strīlakṣaṇavarṇanam
skaṃda uvāca
sadā gṛhī sukhaṃ bhuṃkte strī lakṣaṇavatī yadi ||
ataḥ sukhasamṛddhyarthamādau lakṣaṇamīkṣayet
||1||सदा गृही सुखं भुंक्ते स्त्री लक्षणवती यदि ॥
अतः सुखसमृद्ध्यर्थमादौ लक्षणमीक्षयेत्
vapurāvartagaṃdhāścacchāyā satvaṃ svaro gatiḥ ||
varṇaścetyaṣṭadhā proktā budhairlakṣaṇabhūmikā
||2||वपुरावर्तगंधाश्चच्छाया सत्वं स्वरो गतिः ॥
वर्णश्चेत्यष्टधा प्रोक्ता बुधैर्लक्षणभूमिका
āpādatalamārabhya yāvanmauliruhaṃ kramāt ||
śubhāśubhāni vakṣyāmi lakṣaṇāni mune śṛṇu
||3||आपादतलमारभ्य यावन्मौलिरुहं क्रमात् ॥
शुभाशुभानि वक्ष्यामि लक्षणानि मुने शृणु
ādau pādatalaṃ rekhāstatoṃguṣṭhāṃgulī nakhāḥ ||
pṛṣṭhagulphadvayaṃ pārṣṇī jaṃghe romāṇi jānunī
||4||आदौ पादतलं रेखास्ततोंगुष्ठांगुली नखाः ॥
पृष्ठगुल्फद्वयं पार्ष्णी जंघे रोमाणि जानुनी
ūrū kaṭī nitaṃbasphigbhago jaghana bastike ||
nābhiḥ kukṣidvayaṃ pārśvodaramadhya valitrayam
||5||ऊरू कटी नितंबस्फिग्भगो जघन बस्तिके ॥
नाभिः कुक्षिद्वयं पार्श्वोदरमध्य वलित्रयम्
romālī hṛdayaṃ vakṣo vakṣojadvayacūcukam ||
jatruskaṃdhāṃ sakakṣādormaṇibaṃdha karadvayam
||6||रोमाली हृदयं वक्षो वक्षोजद्वयचूचुकम् ॥
जत्रुस्कंधां सकक्षादोर्मणिबंध करद्वयम्
pāṇipṛṣṭhaṃ pāṇitalaṃ rekhāṃguṣṭhāṃgulī nakhāḥ ||
pṛṣṭhiḥ kṛkāṭikā kaṃṭhe cibukaṃ ca hanudvayam
||7||पाणिपृष्ठं पाणितलं रेखांगुष्ठांगुली नखाः ॥
पृष्ठिः कृकाटिका कंठे चिबुकं च हनुद्वयम्
kapolau vaktramadharottaroṣṭhau dvijajihvikāḥ ||
ghaṃṭikā tāluhasitaṃ nāsikākṣutamakṣiṇī
||8||कपोलौ वक्त्रमधरोत्तरोष्ठौ द्विजजिह्विकाः ॥
घंटिका तालुहसितं नासिकाक्षुतमक्षिणी
pakṣma bhrūkarṇabhālāni mauli sīmaṃtamaulijāḥ ||
ṣaṣṭiḥ ṣaḍuttarāyoṣidaṃgalakṣaṇasatkhaniḥ
||9||पक्ष्म भ्रूकर्णभालानि मौलि सीमंतमौलिजाः ॥
षष्टिः षडुत्तरायोषिदंगलक्षणसत्खनिः
strīṇāṃ pādatalaṃ snigdhaṃ māṃsalaṃ mṛdulaṃ samam ||
asvedamuṣṇamaruṇaṃ bahubhogocitaṃ smṛtam
||10||स्त्रीणां पादतलं स्निग्धं मांसलं मृदुलं समम् ॥
अस्वेदमुष्णमरुणं बहुभोगोचितं स्मृतम्
rūkṣaṃ vivarṇaṃ paruṣaṃ khaṃḍitapratibiṃbakam ||
śūrpākāraṃ viśuṣkaṃ ca duḥkhadaurbhāgyasūcakam
||11||रूक्षं विवर्णं परुषं खंडितप्रतिबिंबकम् ॥
शूर्पाकारं विशुष्कं च दुःखदौर्भाग्यसूचकम्
cakra svastika śaṃkhābja dhvajamīnātapatravat ||
yasyāḥ pādatale rekhā sā bhavetkṣitipāṃganā
||12||चक्र स्वस्तिक शंखाब्ज ध्वजमीनातपत्रवत् ॥
यस्याः पादतले रेखा सा भवेत्क्षितिपांगना
bhavedakhaṃḍabhogāyorddhvāmadhyāṃgulisaṃgatā ||
rekhākhu sarpakākābhā duḥkhadāridryasūcikā
||13||भवेदखंडभोगायोर्द्ध्वामध्यांगुलिसंगता ॥
रेखाखु सर्पकाकाभा दुःखदारिद्र्यसूचिका
unnato māṃsaloṃguṣṭho vartulotulabhogadaḥ ||
vakro hrasvaśca cipiṭaḥ sukhasaubhāgyabhaṃjakaḥ
||14||उन्नतो मांसलोंगुष्ठो वर्तुलोतुलभोगदः ॥
वक्रो ह्रस्वश्च चिपिटः सुखसौभाग्यभंजकः
vidhavā vipulena syāddīrghāṃguṣṭhena durbhagā ||
mṛdavoṃgulayaḥ śastā ghanāvṛttāḥ samunnatāḥ
||15||विधवा विपुलेन स्याद्दीर्घांगुष्ठेन दुर्भगा ॥
मृदवोंगुलयः शस्ता घनावृत्ताः समुन्नताः
dīrghāṃgulībhiḥ kulaṭā kṛśābhiratinirdhanā ||
hrasvāyuṣyā ca hrasvābhirbhugnābhirbhugnavartinī
||16||दीर्घांगुलीभिः कुलटा कृशाभिरतिनिर्धना ॥
ह्रस्वायुष्या च ह्रस्वाभिर्भुग्नाभिर्भुग्नवर्तिनी
cipiṭābhirbhaveddāsī viralābhirdaridriṇī ||
parasparaṃ samārūḍhāḥ pādāṃgulyo bhavaṃti hi
||17||चिपिटाभिर्भवेद्दासी विरलाभिर्दरिद्रिणी ॥
परस्परं समारूढाः पादांगुल्यो भवंति हि
hatvā bahūnapi patīnparapreṣyā tadā bhavet ||
yasyāḥ pathi samāyāṃtyā rajobhūmeḥ samucchalet
||18||हत्वा बहूनपि पतीन्परप्रेष्या तदा भवेत् ॥
