūlāḍhyaṃ suvalkalamahīruham
||3||सर्वर्तं कुसुमाढ्यं च रसवत्फलपादपम् ॥
सुसेव्य कंदमूलाढ्यं सुवल्कलमहीरुहम्
nivītaśvāpadagaṇaṃ sasaritpalvalāvṛtam ||
svaccha gaṃbhīrakāsāraṃ sāraṃ sarvabhuvaḥ param
||4||निवीतश्वापदगणं ससरित्पल्वलावृतम् ॥
स्वच्छ गंभीरकासारं सारं सर्वभुवः परम्
nānāpatatrisaṃghuṣṭaṃ nānāmunijanoṣitam ||
tapaḥsaṃketanilayamivaikaṃ saṃpadāṃ padam
||5||नानापतत्रिसंघुष्टं नानामुनिजनोषितम् ॥
तपःसंकेतनिलयमिवैकं संपदां पदम्
lohito nāma tatrāsti giriḥ svarṇagiriprabhaḥ ||
sukaṃdaraprasravaṇaḥ svasānu śikharaprabhaḥ
||6||लोहितो नाम तत्रास्ति गिरिः स्वर्णगिरिप्रभः ॥
सुकंदरप्रस्रवणः स्वसानु शिखरप्रभः
kailāsasyaikaśakalaṃ karmabhūmāvihāgatam ||
tapastaptumiva proccairnānāścaryasamanvitam
||7||कैलासस्यैकशकलं कर्मभूमाविहागतम् ॥
तपस्तप्तुमिव प्रोच्चैर्नानाश्चर्यसमन्वितम्
tatrādrākṣīnmuniśreṣṭho'gastyaḥ sākṣātṣaḍānanam ||
praṇamya daṃḍavadbhūmau sapatnīko mahātapāḥ
||8||तत्राद्राक्षीन्मुनिश्रेष्ठोऽगस्त्यः साक्षात्षडाननम् ॥
प्रणम्य दंडवद्भूमौ सपत्नीको महातपाः
tuṣṭāva girijāsūnuṃ sūktaiḥ śrutisamudbhavaiḥ ||
tathā svakṛtayā stutyā prabaddha karasaṃpuṭaḥ
||9||तुष्टाव गिरिजासूनुं सूक्तैः श्रुतिसमुद्भवैः ॥
तथा स्वकृतया स्तुत्या प्रबद्ध करसंपुटः
agastiruvāca
namostu vṛṃdārakavṛṃdavaṃdya pādāraviṃdāya sudhākarāya ||
ṣaḍānanāyāmitavikramāya gaurīhṛdānaṃdasamudbhavāya
||10||नमोस्तु वृंदारकवृंदवंद्य पादारविंदाय सुधाकराय ॥
षडाननायामितविक्रमाय गौरीहृदानंदसमुद्भवाय
namostu tubhyaṃ praṇatārtihaṃtre kartre samastasya manorathānām ||
dātre rathānāṃ paratārakasya haṃtre pracaṃḍāsura tārakasya
||11||नमोस्तु तुभ्यं प्रणतार्तिहंत्रे कर्त्रे समस्तस्य मनोरथानाम् ॥
दात्रे रथानां परतारकस्य हंत्रे प्रचंडासुर तारकस्य
amūrtamūrtāya sahasramūrtaye guṇāya guṇyāya parātparāya ||
apārapārāya parāparāya namostu tubhyaṃ śikhivāhanāya
||12||अमूर्तमूर्ताय सहस्रमूर्तये गुणाय गुण्याय परात्पराय ॥
अपारपाराय परापराय नमोस्तु तुभ्यं शिखिवाहनाय
namostu te brahmavidāṃvarāya digaṃbarāyāṃbara saṃsthitāya ||
hiraṇyavarṇāya hiraṇyabāhave namo hiraṇyāya hiraṇyaretase
||13||नमोस्तु ते ब्रह्मविदांवराय दिगंबरायांबर संस्थिताय ॥
