kiṃcitpraṣṭumanā nātha svasaṃdehāpanuttaye
umovāca
kiṃcitpraṣṭumanā nātha svasaṃdehāpanuttaye ||
vada khedo yadi na te trikālajñānakovida
||1||किंचित्प्रष्टुमना नाथ स्वसंदेहापनुत्तये ॥
वद खेदो यदि न ते त्रिकालज्ञानकोविद
tadā bhagīratho rājā kva kva bhāgīrathī tadā ||
yadā viṣṇustapastepe cakrapuṣkariṇī taṭe
||2||तदा भगीरथो राजा क्व क्व भागीरथी तदा ॥
यदा विष्णुस्तपस्तेपे चक्रपुष्करिणी तटे
śiva uvāca
saṃdeho'tra na kartavyo viśālākṣi sadāmale ||
śrutau smṛtau purāṇeṣu kālatrayamudīryate
||3||संदेहोऽत्र न कर्तव्यो विशालाक्षि सदामले ॥
श्रुतौ स्मृतौ पुराणेषु कालत्रयमुदीर्यते
bhūtaṃ bhāvi bhavaccāpi saṃśayaṃ mā vṛthā kṛthāḥ ||
ityuktvā punarāheśo gaṃgāmāhātmyamuttamam
||4||भूतं भावि भवच्चापि संशयं मा वृथा कृथाः ॥
इत्युक्त्वा पुनराहेशो गंगामाहात्म्यमुत्तमम्
agastya uvāca
pārvatīnaṃdana punardyunadyāḥ parito vada ||
mahimokto harau yadvaddevadevena vai tadā
||5||पार्वतीनंदन पुनर्द्युनद्याः परितो वद ॥
महिमोक्तो हरौ यद्वद्देवदेवेन वै तदा
skaṃda uvāca
muna'tra maitrāvaruṇe yathā devena bhāṣitam ||
śuṇu tripathagāminyā māhātmyaṃ pātakāpaham
||6||मुनऽत्र मैत्रावरुणे यथा देवेन भाषितम् ॥
शुणु त्रिपथगामिन्या माहात्म्यं पातकापहम्
trisrotasaṃ samāsādya sakṛtpiṃḍāndadāti yaḥ ||
uddhṛtāḥ pitarastena bhavāṃbhodhestilodakaiḥ
||7||त्रिस्रोतसं समासाद्य सकृत्पिंडान्ददाति यः ॥
उद्धृताः पितरस्तेन भवांभोधेस्तिलोदकैः
yāvaṃtaśca tilā martyairgṛhītā pitṛkarmaṇi ||
tāvadvarṣasahasrāṇi pitaraḥ svargavāsinaḥ
||8||यावंतश्च तिला मर्त्यैर्गृहीता पितृकर्मणि ॥
तावद्वर्षसहस्राणि पितरः स्वर्गवासिनः
devāḥ sapitaro yasmādgaṃgāyāṃ sarvadā sthitāḥ ||
āvāhanaṃ visargaṃ ca teṣāṃ tatra tato nahi
||9||देवाः सपितरो यस्माद्गंगायां सर्वदा स्थिताः ॥
आवाहनं विसर्गं च तेषां तत्र ततो नहि
pitṛvaṃśe mṛtā ye ca mātṛvaṃśe tathaiva ca ||
guru śvaśura baṃdhūnāṃ ye cānye bāṃdhavā mṛtāḥ
||10||पितृवंशे मृता ये च मातृवंशे तथैव च ॥
गुरु श्वशुर बंधूनां ये चान्ये बांधवा मृताः
ajātadaṃtā ye kecidye ca garbhe prapīḍitāḥ ||
agnividyuccorahatā vyāghradaṃṣṭribhireva ca
||11||अजातदंता ये केचिद्ये च गर्भे प्रपीडिताः ॥
अग्निविद्युच्चोरहता व्याघ्रदंष्ट्रिभिरेव च
udbaṃdhana mṛtā ye ca patitā ātmaghātakāḥ ||
ātmavikrayiṇaścorā ye tathā'yājyayājakāḥ
||12||उद्बंधन मृता ये च पतिता आत्मघातकाः ॥
आत्मविक्रयिणश्चोरा ये तथाऽयाज्ययाजकाः
rasavikrayiṇo ye ca ye cānye pāparogiṇaḥ ||
agnidā garadāścaiva goghnāścaiva svavaṃśajāḥ
||13||रसविक्रयिणो ये च ये चान्ये पापरोगिणः ॥
अग्निदा गरदाश्चैव गोघ्नाश्चैव स्ववंशजाः
asipatravane ye ca kuṃbhīpāke ca ye gatāḥ ||
rauravepyaṃdhatāmisre kālasūtre ca ye gatāḥ
||14||असिपत्रवने ये च कुंभीपाके च ये गताः ॥
रौरवेप्यंधतामिस्रे कालसूत्रे च ये गताः
jātyaṃtarasahasreṣu bhrāmyaṃte ye svakarmabhiḥ ||
ye tu pakṣimṛgādīnāṃ kīṭavṛkṣādi vīrudhām
||15||जात्यंतरसहस्रेषु भ्राम्यंते ये स्वकर्मभिः ॥
ये तु पक्षिमृगादीनां कीटवृक्षादि वीरुधाम्
yoniṃ gatāstvasaṃkhyātāḥ saṃkhyātānāmaśobhanāḥ ||
prāpitā yamalokaṃ tu sughorairyamakiṃkaraiḥ
