vārāṇasīmahimavarṇanam
skaṃda uvāca
śṛṇvagastyamahābhāga sa ca rājā bhagīrathaḥ ||
ārādhya śrīmahādevamuddidhīrṣuḥ pitāmahān
||1||शृण्वगस्त्यमहाभाग स च राजा भगीरथः ॥
आराध्य श्रीमहादेवमुद्दिधीर्षुः पितामहान्
brahmaśāpa vinirdagdhānsarvānrājarṣisattamaḥ ||
mahatā tapasā bhūmimānināya trivartmagām
||2||ब्रह्मशाप विनिर्दग्धान्सर्वान्राजर्षिसत्तमः ॥
महता तपसा भूमिमानिनाय त्रिवर्त्मगाम्
trayāṇāmapi lokānāṃ hitāya mahate nṛpaḥ ||
samānaiṣīttato gaṃgāṃ yatrāsīnmaṇikarṇikā
||3||त्रयाणामपि लोकानां हिताय महते नृपः ॥
समानैषीत्ततो गंगां यत्रासीन्मणिकर्णिका
ānaṃdakānanaṃ śaṃbhoścakrapuṣkariṇī hareḥ ||
parabrahmaikasukṣetraṃ līlāmokṣasamarpakam
||4||आनंदकाननं शंभोश्चक्रपुष्करिणी हरेः ॥
परब्रह्मैकसुक्षेत्रं लीलामोक्षसमर्पकम्
prāpayāmāsa tāṃ gaṃgāṃ dailīpiḥ purataścaran ||
nirvāṇakāśanādyatra kāśīti prathitā purī
||5||प्रापयामास तां गंगां दैलीपिः पुरतश्चरन् ॥
निर्वाणकाशनाद्यत्र काशीति प्रथिता पुरी
avimuktaṃ mahākṣetraṃ na muktaṃ śaṃbhunā kvacita ||
prāgeva hi mune'narghyaṃ jātyaṃ jāṃbūnadaṃ svayam
||6||अविमुक्तं महाक्षेत्रं न मुक्तं शंभुना क्वचित ॥
प्रागेव हि मुनेऽनर्घ्यं जात्यं जांबूनदं स्वयम्
punarvāritareṇāpi hīreṇayadi saṃgatam ||
cakrapuṣkaraṇītīrthaṃ prāgeva śreyasāṃpadam
||7||पुनर्वारितरेणापि हीरेणयदि संगतम् ॥
चक्रपुष्करणीतीर्थं प्रागेव श्रेयसांपदम्
tataḥ śreṣṭhataraṃ śaṃbhormaṇiśravaṇabhūṣaṇāt ||
ānaṃdakānane tasminnavimukte śivālaye
||8||ततः श्रेष्ठतरं शंभोर्मणिश्रवणभूषणात् ॥
आनंदकानने तस्मिन्नविमुक्ते शिवालये
prāgeva muktiḥ saṃsiddhā gaṃgāsaṃgāttatodhikā ||
yadā prabhṛti sā gaṃgā maṇikarṇyāṃ samāgatā
||9||प्रागेव मुक्तिः संसिद्धा गंगासंगात्ततोधिका ॥
यदा प्रभृति सा गंगा मणिकर्ण्यां समागता
tadāprabhṛti tatkṣetraṃ duṣprāpaṃ tridaśairapi ||
kṛtvā karmāṇyanekāni kalyāṇānītarāṇi vā
||10||तदाप्रभृति तत्क्षेत्रं दुष्प्रापं त्रिदशैरपि ॥
कृत्वा कर्माण्यनेकानि कल्याणानीतराणि वा
tāni kṣaṇātsamutkṣipya kāśīsaṃstho'mṛtobhavet ||
tasyāṃ vedāṃtavedyasya nididhyāsanato vinā
||11||तानि क्षणात्समुत्क्षिप्य काशीसंस्थोऽमृतोभवेत् ॥
तस्यां वेदांतवेद्यस्य निदिध्यासनतो विना
vinā sāṃkhyena yogena kāśyāṃ saṃstho'mṛto bhavet ||
karmanirmūlanavatā vinā jñānena kuṃbhaja
||12||विना सांख्येन योगेन काश्यां संस्थोऽमृतो भवेत् ॥
कर्मनिर्मूलनवता विना ज्ञानेन कुंभज
śaśimauliprasādena kāśīsaṃstho'mṛto bhavet ||
yatnato'yatnato vāpi kālāttyaktvā kalevaram
||13||शशिमौलिप्रसादेन काशीसंस्थोऽमृतो भवेत् ॥
यत्नतोऽयत्नतो वापि कालात्त्यक्त्वा कलेवरम्
tārakasyopadeśena kāśīsaṃstho'mṛto bhavet ||
anekajanmasaṃsiddhairbaddho'pi prākṛtairguṇaiḥ
||14||तारकस्योपदेशेन काशीसंस्थोऽमृतो भवेत् ॥
अनेकजन्मसंसिद्धैर्बद्धोऽपि प्राकृतैर्गुणैः
asisaṃbheda yogena kāśīsaṃstho'mṛto bhavet ||
dehatyāgo'tra vai dānaṃ dehatyāgotra vai tapaḥ
||158||असिसंभेद योगेन काशीसंस्थोऽमृतो भवेत् ॥
देहत्यागोऽत्र वै दानं देहत्यागोत्र वै तपः
dehatyāgo'tra vai yogaḥ kāśyāṃ nirvāṇasaukhyakṛt ||
prāpyottaravahāṃ kāśyāmatiduṣkṛtavānapi
||16||देहत्यागोऽत्र वै योगः काश्यां निर्वाणसौख्यकृत् ॥
प्राप्योत्तरवहां काश्यामतिदुष्कृतवानपि
yāyātsvaṃ helayā tyaktvā tadviṣṇoḥ paramaṃ padam ||
yameṃdrāgnimukhā devā dṛṣṭvā muktipathonmukhān