हिरण्यवर्णाय हिरण्यबाहवे नमो हिरण्याय हिरण्यरेतसे
tapaḥsvarūpāya tapodhanāya tapaḥphalānāṃ pratipādakāya ||
sadā kumārāya himāramāriṇe taṇīkṛtaiśvarya virāgiṇe namaḥ
||14||तपःस्वरूपाय तपोधनाय तपःफलानां प्रतिपादकाय ॥
सदा कुमाराय हिमारमारिणे तणीकृतैश्वर्य विरागिणे नमः
namostu tubhyaṃ śarajanmane vibho prabhātasūryāruṇadaṃtapaṃktaye ||
bālāya cābālaparākramāya ṣāṇmāturāyālamanāturāya
||15||नमोस्तु तुभ्यं शरजन्मने विभो प्रभातसूर्यारुणदंतपंक्तये ॥
बालाय चाबालपराक्रमाय षाण्मातुरायालमनातुराय
mīḍhuṣṭamāyottaramīḍhuṣe namo namo gaṇānāṃ pataye gaṇāya ||
namostu te janmajarātigāya namo viśākhāya suśaktipāṇaye
||16||मीढुष्टमायोत्तरमीढुषे नमो नमो गणानां पतये गणाय ॥
नमोस्तु ते जन्मजरातिगाय नमो विशाखाय सुशक्तिपाणये
sarvasya nāthasya kumārakāya krauṃcāraye tārakamārakāya ||
svāheya gāṃgeya ca kārtikeya śaiveya tubhyaṃ satataṃ namo'stu
||17||सर्वस्य नाथस्य कुमारकाय क्रौंचारये तारकमारकाय ॥
स्वाहेय गांगेय च कार्तिकेय शैवेय तुभ्यं सततं नमोऽस्तु
itthaṃ pariṣṭutya sa kārtikeyaṃ namo namastvityabhibhāṣamāṇaḥ ||
dvistriḥparikramya puro viveśa sthito munīśopaviśeti coktaḥ
||18||इत्थं परिष्टुत्य स कार्तिकेयं नमो नमस्त्वित्यभिभाषमाणः ॥
द्विस्त्रिःपरिक्रम्य पुरो विवेश स्थितो मुनीशोपविशेति चोक्तः
kārtikeya uvāca
kṣemosti kuṃbhaja mune tridaśaikasahāyakṛt ||
jāne tvāmiha saṃprāptaṃ tathā viṃdhyācalonnatim
||19||क्षेमोस्ति कुंभज मुने त्रिदशैकसहायकृत् ॥
जाने त्वामिह संप्राप्तं तथा विंध्याचलोन्नतिम्
avimukte mahākṣetre kṣemaṃ tryakṣeṇa rakṣite ||
yatra kṣīṇāyuṣāṃ sākṣādvirūpākṣo'sti mokṣadaḥ
||20||अविमुक्ते महाक्षेत्रे क्षेमं त्र्यक्षेण रक्षिते ॥
यत्र क्षीणायुषां साक्षाद्विरूपाक्षोऽस्ति मोक्षदः
bhūrbhuvaḥ svastale vāpi na pātālatale malam ||
nordhvaloke mayā dṛṣṭaṃ tādṛkkṣetraṃ kvacinmune
||21||भूर्भुवः स्वस्तले वापि न पातालतले मलम् ॥
नोर्ध्वलोके मया दृष्टं तादृक्क्षेत्रं क्वचिन्मुने
ahamekacaropyatra tatkṣetraprāptaye mune ||
tapye tapāṃsinādyāpi phaleyurme manorathāḥ
||22||अहमेकचरोप्यत्र तत्क्षेत्रप्राप्तये मुने ॥
तप्ये तपांसिनाद्यापि फलेयुर्मे मनोरथाः
na tatpuṇyairna taddānairna tapobhirna tajjapaiḥ ||
na labhyaṃ vividhairyajñairlabhyamaiśādanugrahāt