यस्याः पथि समायांत्या रजोभूमेः समुच्छलेत्
sā pāṃsulā prajāyeta kulatrayavināśinī ||
yasyāḥ kaniṣṭhikā bhūmiṃ na gacchaṃtyāḥ parispṛśet
||19||सा पांसुला प्रजायेत कुलत्रयविनाशिनी ॥
यस्याः कनिष्ठिका भूमिं न गच्छंत्याः परिस्पृशेत्
sā nihatya patiṃ yoṣā dvitīyaṃ kurute patim ||
anāmikā ca madhyā ca yasyā bhūmiṃ na saṃspṛśet
||20||सा निहत्य पतिं योषा द्वितीयं कुरुते पतिम् ॥
अनामिका च मध्या च यस्या भूमिं न संस्पृशेत्
patidvayaṃ nihaṃtyādyā dvitīyā ca patitrayam ||
patihīnatvakāriṇyau hīne te dve ime yadi
||21||पतिद्वयं निहंत्याद्या द्वितीया च पतित्रयम् ॥
पतिहीनत्वकारिण्यौ हीने ते द्वे इमे यदि
pradeśinī bhavedyasyā aṃguṣṭhāvyatirekiṇī ||
kanyaiva kulaṭā sā syādeṣa eva viniścayaḥ
||22||प्रदेशिनी भवेद्यस्या अंगुष्ठाव्यतिरेकिणी ॥
कन्यैव कुलटा सा स्यादेष एव विनिश्चयः
snigdhāḥ samunnatāstāmrā vṛttāḥ pādanakhāḥ śubhāḥ
||23||स्निग्धाः समुन्नतास्ताम्रा वृत्ताः पादनखाः शुभाः
rājñītvasūcakaṃ strīṇāṃ pādapṛṣṭhaṃ samunnatam ||
asvedamaśirāḍhyaṃ ca masṛṇaṃ mṛdumāṃsalam
||24||राज्ञीत्वसूचकं स्त्रीणां पादपृष्ठं समुन्नतम् ॥
अस्वेदमशिराढ्यं च मसृणं मृदुमांसलम्
daridrā madhyanamreṇa śirālena sadādhvagā ||
romāḍhyena bhaveddāsī nirmāṃsena ca durbhagā
||25||दरिद्रा मध्यनम्रेण शिरालेन सदाध्वगा ॥
रोमाढ्येन भवेद्दासी निर्मांसेन च दुर्भगा
gūḍhau gulphau śivāyoktāvaśirālau suvartulau ||
sthapuṭau śithilau dṛśyau syātāṃ daurbhāgyasūcakau
||26||गूढौ गुल्फौ शिवायोक्तावशिरालौ सुवर्तुलौ ॥
स्थपुटौ शिथिलौ दृश्यौ स्यातां दौर्भाग्यसूचकौ
samapārṣṇiḥ śubhā nārī pṛthupārṣṇiśca durbhagā ||
kulaṭonnatapārṣṇi syāddīrghapārṣṇiśca duḥkhabhāk
||27||समपार्ष्णिः शुभा नारी पृथुपार्ष्णिश्च दुर्भगा ॥
कुलटोन्नतपार्ष्णि स्याद्दीर्घपार्ष्णिश्च दुःखभाक्
romahīne same snigdhe yajjaṃghe kramavartule ||
sā rājapatnī bhavati viśiresumanohare
||28||रोमहीने समे स्निग्धे यज्जंघे क्रमवर्तुले ॥
सा राजपत्नी भवति विशिरेसुमनोहरे
ekaromā rājapatnī dviromā ca sukhāvahā ||
triromā romakūpeṣu bhavedvaidhavyaduḥkhabhāk
||29||एकरोमा राजपत्नी द्विरोमा च सुखावहा ॥
त्रिरोमा रोमकूपेषु भवेद्वैधव्यदुःखभाक्
vṛttaṃ piśitasaṃlagnaṃ jānuyugmaṃ praśasyate ||
nirmāṃsaṃ svairacāriṇyā daridrā yāśca viślatham
||30||वृत्तं पिशितसंलग्नं जानुयुग्मं प्रशस्यते ॥
निर्मांसं स्वैरचारिण्या दरिद्रा याश्च विश्लथम्
viśiraiḥ karabhākārairūrubhirmasṛṇairghanaiḥ ||
suvṛttairomarahitairbhaveyurbhūpavallabhāḥ
||31||विशिरैः करभाकारैरूरुभिर्मसृणैर्घनैः ॥
सुवृत्तैरोमरहितैर्भवेयुर्भूपवल्लभाः
vaidhavyaṃ romaśairuktaṃ daurbhāgyaṃ cipiṭairapi ||
madhyacchidrairmahāduḥkhaṃ dāridryaṃ kaṭhinatvacaiḥ
||32||वैधव्यं रोमशैरुक्तं दौर्भाग्यं चिपिटैरपि ॥
मध्यच्छिद्रैर्महादुःखं दारिद्र्यं कठिनत्वचैः
caturbhiraṃgulaiḥ śastā kaṭirviṃśatisaṃyutaiḥ ||
samunnatanitaṃbāḍhyā caturasrā mṛgīdṛśām
||33||चतुर्भिरंगुलैः शस्ता कटिर्विंशतिसंयुतैः ॥
समुन्नतनितंबाढ्या चतुरस्रा मृगीदृशाम्
vinatā cipiṭā dīrghā nirmāṃsāsaṃkaṭākaṭiḥ ||
hrasvā romayutā nāryā duḥkhavaidhavyasūcikā
||34||विनता चिपिटा दीर्घा निर्मांसासंकटाकटिः ॥
ह्रस्वा रोमयुता नार्या दुःखवैधव्यसूचिका
nitaṃbabiṃbo nārīṇāmunnato māṃsalaḥ pṛthuḥ ||
mahābhogāya saṃproktastadanyo'śarmaṇe mataḥ
||35||नितंबबिंबो नारीणामुन्नतो मांसलः पृथुः ॥
महाभोगाय संप्रोक्तस्तदन्योऽशर्मणे मतः
kapitthaphalavadvṛttau mṛdulau māṃsalau ghanau ||
sphicau valivinirmuktau ratisaukhyavivardhanau
||36||कपित्थफलवद्वृत्तौ मृदुलौ मांसलौ घनौ ॥