||17||यायात्स्वं हेलया त्यक्त्वा तद्विष्णोः परमं पदम् ॥
यमेंद्राग्निमुखा देवा दृष्ट्वा मुक्तिपथोन्मुखान्
sarvānsarve samālokya rakṣāṃ cakruḥ purāpuraḥ ||
asiṃ mahāsirūpāṃ ca pāpyasanmatikhaṃḍanīm
||18||सर्वान्सर्वे समालोक्य रक्षां चक्रुः पुरापुरः ॥
असिं महासिरूपां च पाप्यसन्मतिखंडनीम्
duṣṭapraveśaṃ dhunvānāṃ dhunīṃ devā vinirmamuḥ ||
varaṇāṃ ca vyadhustatra kṣetravighnanivāriṇīm
||19||दुष्टप्रवेशं धुन्वानां धुनीं देवा विनिर्ममुः ॥
वरणां च व्यधुस्तत्र क्षेत्रविघ्ननिवारिणीम्
durvṛttasupravṛtteśca nivṛttikaraṇīṃ surāḥ ||
dakṣiṇottaradigbhāge kṛtvā'siṃ varaṇāṃ surāḥ
||20||दुर्वृत्तसुप्रवृत्तेश्च निवृत्तिकरणीं सुराः ॥
दक्षिणोत्तरदिग्भागे कृत्वाऽसिं वरणां सुराः
kṣetrasya mokṣanikṣepa rakṣāṃ nirvṛtimāpnuyuḥ ||
kṣetrasya paścāddigbhāge taṃ dehalivināyakam
||21||क्षेत्रस्य मोक्षनिक्षेप रक्षां निर्वृतिमाप्नुयुः ॥
क्षेत्रस्य पश्चाद्दिग्भागे तं देहलिविनायकम्
svayaṃ vyāpārayāmāsa rakṣārthaṃ śaśiśekharaḥ ||
anujñātapraveśānāṃ viśveśena kṛpāvatā
||22||स्वयं व्यापारयामास रक्षार्थं शशिशेखरः ॥
अनुज्ञातप्रवेशानां विश्वेशेन कृपावता
te praveśaṃ prayacchaṃti nānyeṣāṃ hi kadācana ||
ityarthe kathayiṣye'hamitihāsaṃ purātanam ||
āścaryakāriparamaṃ kāśībhaktipravardhanam
||23||ते प्रवेशं प्रयच्छंति नान्येषां हि कदाचन ॥
इत्यर्थे कथयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् ॥
आश्चर्यकारिपरमं काशीभक्तिप्रवर्धनम्
skaṃda uvāca
dakṣiṇābdhitaṭe kaścitsetubaṃdhasamīpataḥ ||
vaṇigdhanaṃjayo nāma mātṛbhaktisamanvitaḥ
||24||दक्षिणाब्धितटे कश्चित्सेतुबंधसमीपतः ॥
वणिग्धनंजयो नाम मातृभक्तिसमन्वितः
puṇyamārgārjita dhano dhanatoṣitamārgaṇaḥ ||
mārgaṇasphāritayaśā yaśodātanayārcakaḥ
||25||पुण्यमार्गार्जित धनो धनतोषितमार्गणः ॥
मार्गणस्फारितयशा यशोदातनयार्चकः
samunnatopi saṃpattyā vinayānatakaṃdharaḥ ||
ākaropi guṇānāṃ hi guṇiṣvākāragopakaḥ
||26||समुन्नतोपि संपत्त्या विनयानतकंधरः ॥
आकरोपि गुणानां हि गुणिष्वाकारगोपकः
rūpasaṃpadudāropi paradāraparāṅmukhaḥ ||
sasaṃpūrṇakalopyāsīnniṣkalaṃkodayaḥ sadā
||27||रूपसंपदुदारोपि परदारपराङ्मुखः ॥
ससंपूर्णकलोप्यासीन्निष्कलंकोदयः सदा
sasatyānṛtavṛttiśca prāyaḥ satyapriyo mune ||
varṇetaropyabhūlloke suvarṇakṛtavarṇanaḥ
||28||ससत्यानृतवृत्तिश्च प्रायः सत्यप्रियो मुने ॥
वर्णेतरोप्यभूल्लोके सुवर्णकृतवर्णनः
sadācaraṇagopyeṣa sukhayānacaraḥ kṛtī ||
adaridropi medhāvī sobhūtpāpadaridradhīḥ
||29||सदाचरणगोप्येष सुखयानचरः कृती ॥
अदरिद्रोपि मेधावी सोभूत्पापदरिद्रधीः
tasyaivaṃ vartamānasya kadācitkālaparyayāt ||
jananī nidhanaṃ prāptā vyādhitā'tijarāturā
||30||तस्यैवं वर्तमानस्य कदाचित्कालपर्ययात् ॥
जननी निधनं प्राप्ता व्याधिताऽतिजरातुरा
tayā ca yauvanaṃ prāpya meghacchāyāticaṃcalam ||
prāvṛṇnadīpūrasamaṃ svapatiḥ parivaṃcitaḥ
||31||तया च यौवनं प्राप्य मेघच्छायातिचंचलम् ॥
प्रावृण्नदीपूरसमं स्वपतिः परिवंचितः
dina tricaturasthāyi yā nārī prāpya yauvanam ||
bhartāraṃ vaṃcayenmohātsā'kṣayaṃ narakaṃ vrajet
||32||दिन त्रिचतुरस्थायि या नारी प्राप्य यौवनम् ॥
भर्तारं वंचयेन्मोहात्साऽक्षयं नरकं व्रजेत्
śīlabhaṃgena nārīṇāṃ bhartādharmaparopi hi ||
patedduḥkhārjitātsvargācchīlaṃ rakṣyaṃ tataḥ striyā