||16||योनिं गतास्त्वसंख्याताः संख्यातानामशोभनाः ॥
प्रापिता यमलोकं तु सुघोरैर्यमकिंकरैः
ye'bāṃdhavā bāṃdhavā vā ye'nyajanmani bāṃdhavāḥ ||
yepi cājñātanāmāno ye cāputrāḥ svagotrajāḥ
||17||येऽबांधवा बांधवा वा येऽन्यजन्मनि बांधवाः ॥
येपि चाज्ञातनामानो ये चापुत्राः स्वगोत्रजाः
viṣeṇa ca mṛtā vai ye ye vai śṛṃgibhirāhatāḥ ||
kṛtaghnāśca gurughnāśca ye ca mitradruhastathā
||18||विषेण च मृता वै ये ये वै शृंगिभिराहताः ॥
कृतघ्नाश्च गुरुघ्नाश्च ये च मित्रद्रुहस्तथा
strī bālaghātakā ye ca ye ca viśvāsaghātakāḥ ||
asatyahiṃsāniratā sadā pāparatāśca ye
||19||स्त्री बालघातका ये च ये च विश्वासघातकाः ॥
असत्यहिंसानिरता सदा पापरताश्च ये
aśvavikrayiṇo ye ca paradravyaharāśca ye ||
anāthāḥ kṛpaṇā dīnā mānuṣyaṃ prāptumakṣamāḥ
||20||अश्वविक्रयिणो ये च परद्रव्यहराश्च ये ॥
अनाथाः कृपणा दीना मानुष्यं प्राप्तुमक्षमाः
tarpitā jāhnavītoyairnareṇa vidhinā sakṛt ||
prayāṃti svargatiṃ tepi svargiṇo muktimāpnuyuḥ
||21||तर्पिता जाह्नवीतोयैर्नरेण विधिना सकृत् ॥
प्रयांति स्वर्गतिं तेपि स्वर्गिणो मुक्तिमाप्नुयुः
etānmaṃtrānsamuccārya yaḥ kuryātpitṛtarpaṇam ||
śrāddhaṃ piṃḍapradānaṃ ca sa vidhijña ihocyate
||22||एतान्मंत्रान्समुच्चार्य यः कुर्यात्पितृतर्पणम् ॥
श्राद्धं पिंडप्रदानं च स विधिज्ञ इहोच्यते
kāmapradāni tīrthāni trailokye yāni kānicit ||
tāni sarvāṇi sevaṃte kāśyāmuttaravāhinīm
||23||कामप्रदानि तीर्थानि त्रैलोक्ये यानि कानिचित् ॥
तानि सर्वाणि सेवंते काश्यामुत्तरवाहिनीम्
svaḥsiṃdhuḥ sarvataḥ puṇyā brahmahatyāpahāriṇī ||
kāśyāṃ viśeṣato viṣṇo yatra cottaravāhinī
||24||स्वःसिंधुः सर्वतः पुण्या ब्रह्महत्यापहारिणी ॥
काश्यां विशेषतो विष्णो यत्र चोत्तरवाहिनी
gāyaṃti gāthāmetāṃ vai daivarṣipitarogaṇāḥ ||
api dṛggocarā naḥ syātkāśyāmuttaravāhinī
||25||गायंति गाथामेतां वै दैवर्षिपितरोगणाः ॥
अपि दृग्गोचरा नः स्यात्काश्यामुत्तरवाहिनी
yatratyāmṛtasaṃtṛptāstāpatritayavarjitāḥ ||
syāma tvamṛtamevāddhā viśvanāthaprasādataḥ
||26||यत्रत्यामृतसंतृप्तास्तापत्रितयवर्जिताः ॥
स्याम त्वमृतमेवाद्धा विश्वनाथप्रसादतः
gaṃgaiva kevalā muktyai nirṇītā parito hare ||
avimukte viśeṣeṇa mamādhiṣṭhānagauravāt
||27||गंगैव केवला मुक्त्यै निर्णीता परितो हरे ॥
अविमुक्ते विशेषेण ममाधिष्ठानगौरवात्
jñātvā kaliyugaṃ ghoraṃ gaṃgābhaktiḥ sugopitā ||
na viṃdatiṃ janā gaṃgāṃ muktimāgairkadāyikām
||28||ज्ञात्वा कलियुगं घोरं गंगाभक्तिः सुगोपिता ॥
न विंदतिं जना गंगां मुक्तिमागैर्कदायिकाम्
anekajanmaniyutaṃ bhrāmyamāṇastu yoniṣu ||
nirvṛtiṃ prāpnuyātkotra jāhnavībhajanaṃ vinā
||29||अनेकजन्मनियुतं भ्राम्यमाणस्तु योनिषु ॥
निर्वृतिं प्राप्नुयात्कोत्र जाह्नवीभजनं विना
narāṇāmalpabuddhīnāmeno vikṣiptacetasām ||
gaṃgeva paramaṃ viṣṇo bheṣajaṃ bhavarogiṇām
||30||नराणामल्पबुद्धीनामेनो विक्षिप्तचेतसाम् ॥
गंगेव परमं विष्णो भेषजं भवरोगिणाम्
khaṃḍasphuṭitasaṃskāraṃ gaṃgātīre karoti yaḥ ||
mama loke ciraṃ kālaṃ tasyākṣaya sukhaṃ hare
||31||खंडस्फुटितसंस्कारं गंगातीरे करोति यः ॥
मम लोके चिरं कालं तस्याक्षय सुखं हरे
gaṃtumuddiśya yo gaṃgāṃ parārthasvārthameva vā ||