||23||न तत्पुण्यैर्न तद्दानैर्न तपोभिर्न तज्जपैः ॥
न लभ्यं विविधैर्यज्ञैर्लभ्यमैशादनुग्रहात्
īśvarānugrahādeva kāśīvāsaḥ sudurlabhaḥ ||
sulabhaḥ syānmune nūnaṃ na vai sukṛtakoṭibhiḥ
||24||ईश्वरानुग्रहादेव काशीवासः सुदुर्लभः ॥
सुलभः स्यान्मुने नूनं न वै सुकृतकोटिभिः
anyaiva kācitsā sṛṣṭirvidhāturyā'tirekiṇī ||
na tatkṣetraguṇānvaktumīśvaro'pīśvaro yataḥ
||25||अन्यैव काचित्सा सृष्टिर्विधातुर्याऽतिरेकिणी ॥
न तत्क्षेत्रगुणान्वक्तुमीश्वरोऽपीश्वरो यतः
aho mateḥ sudaurbalyamahobhāgyasya daurvidham ||
aho mohasya māhātmyaṃ yatkāśīha na sevyate
||26||अहो मतेः सुदौर्बल्यमहोभाग्यस्य दौर्विधम् ॥
अहो मोहस्य माहात्म्यं यत्काशीह न सेव्यते
śarīraṃ jīryate nityaṃ saṃjīryaṃtīṃdriyāṇyapi ||
āyurmṛgo mṛgayunā kṛtalakṣyo hi mṛtyunā
||27||शरीरं जीर्यते नित्यं संजीर्यंतींद्रियाण्यपि ॥
आयुर्मृगो मृगयुना कृतलक्ष्यो हि मृत्युना
sāpadaṃ saṃpadaṃ jñātvā sāpāyaṃ kāyamuccakaiḥ ||
capalā capalaṃ cāyurmatvā kāśīṃ samāśrayet
||28||सापदं संपदं ज्ञात्वा सापायं कायमुच्चकैः ॥
चपला चपलं चायुर्मत्वा काशीं समाश्रयेत्
yāvannaityāyuṣaścāṃtastāvatkāśī na mucyate ||
kālaḥ kalālavasyāpi saṃkhyātuṃ naiva vismaret
||29||यावन्नैत्यायुषश्चांतस्तावत्काशी न मुच्यते ॥
कालः कलालवस्यापि संख्यातुं नैव विस्मरेत्
jarānikaṭanikṣiptā bādhaṃte vyādhayo bhṛśam ||
tathāpi deho nāneho nāho kāśīṃ samīhate
||30||जरानिकटनिक्षिप्ता बाधंते व्याधयो भृशम् ॥
तथापि देहो नानेहो नाहो काशीं समीहते
tīrthasnānena japyena paropakaraṇoktibhiḥ ||
vinārthaṃ labhyate dharmo dharmādarthaḥ svayaṃ bhavet
||31||तीर्थस्नानेन जप्येन परोपकरणोक्तिभिः ॥
विनार्थं लभ्यते धर्मो धर्मादर्थः स्वयं भवेत्
vinaivārthārjanopāyaṃ dharmādartho bhaveddhruvam ||
ato'rthaciṃtāmutsṛjya dharmamekaṃ samāśrayet
||32||विनैवार्थार्जनोपायं धर्मादर्थो भवेद्ध्रुवम् ॥
अतोऽर्थचिंतामुत्सृज्य धर्ममेकं समाश्रयेत्
dharmādartho'rthataḥ kāmaḥ kāmātsarvasukhodayaḥ ||
svargopi sulabho dharmātkāśye kā durlabhā param
||33||धर्मादर्थोऽर्थतः कामः कामात्सर्वसुखोदयः ॥
स्वर्गोपि सुलभो धर्मात्काश्ये का दुर्लभा परम्
upāyatrayamevātra sthāṇurnirvāṇakāraṇam ||
śarvāṇyagreva bhāṇāddhā parinirṇīya sarvataḥ