||33||शीलभंगेन नारीणां भर्ताधर्मपरोपि हि ॥
पतेद्दुःखार्जितात्स्वर्गाच्छीलं रक्ष्यं ततः स्त्रिया
viṣṭhāgarte ca niraye svayaṃ patati durmatiḥ ||
ābhūtasaṃplavaṃ yāvattataḥ syādgrāmasūkarī
||34||विष्ठागर्ते च निरये स्वयं पतति दुर्मतिः ॥
आभूतसंप्लवं यावत्ततः स्याद्ग्रामसूकरी
svaviṣṭhāpāyinī cātha valgulī vṛkṣalaṃbinī ||
ulūkī vā divāṃdhā syādvṛkṣakoṭaravāsinī
||35||स्वविष्ठापायिनी चाथ वल्गुली वृक्षलंबिनी ॥
उलूकी वा दिवांधा स्याद्वृक्षकोटरवासिनी
rakṣaṇīyaṃ mahāyatnādidaṃ sukṛtabhājanam ||
vapuḥ parasya duḥsparśātsukhābhāsātmakātstriyā
||36||रक्षणीयं महायत्नादिदं सुकृतभाजनम् ॥
वपुः परस्य दुःस्पर्शात्सुखाभासात्मकात्स्त्रिया
anenaiva śarīreṇa bhartṛsādvihitena hi ||
kiṃ satī na ca tastaṃbha bhānumudyaṃtamājñayā
||37||अनेनैव शरीरेण भर्तृसाद्विहितेन हि ॥
किं सती न च तस्तंभ भानुमुद्यंतमाज्ञया
atripatnyanasūyā kiṃ bhartṛbhaktiprabhāvataḥ ||
dadhāra na trayīṃ garbhe pativrata parāyaṇā
||38||अत्रिपत्न्यनसूया किं भर्तृभक्तिप्रभावतः ॥
दधार न त्रयीं गर्भे पतिव्रत परायणा
iha kīrtiśca vipulā svargevāsastathā'kṣayaḥ ||
pātivratyātstriyā labhyaṃ sakhitvaṃ ca śriyā saha
||39||इह कीर्तिश्च विपुला स्वर्गेवासस्तथाऽक्षयः ॥
पातिव्रत्यात्स्त्रिया लभ्यं सखित्वं च श्रिया सह
sādurvṛttyā parityajya patidharmaṃ sanātanam ||
svacchaṃdacāriṇī bhūtvāmṛtānirayamudyayau
||40||सादुर्वृत्त्या परित्यज्य पतिधर्मं सनातनम् ॥
स्वच्छंदचारिणी भूत्वामृतानिरयमुद्ययौ
dhanaṃjayopi ca mune kenacicchivayoginā ||
sārdhaṃ tapodayāditthaṃ so'bhavaddharmatatparaḥ
||41||धनंजयोपि च मुने केनचिच्छिवयोगिना ॥
सार्धं तपोदयादित्थं सोऽभवद्धर्मतत्परः
dhanaṃjayopi dharmātmā mātṛbhaktiparāyaṇaḥ ||
ādāyāsthīnyatho māturgaṃgā mārgasthito'bhavat
||42||धनंजयोपि धर्मात्मा मातृभक्तिपरायणः ॥
आदायास्थीन्यथो मातुर्गंगा मार्गस्थितोऽभवत्
paṃcagavyena saṃsnāpya tataḥ paṃcāmṛtena vai ||
yakṣakardamalepena liptvā puṣpaiḥ prapūjya ca
||43||पंचगव्येन संस्नाप्य ततः पंचामृतेन वै ॥
यक्षकर्दमलेपेन लिप्त्वा पुष्पैः प्रपूज्य च
āveṣṭya netravastreṇa tataḥ paṭṭāṃbareṇa vai ||
tataḥ surasavastreṇa tato māṃjiṣṭhavāsasā
||44||आवेष्ट्य नेत्रवस्त्रेण ततः पट्टांबरेण वै ॥
ततः सुरसवस्त्रेण ततो मांजिष्ठवाससा
nepālakaṃbalenātha mṛdācā'tha viśuddhayā ||
tāmrasaṃpuṭake kṛtvā māturaṃgānyaho vaṇik
||45||नेपालकंबलेनाथ मृदाचाऽथ विशुद्धया ॥
ताम्रसंपुटके कृत्वा मातुरंगान्यहो वणिक्
aspṛṣṭahīnajātiḥ sa śuciṣmānsthaṃḍileśayaḥ ||
ānayañjvaritopyāsīnmadhye mārgaṃ dhanaṃjayaḥ
||46||अस्पृष्टहीनजातिः स शुचिष्मान्स्थंडिलेशयः ॥
आनयञ्ज्वरितोप्यासीन्मध्ये मार्गं धनंजयः
bhāravāhaḥ kṛtastena kaściddattvocitāṃ bhṛtim ||
kiṃ bahūktena ghaṭaja kāśī prāptā'tha tena vai
||47||भारवाहः कृतस्तेन कश्चिद्दत्त्वोचितां भृतिम् ॥
किं बहूक्तेन घटज काशी प्राप्ताऽथ तेन वै
dhṛtvā saṃbhṛtirakṣārthaṃ bhāravāhaṃ dhanaṃjayaḥ ||
jagāmāpaṇamānetuṃ kiṃcidvastvaśanādikam
||48||धृत्वा संभृतिरक्षार्थं भारवाहं धनंजयः ॥
जगामापणमानेतुं किंचिद्वस्त्वशनादिकम्
bhāravāhyaṃtaraṃ prāpya tasya saṃbhṛtimadhyataḥ ||
tāmrasaṃpuṭamādāya dhanaṃ jñātvā gṛhaṃ yayau
||49||भारवाह्यंतरं प्राप्य तस्य संभृतिमध्यतः ॥
ताम्रसंपुटमादाय धनं ज्ञात्वा गृहं ययौ
vāsasthānamathāgatya tamadṛṣṭvā dhanaṃjayaḥ ||