स्फिचौ वलिविनिर्मुक्तौ रतिसौख्यविवर्धनौ
śubhaḥ kamaṭhapṛṣṭhābho gajaskaṃdhopamo bhagaḥ ||
vāmonnatastu kanyājaḥ putrajo dakṣiṇonnataḥ
||37||शुभः कमठपृष्ठाभो गजस्कंधोपमो भगः ॥
वामोन्नतस्तु कन्याजः पुत्रजो दक्षिणोन्नतः
ākhuromā gūḍhamaṇiḥ suśliṣṭaḥ saṃhataḥ pṛthuḥ ||
tuṃgaḥ kamalaparṇābhaḥ śubhośvatthadalākṛtiḥ
||38||आखुरोमा गूढमणिः सुश्लिष्टः संहतः पृथुः ॥
तुंगः कमलपर्णाभः शुभोश्वत्थदलाकृतिः
kuraṃgakhurarūpoyaścullikodarasannibhaḥ ||
romaśo vivṛtāsyaśca dṛśyanāsotidurbhagaḥ
||39||कुरंगखुररूपोयश्चुल्लिकोदरसन्निभः ॥
रोमशो विवृतास्यश्च दृश्यनासोतिदुर्भगः
śaṃkhāvarto bhago yasyāḥ sā garbhamiha necchati ||
cipiṭaḥ kharparākāraḥ kiṃkarī padado bhagaḥ
||40||शंखावर्तो भगो यस्याः सा गर्भमिह नेच्छति ॥
चिपिटः खर्पराकारः किंकरी पददो भगः
vaṃśavetasapatrābho gajaromoccanāsikaḥ ||
vikaṭaḥ kuṭilākāro laṃbagallastathā'śubhaḥ
||41||वंशवेतसपत्राभो गजरोमोच्चनासिकः ॥
विकटः कुटिलाकारो लंबगल्लस्तथाऽशुभः
bhagasya bhālaṃ jaghanaṃ vistīrṇaṃ tuṃgamāṃsalam ||
mṛdulaṃ mṛdulomāḍhyaṃ dakṣiṇāvartamīḍitam
||42||भगस्य भालं जघनं विस्तीर्णं तुंगमांसलम् ॥
मृदुलं मृदुलोमाढ्यं दक्षिणावर्तमीडितम्
vāmāvartaṃ ca nirmāṃsaṃ bhugnavaidhavyasūcakam ||
saṃkaṭasthapuṭaṃ rūkṣaṃ jaghanaṃ duḥkhadaṃ sadā
||43||वामावर्तं च निर्मांसं भुग्नवैधव्यसूचकम् ॥
संकटस्थपुटं रूक्षं जघनं दुःखदं सदा
bastiḥ praśastā vipulā mṛdvīstokasamunnatā ||
romaśā ca śirālā ca rekhāṃkā naiva śobhanā
||44||बस्तिः प्रशस्ता विपुला मृद्वीस्तोकसमुन्नता ॥
रोमशा च शिराला च रेखांका नैव शोभना
gaṃbhīrā dakṣiṇāvartā nābhī syātsukhasaṃpade ||
vāmāvartā samuttānā vyaktagraṃthirna śobhanā
||45||गंभीरा दक्षिणावर्ता नाभी स्यात्सुखसंपदे ॥
वामावर्ता समुत्ताना व्यक्तग्रंथिर्न शोभना
sūte sutānbahūnnārī pṛthukukṣiḥ sukhāspadam ||
kṣitīśaṃ janayetputraṃ maṃḍūkābhena kukṣiṇā
||46||सूते सुतान्बहून्नारी पृथुकुक्षिः सुखास्पदम् ॥
क्षितीशं जनयेत्पुत्रं मंडूकाभेन कुक्षिणा
unnatena valībhājā sāvartenāpi kukṣiṇā ||
vaṃdhyā pravrajitā dāsī kramādyoṣā bhavediha
||47||उन्नतेन वलीभाजा सावर्तेनापि कुक्षिणा ॥
वंध्या प्रव्रजिता दासी क्रमाद्योषा भवेदिह
samaiḥ samāṃsairmṛdubhiryoṣinmagnāsthibhiḥ śubhaiḥ ||
pārśveḥ saubhāgyasukhayornidhānaṃ syādasaṃśayam
||48||समैः समांसैर्मृदुभिर्योषिन्मग्नास्थिभिः शुभैः ॥
पार्श्वेः सौभाग्यसुखयोर्निधानं स्यादसंशयम्
yasyādṛśya śire pārśve unnate romasaṃyute ||
nirapatyā ca duḥśīlā sā bhavedduḥkhaśevadhiḥ
||49||यस्यादृश्य शिरे पार्श्वे उन्नते रोमसंयुते ॥
निरपत्या च दुःशीला सा भवेद्दुःखशेवधिः
udareṇātitucchena viśireṇa mṛdutvacā ||
yoṣidbhavati bhogāḍhyā nityaṃ miṣṭānnasevinī
||50||उदरेणातितुच्छेन विशिरेण मृदुत्वचा ॥
योषिद्भवति भोगाढ्या नित्यं मिष्टान्नसेविनी
kuṃbhākāraṃ daridrāyā jaṭharaṃ ca mṛdaṃgavat ||
kūṣmāṃḍābhaṃ yavābhaṃ ca duṣpūraṃ jāyate striyāḥ
||51||कुंभाकारं दरिद्राया जठरं च मृदंगवत् ॥
कूष्मांडाभं यवाभं च दुष्पूरं जायते स्त्रियाः
suviśālodarī nārī nirapatyā ca durbhagā ||
pralaṃbajaṭharā haṃti śvaśuraṃ cāpi devaram
||52||सुविशालोदरी नारी निरपत्या च दुर्भगा ॥
प्रलंबजठरा हंति श्वशुरं चापि देवरम्
madhyakṣāmā ca subhagā bhogāḍhyā savalitrayā ||
ṛjvī tanvī ca romālī yasyāḥ sā śarmanarmabhūḥ
||53||मध्यक्षामा च सुभगा भोगाढ्या सवलित्रया ॥
ऋज्वी तन्वी च रोमाली यस्याः सा शर्मनर्मभूः
kapilā kuṭilā sthūlā vicchinnā romarājikā ||
caura vaidhavya daurbhāgyaṃ vidadhyādiha yoṣitām
||54||कपिला कुटिला स्थूला विच्छिन्ना रोमराजिका ॥