||34||उपायत्रयमेवात्र स्थाणुर्निर्वाणकारणम् ॥
शर्वाण्यग्रेव भाणाद्धा परिनिर्णीय सर्वतः
pūrvaṃ pāśupato yogastatastīrthaṃ sitāsitam ||
tatopyekamanāyāsamavimuktaṃ vimuktidam
||35||पूर्वं पाशुपतो योगस्ततस्तीर्थं सितासितम् ॥
ततोप्येकमनायासमविमुक्तं विमुक्तिदम्
śrīśaila himaśailādyā nānānyāyatanāni ca ||
tridaṃḍadhāraṇaṃcāpi saṃnyāsaḥ sarvakarmaṇām
||36||श्रीशैल हिमशैलाद्या नानान्यायतनानि च ॥
त्रिदंडधारणंचापि संन्यासः सर्वकर्मणाम्
tapāṃsi nānārūpāṇi vratāni niyamā yamāḥ ||
siṃdhūnāmapi saṃbhedā araṇyāni bahūnyapi
||37||तपांसि नानारूपाणि व्रतानि नियमा यमाः ॥
सिंधूनामपि संभेदा अरण्यानि बहून्यपि
mānasānyapi bhaumāni dhārātīrthādikāni ca ||
ūṣarāścāpi pīṭhāni hyacchinnāmnāyapāṭhanam
||38||मानसान्यपि भौमानि धारातीर्थादिकानि च ॥
ऊषराश्चापि पीठानि ह्यच्छिन्नाम्नायपाठनम्
japaścāpi manūnāṃ ca tathā'gnihavanāni ca ||
dānāni nānākratavo devatopāsanāni ca
||39||जपश्चापि मनूनां च तथाऽग्निहवनानि च ॥
दानानि नानाक्रतवो देवतोपासनानि च
trirātraṃ paṃcarātrāṇi sāṃkhyayogādayastathā ||
viṣṇorārādhanaṃ śreṣṭhaṃ muktaye'bhihitaṃ kila
||40||त्रिरात्रं पंचरात्राणि सांख्ययोगादयस्तथा ॥
विष्णोराराधनं श्रेष्ठं मुक्तयेऽभिहितं किल
puryaścāpi samākhyātānṛtajaṃtu vimuktidā ||
kaivalyasādhanānīha bhavaṃtyeva viniścitam
||41||पुर्यश्चापि समाख्यातानृतजंतु विमुक्तिदा ॥
कैवल्यसाधनानीह भवंत्येव विनिश्चितम्
etāni yāni proktāni kāśīprāptikarāṇi ca ||
prāpya kāśīṃ bhavenmukto jaṃturnānyatrakutracit
||42||एतानि यानि प्रोक्तानि काशीप्राप्तिकराणि च ॥
प्राप्य काशीं भवेन्मुक्तो जंतुर्नान्यत्रकुत्रचित्
ataeva hi tatkṣetraṃ pavitramaticitrakṛt ||
viśveśituḥ priyanityaṃ viṣvagbrahmāṇḍamaṃḍale
||43||अतएव हि तत्क्षेत्रं पवित्रमतिचित्रकृत् ॥
विश्वेशितुः प्रियनित्यं विष्वग्ब्रह्माण्डमंडले
idameva hi tatkṣetraṃ kuśalapraśnakāraṇam ||
ehyehi dehi me sparśaṃ nijagātrasya suvrata
||44||इदमेव हि तत्क्षेत्रं कुशलप्रश्नकारणम् ॥
एह्येहि देहि मे स्पर्शं निजगात्रस्य सुव्रत
api kāśyāḥ samāgacchatsparśavatsparśa iṣyate ||
mayātra tiṣṭhatā nityaṃ kiṃtu tvaṃ tata āgataḥ
||458||अपि काश्याः समागच्छत्स्पर्शवत्स्पर्श इष्यते ॥
मयात्र तिष्ठता नित्यं किंतु त्वं तत आगतः
trirātramapiye kāśyāṃ vasaṃti niyateṃdriyāḥ ||