tvarāvānsaṃbhṛtiṃ vīkṣya tāmrasaṃpuṭavarjitām
||50||वासस्थानमथागत्य तमदृष्ट्वा धनंजयः ॥
त्वरावान्संभृतिं वीक्ष्य ताम्रसंपुटवर्जिताम्
hāhetyātāḍya hṛdayaṃ cakraṃda bahuśo bhṛśam ||
itastatastamālokya gatastadanusārataḥ
||51||हाहेत्याताड्य हृदयं चक्रंद बहुशो भृशम् ॥
इतस्ततस्तमालोक्य गतस्तदनुसारतः
akṛtvā jāhnavīsnānamanavekṣya jagatpatim ||
tasya saṃvasathaṃ prāpto bhāravoḍhurdhanaṃjayaḥ
||52||अकृत्वा जाह्नवीस्नानमनवेक्ष्य जगत्पतिम् ॥
तस्य संवसथं प्राप्तो भारवोढुर्धनंजयः
bhāravāḍapyaraṇyānyāṃ tāmrasaṃpuṭamadhyataḥ ||
dṛṣṭvāsthīni viniḥśvasya tāni tyaktvā gṛhaṃ yayau
||53||भारवाडप्यरण्यान्यां ताम्रसंपुटमध्यतः ॥
दृष्ट्वास्थीनि विनिःश्वस्य तानि त्यक्त्वा गृहं ययौ
vaṇikca tadgṛhaṃ prāpya śuṣkakaṃṭhoṣṭhatālukaḥ ||
dṛṣṭvā'tha cailaśakalaṃ tṛṇakuṭyaṃtare tadā
||54||वणिक्च तद्गृहं प्राप्य शुष्ककंठोष्ठतालुकः ॥
दृष्ट्वाऽथ चैलशकलं तृणकुट्यंतरे तदा
āśayā kiṃcidāśvasya tatpatnīṃ paripṛṣṭavān ||
satyaṃ brūhi na bhetavyaṃ dāsyāmyanyadapi dhruvam
||55||आशया किंचिदाश्वस्य तत्पत्नीं परिपृष्टवान् ॥
सत्यं ब्रूहि न भेतव्यं दास्याम्यन्यदपि ध्रुवम्
vasu kva te gato bhartā māturasthīnime'rpaya ||
vayaṃ kārpaṭikā bhadre bhavāmo na ca duḥkhadāḥ
||56||वसु क्व ते गतो भर्ता मातुरस्थीनिमेऽर्पय ॥
वयं कार्पटिका भद्रे भवामो न च दुःखदाः
ajñātvā lobhavaśatastena nīto'sthisaṃpuṭaḥ ||
tasyaiṣa doṣo no bhadre māturme karma tādṛśam
||57||अज्ञात्वा लोभवशतस्तेन नीतोऽस्थिसंपुटः ॥
तस्यैष दोषो नो भद्रे मातुर्मे कर्म तादृशम्
athavā na prasū doṣo maṃdabhāgyo'smi tatsutaḥ ||
sutenakṛtyaṃ yatkṛtyaṃ tatprāptirnāsti bhilli me
||58||अथवा न प्रसू दोषो मंदभाग्योऽस्मि तत्सुतः ॥
सुतेनकृत्यं यत्कृत्यं तत्प्राप्तिर्नास्ति भिल्लि मे
udyamaṃ kṛtavānasmi na siddhyenmaṃdabhāgyataḥ ||
āyātu satyavākyānme mā bibhetu vanecaraḥ
||59||उद्यमं कृतवानस्मि न सिद्ध्येन्मंदभाग्यतः ॥
आयातु सत्यवाक्यान्मे मा बिभेतु वनेचरः
asthīni darśayatvāśu dhanaṃ dāsye'dhikaṃ tataḥ ||
ityuktā tena sā bhillī vyājahāra nijaṃ patim
||60||अस्थीनि दर्शयत्वाशु धनं दास्येऽधिकं ततः ॥
इत्युक्ता तेन सा भिल्ली व्याजहार निजं पतिम्
lajjānamraśirāḥso'tha vṛttāṃtaṃ vinivedya ca ||
nināya tāmaraṇyānīṃ śabarastaṃ dhanaṃjayam
||61||लज्जानम्रशिराःसोऽथ वृत्तांतं विनिवेद्य च ॥
निनाय तामरण्यानीं शबरस्तं धनंजयम्
vanecaro'tha tatsthānaṃ daivādvismṛtavānmune ||
digbhrāṃtiṃ samavāpyātha paribabhrāma kānane
||62||वनेचरोऽथ तत्स्थानं दैवाद्विस्मृतवान्मुने ॥
दिग्भ्रांतिं समवाप्याथ परिबभ्राम कानने
itoraṇyāttato yāti tatoraṇyādito vrajet ||
vanādvanāṃtaraṃ bhrāṃtvā khinnaḥ sopi vanecaraḥ
||63||इतोरण्यात्ततो याति ततोरण्यादितो व्रजेत् ॥
वनाद्वनांतरं भ्रांत्वा खिन्नः सोपि वनेचरः
vihāya madhye'raṇyāni taṃ yayau ca svapakkaṇam ||
dvitrāṇyahāni saṃbhramya sa kārpaṭikasattamaḥ
||64||विहाय मध्येऽरण्यानि तं ययौ च स्वपक्कणम् ॥
द्वित्राण्यहानि संभ्रम्य स कार्पटिकसत्तमः
kṣutkṣāmaḥ śuṣkakaṃṭhoṣṭho hāheti paridevayan ||
punaḥ kāśīpurīṃ prāptaḥ parimlānamukho vaṇik ||
tanmaṃdabhāgyatāṃ śrutvā lokātkārpaṭiko mune ||
kṛtvā gayāṃ prayāgaṃ ca tataḥ svaviṣayaṃ yayau
||66||क्षुत्क्षामः शुष्ककंठोष्ठो हाहेति परिदेवयन् ॥
पुनः काशीपुरीं प्राप्तः परिम्लानमुखो वणिक् ॥