na gacchati paraṃ mohātsa patetpitṛbhiḥ saha
||32||गंतुमुद्दिश्य यो गंगां परार्थस्वार्थमेव वा ॥
न गच्छति परं मोहात्स पतेत्पितृभिः सह
sarvāṇi yeṣāṃ gāṃgeyaistoyaiḥ kṛtyāni dehinām ||
bhūmisthā api te martyā amartyā eva vai hare
||33||सर्वाणि येषां गांगेयैस्तोयैः कृत्यानि देहिनाम् ॥
भूमिस्था अपि ते मर्त्या अमर्त्या एव वै हरे
caramepi vayobhāge svaḥsiṃdhuṃ yo niṣevate ||
kṛtvāpyenāṃsi bahuśaḥ sopi yāyācchubhāṃ gatim
||34||चरमेपि वयोभागे स्वःसिंधुं यो निषेवते ॥
कृत्वाप्येनांसि बहुशः सोपि यायाच्छुभां गतिम्
yāvadasthi manuṣyāṇāṃ gaṃgātoyeṣu tiṣṭhati ||
tāvadabdasahasrāṇi svargaloke mahīyate
||35||यावदस्थि मनुष्याणां गंगातोयेषु तिष्ठति ॥
तावदब्दसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते
viṣṇuruvāca
devadevajagannātha jagatāṃ hitakṛtprabho ||
kīkasaṃ cetpateddaivāddurvṛttasya durātmanaḥ
||36||देवदेवजगन्नाथ जगतां हितकृत्प्रभो ॥
कीकसं चेत्पतेद्दैवाद्दुर्वृत्तस्य दुरात्मनः
jale dyunadyā niṣpāpe kathaṃ tasya parā gatiḥ ||
apamṛtyu vipannasya tadīśa vinivedyatām
||37||जले द्युनद्या निष्पापे कथं तस्य परा गतिः ॥
अपमृत्यु विपन्नस्य तदीश विनिवेद्यताम्
maheśvara uvāca
atrārthe kathayiṣyāmi purāvṛttamadhokṣaja ||
śṛṇuṣvaikamanā viṣṇo vāhīkasya dvijanmanaḥ
||38||अत्रार्थे कथयिष्यामि पुरावृत्तमधोक्षज ॥
शृणुष्वैकमना विष्णो वाहीकस्य द्विजन्मनः
purā kaliṃgaviṣaye dvijo lavaṇavikrayī ||
saṃdhyāsnānavihīnaśca vedākṣaravivarjitaḥ
||39||पुरा कलिंगविषये द्विजो लवणविक्रयी ॥
संध्यास्नानविहीनश्च वेदाक्षरविवर्जितः
vāhīko nāmato yajñasūtramātraparigrahaḥ ||
parigrahaśca tasyāsītkauviṃdī vidhavā navā
||40||वाहीको नामतो यज्ञसूत्रमात्रपरिग्रहः ॥
परिग्रहश्च तस्यासीत्कौविंदी विधवा नवा
durbhikṣapīḍitenātha vṛṣalīpatinā vinā ||
prāṇādhāraṃ tadā tena deśāddeśāṃtaraṃ yayau
||41||दुर्भिक्षपीडितेनाथ वृषलीपतिना विना ॥
प्राणाधारं तदा तेन देशाद्देशांतरं ययौ
madhye'tha daṃḍakāraṇyaṃ kṣutkṣāmaḥ saṃgavarjitaḥ ||
vyāghreṇa ghātitastatra naramāṃsapriyeṇa saḥ
||42||मध्येऽथ दंडकारण्यं क्षुत्क्षामः संगवर्जितः ॥
व्याघ्रेण घातितस्तत्र नरमांसप्रियेण सः
tasya vāmapadaṃ gṛdhro gṛhītvodapatattataḥ ||
māṃsāśinā'nya gṛdhreṇa tasya yuddhamabhūddivi
||43||तस्य वामपदं गृध्रो गृहीत्वोदपतत्ततः ॥
मांसाशिनाऽन्य गृध्रेण तस्य युद्धमभूद्दिवि
gṛdhrayorāmiṣaṃ gṛdhnvoḥ parasparajayaiṣiṇoḥ ||
avāpatatpādagulphaṃ kaṃkacaṃcupuṭāttadā
||44||गृध्रयोरामिषं गृध्न्वोः परस्परजयैषिणोः ॥
अवापतत्पादगुल्फं कंकचंचुपुटात्तदा
tasya vāhīka viprasya vyāghravyāpāditasya ha ||
madhye gaṃgaṃ daivayogādapataddvaṃdvakāriṇoḥ
||45||तस्य वाहीक विप्रस्य व्याघ्रव्यापादितस्य ह ॥
मध्ये गंगं दैवयोगादपतद्द्वंद्वकारिणोः
yadaiva hatavāndvīpī taṃ vāhīkamaraṇyagam ||
tasminneva kṣaṇe baddhaḥ sa pāśaiḥ krūrakiṃkaraiḥ
||46||यदैव हतवान्द्वीपी तं वाहीकमरण्यगम् ॥
तस्मिन्नेव क्षणे बद्धः स पाशैः क्रूरकिंकरैः
kaśābhirghātitotyaṃtamārābhiḥ paritoditaḥ ||
vamanrudhiramāsyena nītastaiḥ sa yamāgrataḥ
||47||कशाभिर्घातितोत्यंतमाराभिः परितोदितः ॥
वमन्रुधिरमास्येन नीतस्तैः स यमाग्रतः