चौर वैधव्य दौर्भाग्यं विदध्यादिह योषिताम्
nirlomahṛdayaṃ yasyāḥ samaṃ nimnatva varjitam ||
aiśvaryaṃ cāpyavaidhavyaṃ priyaprema ca sā labhet
||55||निर्लोमहृदयं यस्याः समं निम्नत्व वर्जितम् ॥
ऐश्वर्यं चाप्यवैधव्यं प्रियप्रेम च सा लभेत्
vistīrṇahṛdayā yoṣā puṃścalī nirdayā tathā ||
udbhinnaromahṛdayā patiṃ haṃti viniścitam
||56||विस्तीर्णहृदया योषा पुंश्चली निर्दया तथा ॥
उद्भिन्नरोमहृदया पतिं हंति विनिश्चितम्
aṣṭādaśāṃgulatatamuraḥ pīvaramunnatam ||
sukhāya duḥkhāya bhavedromaśaṃ viṣamaṃ pṛthu
||57||अष्टादशांगुलततमुरः पीवरमुन्नतम् ॥
सुखाय दुःखाय भवेद्रोमशं विषमं पृथु
ghanau vṛttau dṛḍhau pīnau samau śastau payodharau ||
sthūlāgrau viralau śuṣkau vāmorūṇāṃ na śarmadau
||58||घनौ वृत्तौ दृढौ पीनौ समौ शस्तौ पयोधरौ ॥
स्थूलाग्रौ विरलौ शुष्कौ वामोरूणां न शर्मदौ
dakṣiṇonnata vakṣojā putriṇī tvagraṇīrmatā ||
vāmonnatakucā sūte kanyāṃ saubhāgyasuṃdarīm
||59||दक्षिणोन्नत वक्षोजा पुत्रिणी त्वग्रणीर्मता ॥
वामोन्नतकुचा सूते कन्यां सौभाग्यसुंदरीम्
araghaṭṭaghaṭītulyau kucau dauḥśīlyasūcakau ||
pīvarāsyau sāṃtarālau pṛthūpāṃtau na śobhanau
||60||अरघट्टघटीतुल्यौ कुचौ दौःशील्यसूचकौ ॥
पीवरास्यौ सांतरालौ पृथूपांतौ न शोभनौ
mūle sthūlau kramakṛśāvagre tīkṣṇau payodharau ||
sukhadau pūrvakāle tu paścādatyaṃta duḥkhadau
||61||मूले स्थूलौ क्रमकृशावग्रे तीक्ष्णौ पयोधरौ ॥
सुखदौ पूर्वकाले तु पश्चादत्यंत दुःखदौ
sudṛḍhaṃ cūcukayugaṃ śastaṃ śyāmaṃ suvartulam ||
aṃtarmagnaṃ ca dīrghaṃ ca kṛśaṃ kleśāya jāyate
||62||सुदृढं चूचुकयुगं शस्तं श्यामं सुवर्तुलम् ॥
अंतर्मग्नं च दीर्घं च कृशं क्लेशाय जायते
pīvarābhyāṃ ca jatrubhyāṃ dhanadhānyanidhirvadhūḥ ||
ślathāsthibhyāṃ ca nimnābhyāṃ viṣamābhyāṃ daridriṇī
||63||पीवराभ्यां च जत्रुभ्यां धनधान्यनिधिर्वधूः ॥
श्लथास्थिभ्यां च निम्नाभ्यां विषमाभ्यां दरिद्रिणी
abaddhāvanatau skaṃdhāvadīrghāvakṛśau śubhau ||
vakrau sthūlau ca romāḍhyau preṣya vaidhavyasūcakau
||64||अबद्धावनतौ स्कंधावदीर्घावकृशौ शुभौ ॥
वक्रौ स्थूलौ च रोमाढ्यौ प्रेष्य वैधव्यसूचकौ
nigūḍhasaṃdhī srastāgrau śubhāvaṃsau susaṃhatau ||
vaidhavyadau samuccāgrau nirmāṃsāvatiduḥkhadau
||65||निगूढसंधी स्रस्ताग्रौ शुभावंसौ सुसंहतौ ॥
वैधव्यदौ समुच्चाग्रौ निर्मांसावतिदुःखदौ
kakṣesu sūkṣmarome tu tuṃge snigdhe ca māṃsale ||
śastena śaste gaṃbhīre śirāle svedamedure
||66||कक्षेसु सूक्ष्मरोमे तु तुंगे स्निग्धे च मांसले ॥
शस्तेन शस्ते गंभीरे शिराले स्वेदमेदुरे
syātāṃ doṣau sunirdoṣau gūḍhāsthi graṃthikomalau ||
viśirau ca viromāṇau saralau hariṇīdṛśām
||67||स्यातां दोषौ सुनिर्दोषौ गूढास्थि ग्रंथिकोमलौ ॥
विशिरौ च विरोमाणौ सरलौ हरिणीदृशाम्
vaidhavyaṃ sthūlaromāṇau hrasvau daurbhāgyasūcakau ||
parikleśāya nārīṇāṃ paridṛśyaśirau bhujau
||68||वैधव्यं स्थूलरोमाणौ ह्रस्वौ दौर्भाग्यसूचकौ ॥
परिक्लेशाय नारीणां परिदृश्यशिरौ भुजौ
aṃbhoja mukulākāramaṃguṣṭhāṃgulisaṃmukham ||
hastadvayaṃ mṛgākṣīṇāṃ bahubhogāya jāyate
||69||अंभोज मुकुलाकारमंगुष्ठांगुलिसंमुखम् ॥
हस्तद्वयं मृगाक्षीणां बहुभोगाय जायते
mṛdumadhyonnataṃ raktaṃ talaṃ pāṇyoraraṃdhrakam ||
praśastaṃ śastarekhāḍhyamalparekhaṃ śubhaśriyam
||70||मृदुमध्योन्नतं रक्तं तलं पाण्योररंध्रकम् ॥
प्रशस्तं शस्तरेखाढ्यमल्परेखं शुभश्रियम्
vidhavā bahurekheṇa virekheṇa daridriṇī ||
bhikṣukī suśirāḍhyena nārī karatalena vai
||71||विधवा बहुरेखेण विरेखेण दरिद्रिणी ॥
भिक्षुकी सुशिराढ्येन नारी करतलेन वै
viroma viśiraṃ śastaṃ pāṇipṛṣṭhaṃsamunnatam ||
vaidhavyaheturomāḍhyaṃ nirmāṃsaṃ snāyumattyajet