teṣāṃ punaṃti niyataṃ spṛṣṭāścaraṇareṇavaḥ
||46||त्रिरात्रमपिये काश्यां वसंति नियतेंद्रियाः ॥
तेषां पुनंति नियतं स्पृष्टाश्चरणरेणवः
tvaṃ tu tatra kṛtāvāsaḥ kṛtapuṇyamahoccayaḥ ||
uttarapravahā snāna jātapiṃgalamūrdhajaḥ
||47||त्वं तु तत्र कृतावासः कृतपुण्यमहोच्चयः ॥
उत्तरप्रवहा स्नान जातपिंगलमूर्धजः
tava tatra tu yatkuṃḍamagastīśvarasannidhau ||
tatra snātvā ca pītvā ca kṛtasarvodakakriyaḥ
||48||तव तत्र तु यत्कुंडमगस्तीश्वरसन्निधौ ॥
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च कृतसर्वोदकक्रियः
pitṝnpiṃḍaiḥ samabhyarcya śraddhāśrāddhavidhānataḥ ||
kṛtyakṛtyo bhavejjaṃturvārāṇasyāḥ phalaṃ labhet
||49||पितॄन्पिंडैः समभ्यर्च्य श्रद्धाश्राद्धविधानतः ॥
कृत्यकृत्यो भवेज्जंतुर्वाराणस्याः फलं लभेत्
ityuktvā sarvagātrāṇi spaṣṭvā kuṃbhodbhavasya ca ||
skaṃdo'mṛtasarovāri vigāhya sukhamāptavān
||50||इत्युक्त्वा सर्वगात्राणि स्पष्ट्वा कुंभोद्भवस्य च ॥
स्कंदोऽमृतसरोवारि विगाह्य सुखमाप्तवान्
jaya viśveśa netrāṇi vinimīlya vadannapi ||
tataḥ kiṃcitkṣaṇaṃ dadhyau guhaḥ sthāṇusuniścalaḥ
||51||जय विश्वेश नेत्राणि विनिमील्य वदन्नपि ॥
ततः किंचित्क्षणं दध्यौ गुहः स्थाणुसुनिश्चलः
skaṃde visarjitadhyāne suprasannamanomukhe ||
pratīkṣya vāgavasaraṃ papracchātha munirguham
||52||स्कंदे विसर्जितध्याने सुप्रसन्नमनोमुखे ॥
प्रतीक्ष्य वागवसरं पप्रच्छाथ मुनिर्गुहम्
agastiruvāca
svāminyathā bhagavatā bhagavatyai purā'kathi ||
vārāṇasyāstu mahimā himaśailabhuve mudā
||53||स्वामिन्यथा भगवता भगवत्यै पुराऽकथि ॥
वाराणस्यास्तु महिमा हिमशैलभुवे मुदा
tvayā yathā samākarṇi tadutsaṃganivāsinā ||
tathā kathaya ṣaḍvaktra tatkṣetraṃ me'tirocate
||54||त्वया यथा समाकर्णि तदुत्संगनिवासिना ॥
तथा कथय षड्वक्त्र तत्क्षेत्रं मेऽतिरोचते
skaṃda uvāca
śṛṇuṣva maitrāvaruṇe yathā bhagavatā'kathi ||
tatkṣetrasyāvimuktasya mama mātuḥ puraḥ purā
||55||शृणुष्व मैत्रावरुणे यथा भगवताऽकथि ॥
तत्क्षेत्रस्याविमुक्तस्य मम मातुः पुरः पुरा
śrutaṃ ca yattadutsaṃge sthitena sthiracetasā ||
māhātmyaṃ tacchṛṇu mune kathyamānaṃ mayā'nagha
||56||श्रुतं च यत्तदुत्संगे स्थितेन स्थिरचेतसा ॥
माहात्म्यं तच्छृणु मुने कथ्यमानं मयाऽनघ