āpṛcchi dharmarājena citraguptotha māpate ||
dharmādharmaṃ vicāryāsya kathayāśu dvijanmanaḥ
||48||आपृच्छि धर्मराजेन चित्रगुप्तोथ मापते ॥
धर्माधर्मं विचार्यास्य कथयाशु द्विजन्मनः
vaivasvatena pṛṣṭotha citragupto vicitradhīḥ ||
sarvadā sarvajaṃtūnāṃ veditā sarvakarmaṇām
||49||वैवस्वतेन पृष्टोथ चित्रगुप्तो विचित्रधीः ॥
सर्वदा सर्वजंतूनां वेदिता सर्वकर्मणाम्
jagāda yamunābaṃdhuṃ vāhīkasya dvijanmanaḥ ||
janmakarmadinārabhya durvṛttasya śubhetaram
||50||जगाद यमुनाबंधुं वाहीकस्य द्विजन्मनः ॥
जन्मकर्मदिनारभ्य दुर्वृत्तस्य शुभेतरम्
citragupta uvāca
garbhādhānādikaṃ karma prākkṛtaṃ nāsya kenacit ||
jātakarmakṛtaṃ nāsya pitrā'jñānavatā hare
||51||गर्भाधानादिकं कर्म प्राक्कृतं नास्य केनचित् ॥
जातकर्मकृतं नास्य पित्राऽज्ञानवता हरे
garbhainaḥ śamane hetuḥ samastāyuḥ sukhapradam ||
ekādaśehni nāmāsya na kṛtaṃ vidhipūrvakam
||52||गर्भैनः शमने हेतुः समस्तायुः सुखप्रदम् ॥
एकादशेह्नि नामास्य न कृतं विधिपूर्वकम्
khyātaḥ syādyena vidhinā sarvatra vidhipāvanam ||
nākārṣīnnirgamaṃ cāsya caturthe māsi maṃdadhīḥ
||53||ख्यातः स्याद्येन विधिना सर्वत्र विधिपावनम् ॥
नाकार्षीन्निर्गमं चास्य चतुर्थे मासि मंदधीः
janakaḥ śubhatithyādau videśagamanāpaham ||
ṣaṣṭhe'nnaprāśanaṃmāsi na kṛtaṃ vidhipūrvakam
||54||जनकः शुभतिथ्यादौ विदेशगमनापहम् ॥
षष्ठेऽन्नप्राशनंमासि न कृतं विधिपूर्वकम्
sarvadā miṣṭamaśnāti karmaṇā yena bhāskare ||
na cūḍākaraṇaṃ cāsya kṛtamabde yathākulam
||55||सर्वदा मिष्टमश्नाति कर्मणा येन भास्करे ॥
न चूडाकरणं चास्य कृतमब्दे यथाकुलम्
karmaṇā yena keśāḥ syuḥ snigdhāḥ kusumavarṣiṇaḥ ||
nākāri karṇavedhosya janitrā samaye śubhe
||56||कर्मणा येन केशाः स्युः स्निग्धाः कुसुमवर्षिणः ॥
नाकारि कर्णवेधोस्य जनित्रा समये शुभे
suvarṇagrāhiṇau yena karṇau syātāṃ ca suśrutī ||
mauṃjībaṃdhopyabhūdasya vyatītebde'ṣṭame hare ||
brahmacaryābhivṛddhyai yo brahmagrahaṇahetukaḥ
||57||सुवर्णग्राहिणौ येन कर्णौ स्यातां च सुश्रुती ॥
मौंजीबंधोप्यभूदस्य व्यतीतेब्देऽष्टमे हरे ॥
ब्रह्मचर्याभिवृद्ध्यै यो ब्रह्मग्रहणहेतुकः
mauṃjīmokṣaṇavārtāpi kṛtā nāsya januḥkṛtā ||
gārhasthyaṃ prāpyate yasmātkarmaṇo'naṃtaraṃ varam
||58||मौंजीमोक्षणवार्तापि कृता नास्य जनुःकृता ॥
गार्हस्थ्यं प्राप्यते यस्मात्कर्मणोऽनंतरं वरम्
yathākathaṃcidūḍhā'tha patnī tyaktakulādhvagā ||
vṛṣalīpatinā tena paradārāpahāriṇā
||59||यथाकथंचिदूढाऽथ पत्नी त्यक्तकुलाध्वगा ॥
वृषलीपतिना तेन परदारापहारिणा
ārabhya paṃcamādvarṣātparasvasyāpahārakaḥ ||
abhūdeṣa durācāro durodaraparāyaṇaḥ
||60||आरभ्य पंचमाद्वर्षात्परस्वस्यापहारकः ॥
अभूदेष दुराचारो दुरोदरपरायणः
rumāyāṃ1 vasatā'nena hatāgaurekavārṣikī ||
1.lavaṇākare bhūpradeśe ekadā dṛḍhadaṃḍena lihaṃtī lavaṇaṃ mṛtā
||61||रुमायां1 वसताऽनेन हतागौरेकवार्षिकी ॥
1.लवणाकरे भूप्रदेशे एकदा दृढदंडेन लिहंती लवणं मृता
jananīṃ pādapātena bahuśo'sāvatāḍayat ||
kadācidapi no vākyaṃ pituḥ kṛtamanena vai
||62||जननीं पादपातेन बहुशोऽसावताडयत् ॥
कदाचिदपि नो वाक्यं पितुः कृतमनेन वै
viṣaṃ bhakṣitavāneṣa bahuśaḥ kalahapriyaḥ ||
janopatāpaśīlosau kṛtodaravidāraṇaḥ