||72||विरोम विशिरं शस्तं पाणिपृष्ठंसमुन्नतम् ॥
वैधव्यहेतुरोमाढ्यं निर्मांसं स्नायुमत्त्यजेत्
raktā vyaktā gabhīrā ca snigdhā pūrṇā ca vartulā ||
kararekhāṃganā yāḥ syācchubhā bhāgyānusārataḥ
||73||रक्ता व्यक्ता गभीरा च स्निग्धा पूर्णा च वर्तुला ॥
कररेखांगना याः स्याच्छुभा भाग्यानुसारतः
matsyena subhagā nārī svastikena vasupradā ||
padmena bhūpateḥ patnī janayedbhūpatiṃ sutam
||74||मत्स्येन सुभगा नारी स्वस्तिकेन वसुप्रदा ॥
पद्मेन भूपतेः पत्नी जनयेद्भूपतिं सुतम्
cakravartistriyāḥ pāṇau naṃdyāvartaḥ pradakṣiṇaḥ ||
śaṃkhātapatraka maṭhā nṛpamātṛtvasūcakāḥ
||75||चक्रवर्तिस्त्रियाः पाणौ नंद्यावर्तः प्रदक्षिणः ॥
शंखातपत्रक मठा नृपमातृत्वसूचकाः
tulāmānākṛtīrekhe vaṇikpatnītvahetuke ||
gajavājivṛṣākārāḥ kare vāme mṛgīdṛśām
||76||तुलामानाकृतीरेखे वणिक्पत्नीत्वहेतुके ॥
गजवाजिवृषाकाराः करे वामे मृगीदृशाम्
rekhā prāsādavajrābhā brūyustīrthakaraṃ sutam ||
kṛṣīvalasya patnī syācchakaṭena yugena vā
||77||रेखा प्रासादवज्राभा ब्रूयुस्तीर्थकरं सुतम् ॥
कृषीवलस्य पत्नी स्याच्छकटेन युगेन वा
cāmarāṃkuśakodaṃḍai rājapatnī bhaveddhruvam ||
aṃguṣṭhamūlānnirgatya rekhā yāti kaniṣṭhikām
||78||चामरांकुशकोदंडै राजपत्नी भवेद्ध्रुवम् ॥
अंगुष्ठमूलान्निर्गत्य रेखा याति कनिष्ठिकाम्
yadi sā patihaṃtrī syāddūratastāṃ tyajetsudhīḥ ||
triśūlāsigadāśakti duṃdubhyākṛti rekhayā ||
nitaṃbinī kīrtimatī tyāgena pṛthivītale
||79||यदि सा पतिहंत्री स्याद्दूरतस्तां त्यजेत्सुधीः ॥
त्रिशूलासिगदाशक्ति दुंदुभ्याकृति रेखया ॥
नितंबिनी कीर्तिमती त्यागेन पृथिवीतले
kaṃka jaṃbūka maṃḍūka vṛka vṛścika bhoginaḥ ||
rāsabhoṣṭra biḍālāḥ syuḥ karasthā duḥkhadāḥ striyāḥ
||80||कंक जंबूक मंडूक वृक वृश्चिक भोगिनः ॥
रासभोष्ट्र बिडालाः स्युः करस्था दुःखदाः स्त्रियाः
śubhadaḥ saraloṃguṣṭho vṛtto vṛttanakho mṛduḥ
||81||शुभदः सरलोंगुष्ठो वृत्तो वृत्तनखो मृदुः
aṃgulyaśca suparvāṇo dīrghāvṛttāḥ kramātkṛśāḥ ||
cipiṭāḥsthapuṭā rūkṣāḥ pṛṣṭharomayujo'śubhāḥ
||82||अंगुल्यश्च सुपर्वाणो दीर्घावृत्ताः क्रमात्कृशाः ॥
चिपिटाःस्थपुटा रूक्षाः पृष्ठरोमयुजोऽशुभाः
atihrasvāḥ kṛśā vakrā viralā rogahetukāḥ ||
duḥkhāyāṃgulayaḥ strīṇāṃ bahuparvasamanvitāḥ
||83||अतिह्रस्वाः कृशा वक्रा विरला रोगहेतुकाः ॥
दुःखायांगुलयः स्त्रीणां बहुपर्वसमन्विताः
aruṇāḥ saśikhāstuṃgāḥ karajāḥ sudṛśāṃśubhāḥ ||
nimnā vivarṇāḥ śuktyābhāḥ pītā dāridryadāyakāḥ
||84||अरुणाः सशिखास्तुंगाः करजाः सुदृशांशुभाः ॥
निम्ना विवर्णाः शुक्त्याभाः पीता दारिद्र्यदायकाः
nakheṣu biṃdavaḥ śvetāḥ prāyaḥ syuḥ svairiṇī striyāḥ ||
puruṣā api jāyaṃte duḥkhinaḥ puṣpitairnakhaiḥ
||85||नखेषु बिंदवः श्वेताः प्रायः स्युः स्वैरिणी स्त्रियाः ॥
पुरुषा अपि जायंते दुःखिनः पुष्पितैर्नखैः
aṃtarnimagnavaṃśāsthiḥ pṛṣṭhiḥ syānmāṃsalā śubhā ||
pṛṣṭhena romayuktena vaidhavyaṃ labhate dhruvam
||86||अंतर्निमग्नवंशास्थिः पृष्ठिः स्यान्मांसला शुभा ॥
पृष्ठेन रोमयुक्तेन वैधव्यं लभते ध्रुवम्
bhugnena vinatenāpi saśireṇāpi duḥkhitā ||
ṛjvī kṛkāṭikā śreṣṭhā samāṃsā ca samunnatā
||87||भुग्नेन विनतेनापि सशिरेणापि दुःखिता ॥
ऋज्वी कृकाटिका श्रेष्ठा समांसा च समुन्नता
śuṣkā śirālā romāḍhyā viśālā kuṭilāśubhā ||
māṃsalo vartulaḥ kaṃṭhaḥ praśastaścaturaṃgulaḥ
||88||शुष्का शिराला रोमाढ्या विशाला कुटिलाशुभा ॥
मांसलो वर्तुलः कंठः प्रशस्तश्चतुरंगुलः
śastā grīvā trirekhāṃkā tvavyaktāsthiḥ susaṃhatā ||
nirmāṃsā cipiṭā dīrghāsthapuṭā na śubhapradā
||89||शस्ता ग्रीवा त्रिरेखांका त्वव्यक्तास्थिः सुसंहता ॥
निर्मांसा चिपिटा दीर्घास्थपुटा न शुभप्रदा