guhyānāṃ paramaṃ guhyamavimuktamiheritam ||
tatra saṃnihitā siddhistatra nityaṃ sthito vibhuḥ
||57||गुह्यानां परमं गुह्यमविमुक्तमिहेरितम् ॥
तत्र संनिहिता सिद्धिस्तत्र नित्यं स्थितो विभुः
bhūrloke naiva saṃlagnaṃ tatkṣetraṃ tvaṃtarikṣagam ||
ayogino na vīkṣaṃte paśyaṃtyeva ca yoginaḥ
||58||भूर्लोके नैव संलग्नं तत्क्षेत्रं त्वंतरिक्षगम् ॥
अयोगिनो न वीक्षंते पश्यंत्येव च योगिनः
yastatra nivasedvipra saṃyatātmā samāhitaḥ ||
trikālamapi bhuṃjāno vāyubhakṣasamo bhavet
||59||यस्तत्र निवसेद्विप्र संयतात्मा समाहितः ॥
त्रिकालमपि भुंजानो वायुभक्षसमो भवेत्
nimeṣamātramapi yo hyavimukte'tibhaktibhāk ||
brahmacaryasamāyuktaṃ tena taptaṃ mahattapaḥ
||60||निमेषमात्रमपि यो ह्यविमुक्तेऽतिभक्तिभाक् ॥
ब्रह्मचर्यसमायुक्तं तेन तप्तं महत्तपः
yastu māsaṃ vaseddhīro laghvāhāro jiteṃdriyaḥ ||
sarvaṃ tena vrataṃ cīrṇaṃ divyaṃ pāśupataṃ bhavet
||61||यस्तु मासं वसेद्धीरो लघ्वाहारो जितेंद्रियः ॥
सर्वं तेन व्रतं चीर्णं दिव्यं पाशुपतं भवेत्
saṃvatsaraṃ vasaṃstatra jitakrodho jiteṃdriyaḥ ||
aparasvavipuṣṭāṃgaḥ parānnaparivarjakaḥ
||62||संवत्सरं वसंस्तत्र जितक्रोधो जितेंद्रियः ॥
अपरस्वविपुष्टांगः परान्नपरिवर्जकः
parāpavādarahitaḥ kiṃciddānaparāyaṇaḥ ||
samāḥ sahasramanyatra tena taptaṃ mahattapaḥ
||63||परापवादरहितः किंचिद्दानपरायणः ॥
समाः सहस्रमन्यत्र तेन तप्तं महत्तपः
yāvajjīvaṃ vasedyastu kṣetramāhātmyavinnaraḥ ||
janmamṛtyu bhayaṃ hitvā sa yāti paramāṃ gatim
||64||यावज्जीवं वसेद्यस्तु क्षेत्रमाहात्म्यविन्नरः ॥
जन्ममृत्यु भयं हित्वा स याति परमां गतिम्
na yogairyā gatirlabhyā janmāṃtaraśatairapi ||
anyatrahelayā sā'tra labhyeśasya prasādataḥ
||65||न योगैर्या गतिर्लभ्या जन्मांतरशतैरपि ॥
अन्यत्रहेलया साऽत्र लभ्येशस्य प्रसादतः
brahmahā yo'bhigacchedvai daivādvārāṇasīṃ purīm ||
tasya kṣetrasya māhātmyādbrahmahatyā nivartate
||66||ब्रह्महा योऽभिगच्छेद्वै दैवाद्वाराणसीं पुरीम् ॥
तस्य क्षेत्रस्य माहात्म्याद्ब्रह्महत्या निवर्तते
ādehapatanaṃ yāvadyovimuktaṃ na muṃcati ||
na kevalaṃ brahmahatyā prakṛtiśca nivartate
||67||आदेहपतनं यावद्योविमुक्तं न मुंचति ॥
न केवलं ब्रह्महत्या प्रकृतिश्च निवर्तते
ananyamānaso bhūtvā tatkṣetraṃ yo na muṃcati ||