तन्मंदभाग्यतां श्रुत्वा लोकात्कार्पटिको मुने ॥
कृत्वा गयां प्रयागं च ततः स्वविषयं ययौ
kāśyāṃ praveśaṃ prāpyāpi tadasthīni ghaṭodbhava ||
vinā vaiśveśvarīmājñāṃ bahiryātāni tatkṣaṇāt
||67||काश्यां प्रवेशं प्राप्यापि तदस्थीनि घटोद्भव ॥
विना वैश्वेश्वरीमाज्ञां बहिर्यातानि तत्क्षणात्
evaṃ kāśyāṃ praviśyāpi pāpī dharmānuṣaṃgataḥ ||
na kṣetraphalamāpnoti bahirbhavati tatkṣaṇāt
||68||एवं काश्यां प्रविश्यापि पापी धर्मानुषंगतः ॥
न क्षेत्रफलमाप्नोति बहिर्भवति तत्क्षणात्
tasmādviśveśvarājñaiva kāśīvāse'tra kāraṇam ||
asiśca varaṇā yatra kṣetrarakṣākṛtau kṛte
||69||तस्माद्विश्वेश्वराज्ञैव काशीवासेऽत्र कारणम् ॥
असिश्च वरणा यत्र क्षेत्ररक्षाकृतौ कृते
vārāṇasīti vikhyātā tadārabhya mahāmune ||
aseśca varaṇāyāśca saṃgamaṃ prāpya kāśikā
||70||वाराणसीति विख्याता तदारभ्य महामुने ॥
असेश्च वरणायाश्च संगमं प्राप्य काशिका
vārāṇasīha karuṇāmayadivyamūrtirutsṛjya yatra tu tanuṃ tanubhṛtsukhena ||
viśveśadṛṅmahasi yatsahasā praviśya rūpeṇa tāṃ vitanutāṃ padavīṃ dadhāti
||71||वाराणसीह करुणामयदिव्यमूर्तिरुत्सृज्य यत्र तु तनुं तनुभृत्सुखेन ॥
विश्वेशदृङ्महसि यत्सहसा प्रविश्य रूपेण तां वितनुतां पदवीं दधाति
jāto mṛto bahuṣu tīrthavareṣu re tvaṃ jaṃto na jātu tava śāṃtirabhūnnimajya ||
vārāṇasī nigadatīha mṛto'mṛtatvaṃ prāpyādhunā mama balātsmaraśāsanaḥ syāḥ
||72||जातो मृतो बहुषु तीर्थवरेषु रे त्वं जंतो न जातु तव शांतिरभून्निमज्य ॥
वाराणसी निगदतीह मृतोऽमृतत्वं प्राप्याधुना मम बलात्स्मरशासनः स्याः
anyatra tīrtha salile patitodvijanmā devādibhāvamayate na tathā tu kāśyām ||
citraṃ yadatra patitaḥ punarutthitiṃ na prāpnoti pulkasajanopi kimagra janmā
||73||अन्यत्र तीर्थ सलिले पतितोद्विजन्मा देवादिभावमयते न तथा तु काश्याम् ॥
चित्रं यदत्र पतितः पुनरुत्थितिं न प्राप्नोति पुल्कसजनोपि किमग्र जन्मा
naiṣā purī saṃsṛtirūpapārāvārasya pāraṃ purahā purāriḥ ||
yasyāṃ paraṃ pauruṣamarthamicchansiddhiṃ nayetpauraparaṃparāṃsaḥ
||74||नैषा पुरी संसृतिरूपपारावारस्य पारं पुरहा पुरारिः ॥
यस्यां परं पौरुषमर्थमिच्छन्सिद्धिं नयेत्पौरपरंपरांसः
tīrthāṃtarāṇi manujaḥ parito'vagāhya hitvā tanuṃ kaluṣitāṃ divi daivataṃ syāt ||
vārāṇasīparisare tu visṛjya dehaṃ saṃdehabhāgbhavati dehadaśāptayepi
||75||तीर्थांतराणि मनुजः परितोऽवगाह्य हित्वा तनुं कलुषितां दिवि दैवतं स्यात् ॥
वाराणसीपरिसरे तु विसृज्य देहं संदेहभाग्भवति देहदशाप्तयेपि
vārāṇasī samarasīkaraṇādṛtepi yogādayogijanatāṃ janatāpahaṃtrī ||
tattārakaṃ śravaṇagocaratāṃ nayaṃtī tadbahmadarśayati yena punarbhavo na
||76||वाराणसी समरसीकरणादृतेपि योगादयोगिजनतां जनतापहंत्री ॥
तत्तारकं श्रवणगोचरतां नयंती तद्बह्मदर्शयति येन पुनर्भवो न
vārāṇasī parisare tanumiṣṭadātrīṃ dharmārthakāmanilayāmahahāvisṛjya ||
iṣṭaṃ padaṃ kimapi hṛṣṭatarobhilaṣya lābhostumūlamapi no yadavāpa śūnyam
||77||वाराणसी परिसरे तनुमिष्टदात्रीं धर्मार्थकामनिलयामहहाविसृज्य ॥
इष्टं पदं किमपि हृष्टतरोभिलष्य लाभोस्तुमूलमपि नो यदवाप शून्यम्
āḥkāśivāsijanatā nanu vaṃcitābhūdbhāle vilocanavatāvanitārdhabhājā ||
ādāya yatsandhyakṛtabhājanamiṣṭadehaṃ nirvāṇamātramapavarjayatāpunarbhu
||78||आःकाशिवासिजनता ननु वंचिताभूद्भाले विलोचनवतावनितार्धभाजा ॥