||53||विषं भक्षितवानेष बहुशः कलहप्रियः ॥
जनोपतापशीलोसौ कृतोदरविदारणः
dhattūrakaravīrādi bahudhopaviṣāṇi ca ||
krīḍākalahamātreṇa bhakṣayaccaiṣa durmatiḥ
||64||धत्तूरकरवीरादि बहुधोपविषाणि च ॥
क्रीडाकलहमात्रेण भक्षयच्चैष दुर्मतिः
dagdhosāvagninā saure śvabhiśca kavalīkṛtaḥ ||
śṛṃgibhiḥ paritaḥ proto viṣāṇāgrairasau bahu
||65||दग्धोसावग्निना सौरे श्वभिश्च कवलीकृतः ॥
शृंगिभिः परितः प्रोतो विषाणाग्रैरसौ बहु
daṃdaśūkairbhṛśaṃ daṣṭo duṣṭaḥ śiṣṭairvigarhitaḥ ||
kāṣṭheṣṭaloṣṭaiḥ pāpiṣṭhaḥ kṛtāniṣṭaḥ sadātmanaḥ
||66||दंदशूकैर्भृशं दष्टो दुष्टः शिष्टैर्विगर्हितः ॥
काष्ठेष्टलोष्टैः पापिष्ठः कृतानिष्टः सदात्मनः
āsphālitaṃ śironenāsakṛccāpi durātmanā ||
yadarcyate sadā sadbhiruttamāṃgamanekadhā
||67||आस्फालितं शिरोनेनासकृच्चापि दुरात्मना ॥
यदर्च्यते सदा सद्भिरुत्तमांगमनेकधा
asau hi brāhmaṇo maṃdo gāyatrīmapivedana ||
kāmato matsyamāṃsāni jagdhānyetena durdhiyā
||68||असौ हि ब्राह्मणो मंदो गायत्रीमपिवेदन ॥
कामतो मत्स्यमांसानि जग्धान्येतेन दुर्धिया
ātmārthaṃ pāyasamasau paryapākṣīdanekadhā ||
lākṣālavaṇamāṃsānāṃ sapayodadhisarpiṣām
||69||आत्मार्थं पायसमसौ पर्यपाक्षीदनेकधा ॥
लाक्षालवणमांसानां सपयोदधिसर्पिषाम्
viṣalohāyudhānāṃ ca dāsīgovājināmapi ||
vikretā'sau sadā mūḍhastathā vai keśacarmaṇām
||70||विषलोहायुधानां च दासीगोवाजिनामपि ॥
विक्रेताऽसौ सदा मूढस्तथा वै केशचर्मणाम्
śūdrānna paripuṣṭāṃgaḥ parvaṇyahani maithunī ||
parāṅmukho daivapitryakarmaṇyeṣa durātmavān
||71||शूद्रान्न परिपुष्टांगः पर्वण्यहनि मैथुनी ॥
पराङ्मुखो दैवपित्र्यकर्मण्येष दुरात्मवान्
pakṣiṇo ghātitānena mṛgāścāpi paraḥ śatam ||
akāraṇa drumacchedī sadā nirdayamānasaḥ
||72||पक्षिणो घातितानेन मृगाश्चापि परः शतम् ॥
अकारण द्रुमच्छेदी सदा निर्दयमानसः
udvegajanako nityaṃ nijabaṃdhujaneṣvapi ||
asatyavādī satataṃ sadā hiṃsāparāyaṇaḥ
||72||उद्वेगजनको नित्यं निजबंधुजनेष्वपि ॥
असत्यवादी सततं सदा हिंसापरायणः
adattadānaḥ piśunaḥ śiśnodaraparāyaṇaḥ ||
kiṃ bahūktena ravija sākṣātpātaka mūrtimān
||74||अदत्तदानः पिशुनः शिश्नोदरपरायणः ॥
किं बहूक्तेन रविज साक्षात्पातक मूर्तिमान्
rauravepyaṃdhatāmisre kuṃbhīpāke'tiraurave ||
kālasūtre kṛmibhuji pūyaśoṇitakardame
||75||रौरवेप्यंधतामिस्रे कुंभीपाकेऽतिरौरवे ॥
कालसूत्रे कृमिभुजि पूयशोणितकर्दमे
asipatravane ghore yaṃtrapīḍe sudaṃṣṭrake ||
adhomukhe pūtigaṃdhe viṣṭhāgartteṣvabhojane
||76||असिपत्रवने घोरे यंत्रपीडे सुदंष्ट्रके ॥
अधोमुखे पूतिगंधे विष्ठागर्त्तेष्वभोजने
sūcībhedye'tha saṃdaṃśe lālāpe kṣuradhārake ||
pratyekaṃ narake tveṣa pātyatāṃ kalpasaṃkhyayā
||77||सूचीभेद्येऽथ संदंशे लालापे क्षुरधारके ॥
प्रत्येकं नरके त्वेष पात्यतां कल्पसंख्यया
dharmarājaḥ samākarṇya citraguptamukhāditi ||
nirbhartsya taṃ durācāraṃ kiṃkarānādideśa ha
||78||धर्मराजः समाकर्ण्य चित्रगुप्तमुखादिति ॥
निर्भर्त्स्य तं दुराचारं किंकरानादिदेश ह
bhrū saṃjñayā hṛtairnītaḥ sa baddhvā nirayālayam ||
ākraṃdarāvo yatroccaiḥ pāpināṃ romaharṣaṇaḥ
||79||भ्रू संज्ञया हृतैर्नीतः स बद्ध्वा निरयालयम् ॥
आक्रंदरावो यत्रोच्चैः पापिनां रोमहर्षणः