sthūlagrīvā ca vidhavā vakragrīvā ca kiṃkarī ||
vaṃdhyā dvicipiṭagrīvā hrasvagrīvā ca niḥsutā
||90||स्थूलग्रीवा च विधवा वक्रग्रीवा च किंकरी ॥
वंध्या द्विचिपिटग्रीवा ह्रस्वग्रीवा च निःसुता
cibukaṃdvayaṃgulaṃ śastaṃ vṛttaṃ pīnaṃ sukomalam ||
sthūlaṃ dvidhā saṃvibhaktamāyataṃ romaśaṃ tyajet
||91||चिबुकंद्वयंगुलं शस्तं वृत्तं पीनं सुकोमलम् ॥
स्थूलं द्विधा संविभक्तमायतं रोमशं त्यजेत्
hanuścibukasaṃlagnā nirlomā sughanāśubhā ||
vakrā sthūlā kṛśā hrasvā romaśā na śubhapradā
||92||हनुश्चिबुकसंलग्ना निर्लोमा सुघनाशुभा ॥
वक्रा स्थूला कृशा ह्रस्वा रोमशा न शुभप्रदा
śastau kapolau vāmākṣyāḥ pīnau vṛttau samunnatau ||
romaśau paruṣau nimnau nirmāṃsau parivarjayet
||93||शस्तौ कपोलौ वामाक्ष्याः पीनौ वृत्तौ समुन्नतौ ॥
रोमशौ परुषौ निम्नौ निर्मांसौ परिवर्जयेत्
samaṃ samāṃsaṃ susnigdhaṃ svāmodaṃ vartulaṃ mukham ||
janetṛvadanacchāyaṃ dhanyānāmiha jāyate
||94||समं समांसं सुस्निग्धं स्वामोदं वर्तुलं मुखम् ॥
जनेतृवदनच्छायं धन्यानामिह जायते
pāṭalo vartulaḥ snigdho lekhābhūṣitamadhyabhūḥ ||
sīmaṃtinī nāmadharo dharājāni priyo bhavet
||95||पाटलो वर्तुलः स्निग्धो लेखाभूषितमध्यभूः ॥
सीमंतिनी नामधरो धराजानि प्रियो भवेत्
kṛśaḥ pralaṃbaḥ sphuṭito rūkṣo daurbhāgyasūcakaḥ ||
śyāvaḥ sthūlo'dharoṣṭhaḥ syādvaidhavya kalahapradaḥ
||96||कृशः प्रलंबः स्फुटितो रूक्षो दौर्भाग्यसूचकः ॥
श्यावः स्थूलोऽधरोष्ठः स्याद्वैधव्य कलहप्रदः
masṛṇo mattakāśinyāścottaroṣṭhaḥ subhogadaḥ ||
kiṃcinmadhyonnato'romā viparīto viruddhakṛt
||97||मसृणो मत्तकाशिन्याश्चोत्तरोष्ठः सुभोगदः ॥
किंचिन्मध्योन्नतोऽरोमा विपरीतो विरुद्धकृत्
gokṣīrasannibhāḥ snigdhā dvātriṃśaddaśanāḥ śubhāḥ ||
adhastādupariṣṭācca samāḥ stokasamunnatāḥ
||98||गोक्षीरसन्निभाः स्निग्धा द्वात्रिंशद्दशनाः शुभाः ॥
अधस्तादुपरिष्टाच्च समाः स्तोकसमुन्नताः
pītāḥ śyāvāśca daśanāḥ sthūlādīrghādvipaṃktayaḥ ||
śuktyākārāśca viralā duḥkhadaurbhāgyakāraṇam
||99||पीताः श्यावाश्च दशनाः स्थूलादीर्घाद्विपंक्तयः ॥
शुक्त्याकाराश्च विरला दुःखदौर्भाग्यकारणम्
adhastādadhikairdaṃtairmātaraṃ bhakṣayetsphuṭam ||
patihīnā ca vikaṭaiḥ kulaṭā viralairbhavet
||100||अधस्तादधिकैर्दंतैर्मातरं भक्षयेत्स्फुटम् ॥
पतिहीना च विकटैः कुलटा विरलैर्भवेत्
jihveṣṭamiṣṭabhoktrī syācchoṇāmṛdvī tathāsitā ||
duḥkhāya madhyasaṃkīrṇā purobhāgasavistarā
||1||जिह्वेष्टमिष्टभोक्त्री स्याच्छोणामृद्वी तथासिता ॥
दुःखाय मध्यसंकीर्णा पुरोभागसविस्तरा
sitayā toyamaraṇaṃ śyāmayā kalahapriyā |
daridriṇī māṃsalayā laṃbayā'bhakṣyabhakṣiṇī
||2||सितया तोयमरणं श्यामया कलहप्रिया ।
दरिद्रिणी मांसलया लंबयाऽभक्ष्यभक्षिणी
viśālayā rasanayā pramadātipramādabhāk ||
snigdhaṃ kokanadābhāsaṃ praśastaṃ tālukomalam
||3||विशालया रसनया प्रमदातिप्रमादभाक् ॥
स्निग्धं कोकनदाभासं प्रशस्तं तालुकोमलम्
site tāluni vaidhavyaṃ pīte pravrajitā bhavet ||
kṛṣṇe'patyaviyogārtā rūkṣe bhūrikuṭuṃbinī
||4||सिते तालुनि वैधव्यं पीते प्रव्रजिता भवेत् ॥
कृष्णेऽपत्यवियोगार्ता रूक्षे भूरिकुटुंबिनी
kaṃṭhe sthūlā suvṛttā ca kramatīkṣṇā sulohitā ||
apralaṃbā śubhā ghaṃṭī sthūlā kṛṣṇā ca duḥkhadā
||5||कंठे स्थूला सुवृत्ता च क्रमतीक्ष्णा सुलोहिता ॥
अप्रलंबा शुभा घंटी स्थूला कृष्णा च दुःखदा
alakṣitadvijaṃ kiṃcitkiṃcitphulla kapolakam ||
smitaṃ praśastaṃ sudṛśāmanimīlitalocanam
||6||अलक्षितद्विजं किंचित्किंचित्फुल्ल कपोलकम् ॥
स्मितं प्रशस्तं सुदृशामनिमीलितलोचनम्
samavṛttapuṭānāsā laghucchidrā śubhāvahā ||
sthūlāgrā madhyanamrā ca na praśastā samunnatā