आदाय यत्सन्ध्यकृतभाजनमिष्टदेहं निर्वाणमात्रमपवर्जयतापुनर्भु
vārāṇasī sphuradasīmaguṇaikabhūmiryatra sthitāstanubhṛtaḥśaśibhṛtprabhāvāt ||
sarve gale garalino'kṣiyujo lalāṭe vāmārdhavāmatanavo'tanavastatoṃ'te
||79||वाराणसी स्फुरदसीमगुणैकभूमिर्यत्र स्थितास्तनुभृतःशशिभृत्प्रभावात् ॥
सर्वे गले गरलिनोऽक्षियुजो ललाटे वामार्धवामतनवोऽतनवस्ततोंऽते
ānaṃdakānanamidaṃ sukhadaṃ puraiva tattrāpi cakrasarasī maṇikarṇikā'tha ||
svaḥ siṃdhusaṃgatiratho paramāspadaṃ ca viśveśituḥ kimiha tanna vimuktaye yat
||80||आनंदकाननमिदं सुखदं पुरैव तत्त्रापि चक्रसरसी मणिकर्णिकाऽथ ॥
स्वः सिंधुसंगतिरथो परमास्पदं च विश्वेशितुः किमिह तन्न विमुक्तये यत्
vārāṇasīha varaṇāsi saridvariṣṭhā saṃbhedakhedajananī dyunadī lasacchrīḥ ||
viśrāmabhūmiracalā'malamokṣalakṣmyāhaināṃ vihāya kimusīdati mūḍhajaṃtuḥ
||81||वाराणसीह वरणासि सरिद्वरिष्ठा संभेदखेदजननी द्युनदी लसच्छ्रीः ॥
विश्रामभूमिरचलाऽमलमोक्षलक्ष्म्याहैनां विहाय किमुसीदति मूढजंतुः
kiṃ vismṛtaṃ tvahahagarbhajamāmanasyaṃ kārtāṃtadūtakṛtabaṃdhana tāḍanaṃ ca ||
śaṃbhoranugraha parigraha labhya kāśīṃ mūḍho vihāya kimu yāti karastha muktim
||82||किं विस्मृतं त्वहहगर्भजमामनस्यं कार्तांतदूतकृतबंधन ताडनं च ॥
शंभोरनुग्रह परिग्रह लभ्य काशीं मूढो विहाय किमु याति करस्थ मुक्तिम्
tīrthāṃtarāṇi kaluṣāṇi harati sadyaḥ śreyo dadatyapi bahu tridivaṃ nayaṃti ||
pānāvagāhanavidhānatanuprahāṇairvārāṇasī tu kurute bata mūlanāśam
||83||तीर्थांतराणि कलुषाणि हरति सद्यः श्रेयो ददत्यपि बहु त्रिदिवं नयंति ॥
पानावगाहनविधानतनुप्रहाणैर्वाराणसी तु कुरुते बत मूलनाशम्
kāśīpurī parisare maṇikarṇikāyāṃ tyaktvā tanuṃ tanubhṛtastanumāpnuvaṃti ||
bhāle vilocanavatīṃ galanīlalakṣmīṃ vāmārdhabaṃdhuravadhūṃ vidhurāvarodhāḥ
||84||काशीपुरी परिसरे मणिकर्णिकायां त्यक्त्वा तनुं तनुभृतस्तनुमाप्नुवंति ॥
भाले विलोचनवतीं गलनीललक्ष्मीं वामार्धबंधुरवधूं विधुरावरोधाः
jñātvā prabhāvamatulaṃ maṇikarṇikāyāṃ yaḥ pudgalaṃ tyajati cāśucipūyagaṃdhi ||
svātmāvabodhamahasā sahasā militvā kalpāṃtareṣvapi sa naiva pṛthaktvameti
||85||ज्ञात्वा प्रभावमतुलं मणिकर्णिकायां यः पुद्गलं त्यजति चाशुचिपूयगंधि ॥
स्वात्मावबोधमहसा सहसा मिलित्वा कल्पांतरेष्वपि स नैव पृथक्त्वमेति
rāgādidoṣaparipūra mano hṛṣīkāḥ kāśīpurīmatuladivyamahāprabhāvām ||
ye kalpayaṃtyaparatīrthasamāṃ samaṃtātte pāpino na saha taiḥ paribhāṣaṇīyam
||86||रागादिदोषपरिपूर मनो हृषीकाः काशीपुरीमतुलदिव्यमहाप्रभावाम् ॥
ये कल्पयंत्यपरतीर्थसमां समंतात्ते पापिनो न सह तैः परिभाषणीयम्
vārāṇasīṃ smaraharapriyarājadhānīṃ tyaktvā kuto vrajasi mūḍha digaṃtareṣu ||
prāpyāpyajādyasulabhāṃsthiramokṣalakṣmīṃ lakṣmīṃ svabhāvacapalāṃ kimu kāmayethāḥ
||87||वाराणसीं स्मरहरप्रियराजधानीं त्यक्त्वा कुतो व्रजसि मूढ दिगंतरेषु ॥
प्राप्याप्यजाद्यसुलभांस्थिरमोक्षलक्ष्मीं लक्ष्मीं स्वभावचपलां किमु कामयेथाः
vidyā dhanāni sadanāni gajāśvabhṛtyāḥ srakcaṃdanāni vanitāśca nitāṃta ramyāḥ ||
svargopyagamya iha nodyamabhājipuṃsi vārāṇasītvasulabhā śalabhādimuktiḥ|
dhātrā dhṛtāni tulayā tulanāmavaituṃ vaikuṃṭhamukhyabhuvanāni ca kāśikā ca ||
tānyudyayurlaghutayānyagiyaṃ gurutvāttasthau purīha puruṣārthacatuṣṭayasya