īśvara uvāca
yātanāsvatitīvrāsu vāhīke saṃsthite tadā ||
tatkālapuṇyaphalade gāṅgeyāṃbhasi nirmale
||80||यातनास्वतितीव्रासु वाहीके संस्थिते तदा ॥
तत्कालपुण्यफलदे गाङ्गेयांभसि निर्मले
patitaṃ taddhi gṛdhrāsyādvāhīkasya dvijanmanaḥ ||
hare vimānaṃ tatkālamāpannaṃ surasadmataḥ
||81||पतितं तद्धि गृध्रास्याद्वाहीकस्य द्विजन्मनः ॥
हरे विमानं तत्कालमापन्नं सुरसद्मतः
ghaṃṭāvalaṃbitaṃ divyaṃ divyastrīśatasaṃkulam ||
āruhya devayānaṃ sa divyaveṣadharo dvijaḥ
||82||घंटावलंबितं दिव्यं दिव्यस्त्रीशतसंकुलम् ॥
आरुह्य देवयानं स दिव्यवेषधरो द्विजः
vījyamāno'psarovṛṃdairdivyagaṃdhānulepanaḥ ||
jagāma svargabhuvanaṃ gaṃgāsthipatanāddhare
||83||वीज्यमानोऽप्सरोवृंदैर्दिव्यगंधानुलेपनः ॥
जगाम स्वर्गभुवनं गंगास्थिपतनाद्धरे
skaṃda uvāca
vastuśaktivicāroyamadbhutaḥ kopi kuṃbhaja ||
dravarūpeṇa kāpyeṣā śaktiḥ sādāśivī parā
||84||वस्तुशक्तिविचारोयमद्भुतः कोपि कुंभज ॥
द्रवरूपेण काप्येषा शक्तिः सादाशिवी परा
karuṇāmṛtapūrṇena devadevena śaṃbhunā ||
eṣā pravartitā gaṃgā jagaduddharaṇāya vai
||85||करुणामृतपूर्णेन देवदेवेन शंभुना ॥
एषा प्रवर्तिता गंगा जगदुद्धरणाय वै
yathānyāḥ sarito loke vāripūrṇāḥ sahasraśaḥ ||
tathaiṣānānumaṃtavyā sadbhistripathagāminī
||86||यथान्याः सरितो लोके वारिपूर्णाः सहस्रशः ॥
तथैषानानुमंतव्या सद्भिस्त्रिपथगामिनी
śrutyakṣarāṇi niścitya kāruṇyācchaṃbhunā mune ||
nirmitā taddravaireṣā gaṃgā gaṃgādhareṇa vai
||87||श्रुत्यक्षराणि निश्चित्य कारुण्याच्छंभुना मुने ॥
निर्मिता तद्द्रवैरेषा गंगा गंगाधरेण वै
yogopaniṣadāmetaṃ sāramākṛṣya śaṃkaraḥ ||
kṛpayā sarvajaṃtūnāṃ cakāra saritāṃ varām
||88||योगोपनिषदामेतं सारमाकृष्य शंकरः ॥
कृपया सर्वजंतूनां चकार सरितां वराम्
akalānidhayo rātryo vipuṣpāścaiva pādapāḥ ||
yathā tathaiva te deśā yatra nāstyamarāpagā
||89||अकलानिधयो रात्र्यो विपुष्पाश्चैव पादपाः ॥
यथा तथैव ते देशा यत्र नास्त्यमरापगा
anayāḥ saṃpado yadvanmakhā yadvadadakṣiṇāḥ ||
tadvaddeśā diśaḥ sarvā hīnā gaṃgāṃbhasā hare
||90||अनयाः संपदो यद्वन्मखा यद्वददक्षिणाः ॥
तद्वद्देशा दिशः सर्वा हीना गंगांभसा हरे
vyomāṃgaṇamanarkaṃ ca nakte'dīpaṃ yathā gṛhama ||
avedā brāhmaṇā yadvadgaṃgāhīnāstathā diśaḥ
||91||व्योमांगणमनर्कं च नक्तेऽदीपं यथा गृहम ॥
अवेदा ब्राह्मणा यद्वद्गंगाहीनास्तथा दिशः
cāṃdrāyaṇasahasraṃ tu yaḥ kuryāddehaśodhanam ||
gaṃgāmṛtaṃ pibedyastu tayorgaṃgābupo'dhikaḥ
||92||चांद्रायणसहस्रं तु यः कुर्याद्देहशोधनम् ॥
गंगामृतं पिबेद्यस्तु तयोर्गंगाबुपोऽधिकः
pādenaikena yastiṣṭhetsahasraṃ śaradāṃ śatam ||
abdaṃ gaṃgāṃbupo yastu tayorgaṃgāṃbupo'dhikaḥ
||93||पादेनैकेन यस्तिष्ठेत्सहस्रं शरदां शतम् ॥
अब्दं गंगांबुपो यस्तु तयोर्गंगांबुपोऽधिकः
avākchirāḥ pralaṃbedyaḥ śatasaṃvatsarānnaraḥ ||
bhīṣmasūvālukātalpaśayastasmādvaro hare
||94||अवाक्छिराः प्रलंबेद्यः शतसंवत्सरान्नरः ॥
भीष्मसूवालुकातल्पशयस्तस्माद्वरो हरे
pāpatāpābhitaptānāṃ bhūtānāmiha jāhvavī ||
pāpatāpaharā yadvadgaṃgā nānyattathā kalau
||95||पापतापाभितप्तानां भूतानामिह जाह्ववी ॥
पापतापहरा यद्वद्गंगा नान्यत्तथा कलौ