||7||समवृत्तपुटानासा लघुच्छिद्रा शुभावहा ॥
स्थूलाग्रा मध्यनम्रा च न प्रशस्ता समुन्नता
ākuṃcitāruṇāgrā ca vaidhavyakleśadāyinī ||
parapreṣyā ca cipiṭā hrasvā dīrghā kalipriyā
||8||आकुंचितारुणाग्रा च वैधव्यक्लेशदायिनी ॥
परप्रेष्या च चिपिटा ह्रस्वा दीर्घा कलिप्रिया
dīrghāyuḥ kṛtkṣutaṃ dīrghaṃ yugapaddvitripiṃḍitam ||
lalanā locane śaste raktāṃte kṛṣṇatārake
||9||दीर्घायुः कृत्क्षुतं दीर्घं युगपद्द्वित्रिपिंडितम् ॥
ललना लोचने शस्ते रक्तांते कृष्णतारके
gokṣīravarṇaviśade susnigdhe kṛṣṇapakṣmaṇī ||
unnatākṣī na dīrghāyurvṛttākṣī kulaṭā bhavet
||110||गोक्षीरवर्णविशदे सुस्निग्धे कृष्णपक्ष्मणी ॥
उन्नताक्षी न दीर्घायुर्वृत्ताक्षी कुलटा भवेत्
meṣākṣīmahiṣākṣī ca kekarākṣī na śobhanā ||
kāmagṛhīlā nitarāṃ gopiṃgākṣī sudurvṛtā
||11||मेषाक्षीमहिषाक्षी च केकराक्षी न शोभना ॥
कामगृहीला नितरां गोपिंगाक्षी सुदुर्वृता
pārāvatākṣī duḥśīlā raktākṣī bhartṛghātinī ||
koṭarā nayanā duṣṭā gajanetrā na śobhanā
||12||पारावताक्षी दुःशीला रक्ताक्षी भर्तृघातिनी ॥
कोटरा नयना दुष्टा गजनेत्रा न शोभना
puṃścalī vāmakāṇākṣī vaṃdhyā dakṣiṇakāṇikā ||
madhupiṃgākṣī ramaṇī dhanadhānyasamṛddhibhāk
||13||पुंश्चली वामकाणाक्षी वंध्या दक्षिणकाणिका ॥
मधुपिंगाक्षी रमणी धनधान्यसमृद्धिभाक्
pakṣmabhiḥ sughanaiḥ snigdhaiḥ kṛṣṇaiḥ sūkṣmaiḥ subhāgyabhāk ||
kapilairviralaiḥ sthūlairniṃdyā bhavati bhāminī
||14||पक्ष्मभिः सुघनैः स्निग्धैः कृष्णैः सूक्ष्मैः सुभाग्यभाक् ॥
कपिलैर्विरलैः स्थूलैर्निंद्या भवति भामिनी
bhruvau suvartule tanvyāḥ snigdhe kṛṣṇe asaṃhate ||
praśaste mṛduromāṇau subhruvaḥ kārmukākṛtī
||15||भ्रुवौ सुवर्तुले तन्व्याः स्निग्धे कृष्णे असंहते ॥
प्रशस्ते मृदुरोमाणौ सुभ्रुवः कार्मुकाकृती
khararomā ca pṛthulā vikīrṇā saralā striyāḥ ||
na bhrūḥ praśastā militā dīrgharomā ca piṃgalā
||16||खररोमा च पृथुला विकीर्णा सरला स्त्रियाः ॥
न भ्रूः प्रशस्ता मिलिता दीर्घरोमा च पिंगला
laṃbau karṇau śubhāvartau sukhadau ca śubhapradau ||
śaṣkulīrahitau niṃdyau śirālau kuṭilau kṛśau
||17||लंबौ कर्णौ शुभावर्तौ सुखदौ च शुभप्रदौ ॥
शष्कुलीरहितौ निंद्यौ शिरालौ कुटिलौ कृशौ
bhālaḥ śirāvirahito nirlomārdheṃdu sannibhaḥ ||
animnastryaṃgulo nāryāḥ saubhāgyārogyakāraṇam
||18||भालः शिराविरहितो निर्लोमार्धेंदु सन्निभः ॥
अनिम्नस्त्र्यंगुलो नार्याः सौभाग्यारोग्यकारणम्
vyakta svastikarekhaṃ ca lalāṭaṃ rājyasaṃpade ||
pralaṃbaṃ mastakaṃ yasyā devaraṃ hanti sā dhruvam
||19||व्यक्त स्वस्तिकरेखं च ललाटं राज्यसंपदे ॥
प्रलंबं मस्तकं यस्या देवरं हन्ति सा ध्रुवम्
romaśena śirālena prāṃśunā rogiṇī matā
||120||रोमशेन शिरालेन प्रांशुना रोगिणी मता
sīmantaḥ saralaḥ śasto mauliḥ śastaḥ samunnataḥ ||
gajakuṃbhanibhāvṛttaiḥ saubhāgyaiśvaryasūcakaiḥ
||21||सीमन्तः सरलः शस्तो मौलिः शस्तः समुन्नतः ॥
गजकुंभनिभावृत्तैः सौभाग्यैश्वर्यसूचकैः
sthūlamūrdhā ca vidhavā dīrghaśīrṣā ca baṃdhakī ||
viśālenāpi śirasā bhaveddaurbhāgyabhājanam
||22||स्थूलमूर्धा च विधवा दीर्घशीर्षा च बंधकी ॥
विशालेनापि शिरसा भवेद्दौर्भाग्यभाजनम्
keśā alikulacchāyāḥ sūkṣmāḥ snigdhāḥ sukomalāḥ ||
kiṃcidākuṃcitāgrāśca kuṭilāścātiśobhanāḥ
||23||केशा अलिकुलच्छायाः सूक्ष्माः स्निग्धाः सुकोमलाः ॥
किंचिदाकुंचिताग्राश्च कुटिलाश्चातिशोभनाः
paruṣāḥ sphuṭitāgrāśca viralāśca śiroruhāḥ ||
piṃgalā laghavo rūkṣā duḥkhadāridryabaṃdhadāḥ
||24||परुषाः स्फुटिताग्राश्च विरलाश्च शिरोरुहाः ॥
पिंगला लघवो रूक्षा दुःखदारिद्र्यबंधदाः
bhruvorantarlalāṭe vā maśako rājyasūcakaḥ ||