sa muṃcati jarāmṛtyuṃ garbhavāsaṃ suduḥsaham
||68||अनन्यमानसो भूत्वा तत्क्षेत्रं यो न मुंचति ॥
स मुंचति जरामृत्युं गर्भवासं सुदुःसहम्
avimuktaṃ niṣeveta devarṣigaṇasevitam ||
yadīcchenmānavo dhīmānna punarjananaṃ bhuvi
||69||अविमुक्तं निषेवेत देवर्षिगणसेवितम् ॥
यदीच्छेन्मानवो धीमान्न पुनर्जननं भुवि
avimuktaṃ na muṃceta saṃsārabhayamocanam ||
prāpya viśveśvaraṃ devaṃ na sa bhūyo'bhijāyate
||70||अविमुक्तं न मुंचेत संसारभयमोचनम् ॥
प्राप्य विश्वेश्वरं देवं न स भूयोऽभिजायते
kṛtvā pāpasahsrāṇi piśācatvaṃ varaṃtviha ||
na tu kratuśataprāpyaḥ svargaḥ kāśīpurīṃ vinā
||71||कृत्वा पापसह्स्राणि पिशाचत्वं वरंत्विह ॥
न तु क्रतुशतप्राप्यः स्वर्गः काशीपुरीं विना
aṃtakāle manuṣyāṇāṃ bhidyamāneṣu marmasu ||
vātenātudyamānānāṃ smṛtirnaivopajāyate
||72||अंतकाले मनुष्याणां भिद्यमानेषु मर्मसु ॥
वातेनातुद्यमानानां स्मृतिर्नैवोपजायते
tatrotkramaṇakāle tu sākṣādviśveśvaraḥ svayam ||
vyācaṣṭe tārakaṃ brahma yenāsau tanmayo bhavet
||73||तत्रोत्क्रमणकाले तु साक्षाद्विश्वेश्वरः स्वयम् ॥
व्याचष्टे तारकं ब्रह्म येनासौ तन्मयो भवेत्
aśāśvatamidaṃ jñātvā mānuṣyaṃ bahukilbiṣam ||
avimuktaṃ niṣeveta saṃsārabhayanāśanam ||
vighrairāloḍyamānopi yo'vimuktaṃ na muṃcati ||
naiḥśreyasī śriyaṃ prāpya duḥkhāṃtaṃ sodhigacchati
||75||अशाश्वतमिदं ज्ञात्वा मानुष्यं बहुकिल्बिषम् ॥
अविमुक्तं निषेवेत संसारभयनाशनम् ॥
विघ्रैरालोड्यमानोपि योऽविमुक्तं न मुंचति ॥
नैःश्रेयसी श्रियं प्राप्य दुःखांतं सोधिगच्छति
mahāpāpaughaśamanīṃ puṇyopacayakāriṇīm ||
bhuktimuktipradāmaṃte ko na kāśīṃ sudhīḥ śrayet
||76||महापापौघशमनीं पुण्योपचयकारिणीम् ॥
भुक्तिमुक्तिप्रदामंते को न काशीं सुधीः श्रयेत्
evaṃ jñātvā tu medhāvī nāvimuktaṃ tyajennaraḥ ||
avimuktaprasādena vimukto jāyate yataḥ
||77||एवं ज्ञात्वा तु मेधावी नाविमुक्तं त्यजेन्नरः ॥
अविमुक्तप्रसादेन विमुक्तो जायते यतः
avimuktasya māhātmyaṃ ṣaḍbhirvaktraiḥ kathaṃ mayā ||
vaktuṃ śakyaṃ na śaknoti sahasrāsyopi yatparam
||78||अविमुक्तस्य माहात्म्यं षड्भिर्वक्त्रैः कथं मया ॥
वक्तुं शक्यं न शक्नोति सहस्रास्योपि यत्परम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe skaṃdāgastyadarśanaṃ nāma paṃcaviśatitamo'dhyāyaḥ || 25 ||