tārkṣyavīkṣaṇamātreṇa phaṇinau nirviṣā yathā ||
niṣprabhāṇi tathenāṃsi bhāgīrathyavalokanāt
||96||तार्क्ष्यवीक्षणमात्रेण फणिनौ निर्विषा यथा ॥
निष्प्रभाणि तथेनांसि भागीरथ्यवलोकनात्
gaṃgātaṭodbhavāṃ mṛtsnāṃ yo maulau bibhṛyānnaraḥ ||
bibharti so'rkabiṃbaṃ vai tamonāśāya niścitam
||97||गंगातटोद्भवां मृत्स्नां यो मौलौ बिभृयान्नरः ॥
बिभर्ति सोऽर्कबिंबं वै तमोनाशाय निश्चितम्
vyasanairabhibhūtasya dhanahīnasya pāpinaḥ ||
gaṃgaiva kevalaṃ tasya gatiruktā na cānyathā
||98||व्यसनैरभिभूतस्य धनहीनस्य पापिनः ॥
गंगैव केवलं तस्य गतिरुक्ता न चान्यथा
śrutābhilaṣitā dṛṣṭā spṛṣṭā pītā'vagāhitā ||
puṃsāṃ vaṃśadvayaṃ gaṃgā tārayennātra saṃśayaḥ
||99||श्रुताभिलषिता दृष्टा स्पृष्टा पीताऽवगाहिता ॥
पुंसां वंशद्वयं गंगा तारयेन्नात्र संशयः
kīrtanāddarśanātsparśādgaṃgāpānāvagāhanāt ||
daśottaraguṇā jñeyā puṇyāpuṇyarddhināśayoḥ
||100||कीर्तनाद्दर्शनात्स्पर्शाद्गंगापानावगाहनात् ॥
दशोत्तरगुणा ज्ञेया पुण्यापुण्यर्द्धिनाशयोः
na sutairna ca vā vittairnānyenāpi sukarmaṇā ||
tatphalaṃ prāpyate martye gaṃgāmāpya yadāpyate
||1||न सुतैर्न च वा वित्तैर्नान्येनापि सुकर्मणा ॥
तत्फलं प्राप्यते मर्त्ये गंगामाप्य यदाप्यते
jātyaṃdhāḥ paṃgavaste vai jīvaṃtopyatha te mṛtāḥ ||
samarthā api ye gaṃgāṃ na snāyurmokṣagarbhiṇīm
||2||जात्यंधाः पंगवस्ते वै जीवंतोप्यथ ते मृताः ॥
समर्था अपि ये गंगां न स्नायुर्मोक्षगर्भिणीम्
śrutiṃ niśāmaya hare gaṃgāmāhātmyabhāṣiṇīm ||
viniścitārthāṃ yāṃ śrutvā śrayedgaṃgāṃ narottamaḥ
||3||श्रुतिं निशामय हरे गंगामाहात्म्यभाषिणीम् ॥
विनिश्चितार्थां यां श्रुत्वा श्रयेद्गंगां नरोत्तमः
irāvatīṃ madhumatīṃ payasvinīmamṛtarūpāmūrjasvatīm ||
tridivaprasūtāṃ gaṃgāṃ śritāsastridivaṃ vrajaṃti
||4||इरावतीं मधुमतीं पयस्विनीममृतरूपामूर्जस्वतीम् ॥
त्रिदिवप्रसूतां गंगां श्रितासस्त्रिदिवं व्रजंति
ṛṣijuṣṭāṃ viṣṇupadīṃ purāṇāṃ supuṇyadhārāṃ manasā hi loke ||
sarvātmanā jāhnavīṃ ye prapannāste brahmaṇaḥ sadanaṃ saṃprayāṃti
||5||ऋषिजुष्टां विष्णुपदीं पुराणां सुपुण्यधारां मनसा हि लोके ॥
सर्वात्मना जाह्नवीं ये प्रपन्नास्ते ब्रह्मणः सदनं संप्रयांति
lokānimānnayati yā jananīva putrānsvargaṃ sadā sarvaguṇopapannā ||
sthānamiṣṭaṃ brāhmamabhīpsamānairgaṃgā sadaivātmavaśairupāsyā
||6||लोकानिमान्नयति या जननीव पुत्रान्स्वर्गं सदा सर्वगुणोपपन्ना ॥
स्थानमिष्टं ब्राह्ममभीप्समानैर्गंगा सदैवात्मवशैरुपास्या
usrairjuṣṭāmiṣatīṃ viśvarūpāmirāvatīṃ janayitrīṃ guhasya ||
śiṣṭaiḥ sevyāmamṛtāṃ brahmakāṃtāṃ gaṃgāṃ śrayedātmaviśuddhikāmaḥ
||7||उस्रैर्जुष्टामिषतीं विश्वरूपामिरावतीं जनयित्रीं गुहस्य ॥
शिष्टैः सेव्याममृतां ब्रह्मकांतां गंगां श्रयेदात्मविशुद्धिकामः
gaṃgāyāṃ tu naraḥ snātvā brahmacārī samāhitaḥ ||
vidhūtapāpo bhavati vājapeyaṃ ca viṃdati
||8||गंगायां तु नरः स्नात्वा ब्रह्मचारी समाहितः ॥
विधूतपापो भवति वाजपेयं च विंदति
aśubhaiḥ karmabhirgrastānmajjamānānmahārṇave ||
patato niraye gaṃgā saṃśritānuddharetsadā
||9||अशुभैः कर्मभिर्ग्रस्तान्मज्जमानान्महार्णवे ॥
पततो निरये गंगा संश्रितानुद्धरेत्सदा
brahmalokastu lokānāṃ sarveṣāmuttamo yathā ||