||89||विद्या धनानि सदनानि गजाश्वभृत्याः स्रक्चंदनानि वनिताश्च नितांत रम्याः ॥
स्वर्गोप्यगम्य इह नोद्यमभाजिपुंसि वाराणसीत्वसुलभा शलभादिमुक्तिः।
धात्रा धृतानि तुलया तुलनामवैतुं वैकुंठमुख्यभुवनानि च काशिका च ॥
तान्युद्ययुर्लघुतयान्यगियं गुरुत्वात्तस्थौ पुरीह पुरुषार्थचतुष्टयस्य
kāśī purīmadhivasandrinaronaropihmāropyamāṇaihamānyahavaikarudraḥ ||
nānopasargajanisargajaduḥkhabhāraiḥkarmāpanudyasaviśetparameśadhāmni
||90||काशी पुरीमधिवसन्द्रिनरोनरोपिह्मारोप्यमाणइहमान्यहवैकरुद्रः ॥
नानोपसर्गजनिसर्गजदुःखभारैःकर्मापनुद्यसविशेत्परमेशधाम्नि
sthirāpāyaṃ kāyaṃ jananamaraṇakleśanilayaṃ vihāyāsyāṃ kāśyāmahahaparigṛhṇīta na kutaḥ ||
vapustejorūpaṃ sthirataraparānaṃdasadanaṃ vimūḍho'sau jaṃtuḥ sphuṭitamivakāṃmyaṃ vinimayan
||91||स्थिरापायं कायं जननमरणक्लेशनिलयं विहायास्यां काश्यामहहपरिगृह्णीत न कुतः ॥
वपुस्तेजोरूपं स्थिरतरपरानंदसदनं विमूढोऽसौ जंतुः स्फुटितमिवकांम्यं विनिमयन्
aho lokaḥ śokaṃ kimiha sahate haṃtahatadhīrvipadbhāraiḥ sārairniyatanidhanairdhvasita dhanaiḥ ||
kṣitau satyāṃ kāśyāṃ kathayati śivo yatra nidhane śrutau kiṃcidbhūyaḥ praviśati na yenodaradarīm
||92||अहो लोकः शोकं किमिह सहते हंतहतधीर्विपद्भारैः सारैर्नियतनिधनैर्ध्वसित धनैः ॥
क्षितौ सत्यां काश्यां कथयति शिवो यत्र निधने श्रुतौ किंचिद्भूयः प्रविशति न येनोदरदरीम्
kāśivāsinijane vanecaredvitribhujyapi samīrabhojane ||
svairacāriṇi jiteṃdriyepyaho kāśivāsini jane viśiṣṭatā
||93||काशिवासिनिजने वनेचरेद्वित्रिभुज्यपि समीरभोजने ॥
स्वैरचारिणि जितेंद्रियेप्यहो काशिवासिनि जने विशिष्टता
nāstīha duṣkṛtakṛtāṃ sukṛtātmanāṃ vā kācidviśeṣagatiraṃtakṛtāṃ hi kāśyām ||
bījāni karmajanitāni yadūṣarāyāṃ nāṃkūraṃyati haradṛgjvalitāniteṣām
||94||नास्तीह दुष्कृतकृतां सुकृतात्मनां वा काचिद्विशेषगतिरंतकृतां हि काश्याम् ॥
बीजानि कर्मजनितानि यदूषरायां नांकूरंयति हरदृग्ज्वलितानितेषाम्
śaśakā maśakā bakāḥ śukāḥ kalaviṃkāśca vṛkāḥ sajaṃbukāḥ ||
turagoraga vānarānarā girije kāśimṛtāḥ parāmṛtam
||95||शशका मशका बकाः शुकाः कलविंकाश्च वृकाः सजंबुकाः ॥
तुरगोरग वानरानरा गिरिजे काशिमृताः परामृतम्
arudrarudrākṣaphaṇīṃdrabhūṣaṇāstripuṃḍracaṃdrārdhadharādharāgatāḥ ||
niraṃtaraṃ kāśinivāsinojanā girīṃdraje pāriṣadā matā mama
||96||अरुद्ररुद्राक्षफणींद्रभूषणास्त्रिपुंड्रचंद्रार्धधराधरागताः ॥
निरंतरं काशिनिवासिनोजना गिरींद्रजे पारिषदा मता मम
yāvaṃta eva nivasaṃti ca jaṃtavo'tra kāśyāṃ jalasthalacarā jhaṣajaṃbukādyāḥ ||
tāvaṃta eva madanugraha rudradehā dehāvasānamadhigamya mayi praviṣṭāḥ
||97||यावंत एव निवसंति च जंतवोऽत्र काश्यां जलस्थलचरा झषजंबुकाद्याः ॥
तावंत एव मदनुग्रह रुद्रदेहा देहावसानमधिगम्य मयि प्रविष्टाः
ye tu varṣeṣavorudrā divi devi prakīrtitāḥ ||
vāteṣavoṃ'tarikṣe ye ye bhuvyanneṣavaḥ priye
||98||ये तु वर्षेषवोरुद्रा दिवि देवि प्रकीर्तिताः ॥
वातेषवोंऽतरिक्षे ये ये भुव्यन्नेषवः प्रिये
rudrā daśa daśa prācyavācī pratyagudaksthitāḥ ||
ūrdhvadiksthāśca ye rudrāḥ paṭhyaṃte vedavādibhiḥ
||99||रुद्रा दश दश प्राच्यवाची प्रत्यगुदक्स्थिताः ॥
ऊर्ध्वदिक्स्थाश्च ये रुद्राः पठ्यंते वेदवादिभिः
asaṃkhyātāḥ sahasrāṇi ye rudrā adhibhūtale ||
tatsarvebhyo'dhikā kāśyāṃ jaṃtavo rudrarūpiṇaḥ
||100||असंख्याताः सहस्राणि ये रुद्रा अधिभूतले ॥