saritāṃ sarasāṃ vāpi variṣṭhā jāhnavī tathā
||110||ब्रह्मलोकस्तु लोकानां सर्वेषामुत्तमो यथा ॥
सरितां सरसां वापि वरिष्ठा जाह्नवी तथा
anyatra samyaksaṃkalpya tapaḥ kṛtvā samā trayam ||
yatphalaṃ tadbhavedbhaktyā gaṃgāyāṃ ghaṭikā'rdhataḥ
||11||अन्यत्र सम्यक्संकल्प्य तपः कृत्वा समा त्रयम् ॥
यत्फलं तद्भवेद्भक्त्या गंगायां घटिकाऽर्धतः
svargasthasya na sā prītirbhuṃjataḥ sukhamakṣayam ||
yā syādgaṃgātaṭe puṃsāṃ rātrau caṃdrodaye sati
||12||स्वर्गस्थस्य न सा प्रीतिर्भुंजतः सुखमक्षयम् ॥
या स्याद्गंगातटे पुंसां रात्रौ चंद्रोदये सति
jarārogābhipannaṃ tu kuṇapaṃ jāhnavī jale ||
dhairyeṇa tṛṇavattyaktvā praviśedamarāvatīm
||13||जरारोगाभिपन्नं तु कुणपं जाह्नवी जले ॥
धैर्येण तृणवत्त्यक्त्वा प्रविशेदमरावतीम्
vāryoghaiḥ satataṃ yasyāḥ plāvyate śaśimaṃḍalam ||
bhūyodhikatarāṃ śobhāṃ bibharti tadahaḥ kṣaye
||14||वार्योघैः सततं यस्याः प्लाव्यते शशिमंडलम् ॥
भूयोधिकतरां शोभां बिभर्ति तदहः क्षये
āhutasya jale yasyāḥ sadyo naśyaṃti pātakam ||
mahataḥ śreyasaḥ prāptistatkṣaṇādeva jāyate
||15||आहुतस्य जले यस्याः सद्यो नश्यंति पातकम् ॥
महतः श्रेयसः प्राप्तिस्तत्क्षणादेव जायते
pitṛbhyaḥ śraddhayā yatra dattāstvāpaḥ svavaṃśajaiḥ ||
prayacchaṃti parāṃ tṛptiṃ śaradāṃ trayamacyuta
||16||पितृभ्यः श्रद्धया यत्र दत्तास्त्वापः स्ववंशजैः ॥
प्रयच्छंति परां तृप्तिं शरदां त्रयमच्युत
tārayetkṣitiyānmartyānadhaḥsthāṃśca sarīsṛpān ||
svarge svargasado viṣṇorgaṃ(?)gā tripathagā tataḥ
||17||तारयेत्क्षितियान्मर्त्यानधःस्थांश्च सरीसृपान् ॥
स्वर्गे स्वर्गसदो विष्णोर्गं(?)गा त्रिपथगा ततः
tīrthānāmuttamaṃ tīrthaṃ saritāmuttamā sarit ||
svargadā sarvajaṃtūnāṃ mahāpātakināmapi
||18||तीर्थानामुत्तमं तीर्थं सरितामुत्तमा सरित् ॥
स्वर्गदा सर्वजंतूनां महापातकिनामपि
adhyuṣṭāḥ koṭayo viṣṇo saṃti tīrthāni sarvataḥ ||
divi bhuvyaṃtarikṣe ca jāhnavyāṃ tāni kṛtsnaśaḥ
||19||अध्युष्टाः कोटयो विष्णो संति तीर्थानि सर्वतः ॥
दिवि भुव्यंतरिक्षे च जाह्नव्यां तानि कृत्स्नशः
jñātvājñātvā ca gaṃgāyāṃ yaḥ paṃcatvamavāpnuyāt ||
anātmaghātī svargī syānnarakānsa na paśyati
||120||ज्ञात्वाज्ञात्वा च गंगायां यः पंचत्वमवाप्नुयात् ॥
अनात्मघाती स्वर्गी स्यान्नरकान्स न पश्यति
gaṃgaiva sarvatīrthāni gaṃgaiva ca tapovanam ||
gaṃgaiva siddhikṣetraṃ hi nātra kāryā vicāraṇā
||21||गंगैव सर्वतीर्थानि गंगैव च तपोवनम् ॥
गंगैव सिद्धिक्षेत्रं हि नात्र कार्या विचारणा
yatra kāmaphalā vṛkṣā mahī yatra hiraṇmayī ||
jāhnavī snāyinastatra nivasaṃti ghaṭodbhava
||22||यत्र कामफला वृक्षा मही यत्र हिरण्मयी ॥
जाह्नवी स्नायिनस्तत्र निवसंति घटोद्भव
dhenuṃ bhāgīrathī tīre suśīlāṃ ca payasvinīm ||
vāsoratnairalaṃkṛtvā brāhmaṇāya dadāti yaḥ
||23||धेनुं भागीरथी तीरे सुशीलां च पयस्विनीम् ॥
वासोरत्नैरलंकृत्वा ब्राह्मणाय ददाति यः
yāvaṃti tasyā lomāni mune tatsaṃtaterapi ||
tāvadvarṣasahasrāṇi sa svargasukhabhugbhavet
||124||यावंति तस्या लोमानि मुने तत्संततेरपि ॥
तावद्वर्षसहस्राणि स स्वर्गसुखभुग्भवेत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe gaṃgāmahimānāmāṣṭāviṃśatitamo'dhyāya || 28 ||