तत्सर्वेभ्योऽधिका काश्यां जंतवो रुद्ररूपिणः
rudrāvāsastataḥ proktamavimuktaṃ ghaṭodbhava ||
tasmātsamarcya kāśisthānvarṇānvarṇetarāśramān
||1||रुद्रावासस्ततः प्रोक्तमविमुक्तं घटोद्भव ॥
तस्मात्समर्च्य काशिस्थान्वर्णान्वर्णेतराश्रमान्
śraddhayeśvarabuddhyā ca rudrārcā phalabhāṅnaraḥ
||2||श्रद्धयेश्वरबुद्ध्या च रुद्रार्चा फलभाङ्नरः
śma śabdena śavaḥ proktaḥ śānaṃ śayanamucyate ||
nirvacaṃti śmaśānārthaṃ mune śabdārthakovidāḥ
||3||श्म शब्देन शवः प्रोक्तः शानं शयनमुच्यते ॥
निर्वचंति श्मशानार्थं मुने शब्दार्थकोविदाः
mahāṃtyapi ca bhūtāni pralaye samupasthite ||
śerate'tra śavā bhūtvā śmaśānaṃ tu tato mahat
||4||महांत्यपि च भूतानि प्रलये समुपस्थिते ॥
शेरतेऽत्र शवा भूत्वा श्मशानं तु ततो महत्
apsu bhūriha laye layaṃ vrajedāpa aurvavadanograkaṃdare ||
mātariśvani mahātanūnapādvyomni saṃkṣayati vai sadāgatiḥ
||5||अप्सु भूरिह लये लयं व्रजेदाप और्ववदनोग्रकंदरे ॥
मातरिश्वनि महातनूनपाद्व्योम्नि संक्षयति वै सदागतिः
vyoma cāpi layametyahaṃkṛtau sāpi ṣoḍaśavikārasaṃyutā ||
līyate mahati buddhisaṃjñakehā mahānprakṛtimadhyago bhavet
||6||व्योम चापि लयमेत्यहंकृतौ सापि षोडशविकारसंयुता ॥
लीयते महति बुद्धिसंज्ञकेहा महान्प्रकृतिमध्यगो भवेत्
sā guṇatrayamayī ca nirguṇaṃ taṃ pumāṃsamavaguhya tiṣṭhati ||
paṃcaviṃśatitamaḥ paraḥ pumāndehagehapatireṣa jīvakaḥ
||7||सा गुणत्रयमयी च निर्गुणं तं पुमांसमवगुह्य तिष्ठति ॥
पंचविंशतितमः परः पुमान्देहगेहपतिरेष जीवकः
prākṛtaḥ pralaya eṣa ucyate haṃsayāna hari rudravarjitaḥ ||
kālamūrtiratha taṃ ca pūruṣaṃ helayā kalayatīśvaraḥ paraḥ
||8||प्राकृतः प्रलय एष उच्यते हंसयान हरि रुद्रवर्जितः ॥
कालमूर्तिरथ तं च पूरुषं हेलया कलयतीश्वरः परः
sa vai mahāviṣṇuritīryate budhaistaṃ vai mahādevamudāharaṃti ||
soṃ'tādimadhyaiḥ parivarjitaḥ śivaḥ sa śrīpatiḥ sopi hi pārvatīpatiḥ
||9||स वै महाविष्णुरितीर्यते बुधैस्तं वै महादेवमुदाहरंति ॥
सोंऽतादिमध्यैः परिवर्जितः शिवः स श्रीपतिः सोपि हि पार्वतीपतिः
dainaṃdine'tha pralaye triśūlakoṭau samutkṣipya purīṃ haraḥ svām ||
bibharti saṃvarta mahāsthibhūṣaṇastato hi kāśī kalikālavarjitā
||110||दैनंदिनेऽथ प्रलये त्रिशूलकोटौ समुत्क्षिप्य पुरीं हरः स्वाम् ॥
बिभर्ति संवर्त महास्थिभूषणस्ततो हि काशी कलिकालवर्जिता
skaṃda uvāca
vārāṇasīti kāśīti rudrāvāsa iti dvija ||
mahāśmaśānamityevaṃ proktamānaṃdakānanam
||11||वाराणसीति काशीति रुद्रावास इति द्विज ॥
महाश्मशानमित्येवं प्रोक्तमानंदकाननम्
iti devīpuraḥ proktaṃ devadevena śaṃbhunā ||
yathāviṣṇoḥ purākhyātaṃ tathaiva ca mayā śrutam ||
tacca tvadagre kathitaṃ rahasyaṃ kāśijaṃ mahat
||12||इति देवीपुरः प्रोक्तं देवदेवेन शंभुना ॥
यथाविष्णोः पुराख्यातं तथैव च मया श्रुतम् ॥
तच्च त्वदग्रे कथितं रहस्यं काशिजं महत्
japtvādhyāyamimaṃ puṇyaṃ mahāpātakanāśanam ||
śrāvayitvā dvijānsamyakchivaloke mahīyate
||13||जप्त्वाध्यायमिमं पुण्यं महापातकनाशनम् ॥
श्रावयित्वा द्विजान्सम्यक्छिवलोके महीयते
ataḥ paraṃ kalaśaja kiṃ śuśrūṣasi tadvada ||
kāśīkathā kathyamānā mamāpi paritoṣakṛt
||114||अतः परं कलशज किं शुश्रूषसि तद्वद ॥
काशीकथा कथ्यमाना ममापि परितोषकृत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe vārāṇasīmahimavarṇanaṃ nāma triṃśattamo'dhyāyaḥ || 30 ||