vāme kapole maśakaḥ śoṇo miṣṭānnadaḥ striyāḥ
||25||भ्रुवोरन्तर्ललाटे वा मशको राज्यसूचकः ॥
वामे कपोले मशकः शोणो मिष्टान्नदः स्त्रियाः
tilakaṃ lāṃchanaṃ vāpi hṛdi saubhāgyakāraṇam ||
yasyā dakṣiṇavakṣoje śoṇe tilakalāṃchane
||26||तिलकं लांछनं वापि हृदि सौभाग्यकारणम् ॥
यस्या दक्षिणवक्षोजे शोणे तिलकलांछने
kanyā catuṣṭayaṃ sūte sūte sā ca sutatrayam ||
tilakaṃ lāṃchanaṃ śoṇaṃ yasyā vāme kuce bhavet
||27||कन्या चतुष्टयं सूते सूते सा च सुतत्रयम् ॥
तिलकं लांछनं शोणं यस्या वामे कुचे भवेत्
ekaṃ putraṃ prasūyādau tataḥ sā vidhavā bhavet ||
guhyasya dakṣiṇe bhāge tilakaṃ yadi yoṣitaḥ
||28||एकं पुत्रं प्रसूयादौ ततः सा विधवा भवेत् ॥
गुह्यस्य दक्षिणे भागे तिलकं यदि योषितः
tadā kṣitipateḥ patnī sūte vā kṣitipaṃ sutam ||
nāsāgre maśakaḥ śoṇo mahiṣyā eva jāyate
||29||तदा क्षितिपतेः पत्नी सूते वा क्षितिपं सुतम् ॥
नासाग्रे मशकः शोणो महिष्या एव जायते
kṛṣṇaḥ sa eva bhartṛghnyāḥ puṃścalyāśca prakīrtitaḥ ||
nābheradhastāttilakaṃ maśako lāṃchanaṃ śubham
||130||कृष्णः स एव भर्तृघ्न्याः पुंश्चल्याश्च प्रकीर्तितः ॥
नाभेरधस्तात्तिलकं मशको लांछनं शुभम्
maśakastilakaṃ cihnaṃ gulphadeśe daridrakṛta ||
kare karṇe kapole vā kaṇṭhe vāme bhavedyadi
||31||मशकस्तिलकं चिह्नं गुल्फदेशे दरिद्रकृत ॥
करे कर्णे कपोले वा कण्ठे वामे भवेद्यदि
eṣāṃ trayāṇāmekaṃ tu prāggarbhe putradaṃ bhavet ||
bhālagena triśūlena nirmitena svayaṃbhuvā
||32||एषां त्रयाणामेकं तु प्राग्गर्भे पुत्रदं भवेत् ॥
भालगेन त्रिशूलेन निर्मितेन स्वयंभुवा
nitaṃbinī sahasrāṇāṃ svāmitvaṃ yoṣidāpnuyāt ||
suptā parasparaṃ yātu daṃtānkiṭikiṭāyate
||33||नितंबिनी सहस्राणां स्वामित्वं योषिदाप्नुयात् ॥
सुप्ता परस्परं यातु दंतान्किटिकिटायते
sulakṣmāpi na sā śastā yā kiṃcitpralapettathā ||
pāṇau pradakṣiṇāvarto dharmyo vāmo na śobhanaḥ
||34||सुलक्ष्मापि न सा शस्ता या किंचित्प्रलपेत्तथा ॥
पाणौ प्रदक्षिणावर्तो धर्म्यो वामो न शोभनः
nābhau śrutāvurasi vā dakṣiṇāvarta īḍitaḥ ||
sukhāya dakṣiṇāvartaḥ pṛṣṭhavaṃśasya dakṣiṇe
||35||नाभौ श्रुतावुरसि वा दक्षिणावर्त ईडितः ॥
सुखाय दक्षिणावर्तः पृष्ठवंशस्य दक्षिणे
antaḥpṛṣṭhaṃ nābhisamo bahvāyuḥ putravardhanaḥ ||
rājapatnyāḥ pradṛśyeta bhagamaulau pradakṣiṇaḥ
||36||अन्तःपृष्ठं नाभिसमो बह्वायुः पुत्रवर्धनः ॥
राजपत्न्याः प्रदृश्येत भगमौलौ प्रदक्षिणः
sacecchakaṭabhaṃgaḥsyādbahvapatyasukhapradaḥ ||
kaṭigo guhyavedhena patyapatyanipātanaḥ
||37||सचेच्छकटभंगःस्याद्बह्वपत्यसुखप्रदः ॥
कटिगो गुह्यवेधेन पत्यपत्यनिपातनः
syātāmudaravedhena pṛṣṭhāvartau na śobhanau ||
ekena haṃti bhartāraṃ bhavedanyena puṃ ścalī
||38||स्यातामुदरवेधेन पृष्ठावर्तौ न शोभनौ ॥
एकेन हंति भर्तारं भवेदन्येन पुं श्चली
kaṇṭhago dakṣiṇāvarto duḥkhavaidhavyahetukaḥ ||
sīmantetha lalāṭe vā tyājyo dūrātprayatnataḥ
||39||कण्ठगो दक्षिणावर्तो दुःखवैधव्यहेतुकः ॥
सीमन्तेथ ललाटे वा त्याज्यो दूरात्प्रयत्नतः
sā patiṃ haṃti varṣeṇa yasyā madhye kṛkāṭikam ||
pradakṣiṇo vā vāmo vā romṇāmāvarttakaḥ striyāḥ
||140||सा पतिं हंति वर्षेण यस्या मध्ये कृकाटिकम् ॥
प्रदक्षिणो वा वामो वा रोम्णामावर्त्तकः स्त्रियाः
eko vā mūrdhani dvau vā vāme vāmagatī yadi ||
ādaśāhaṃ patighnau tau tyājyau dūrātsubuddhinā
||41||एको वा मूर्धनि द्वौ वा वामे वामगती यदि ॥
आदशाहं पतिघ्नौ तौ त्याज्यौ दूरात्सुबुद्धिना
kaṭyāvartā ca kulaṭā nābhyāvartā pativratā ||
pṛṣṭhāvartā ca bhartṛghnī kulaṭā vātha jāyate
||42||कट्यावर्ता च कुलटा नाभ्यावर्ता पतिव्रता ॥
पृष्ठावर्ता च भर्तृघ्नी कुलटा वाथ जायते
skaṃda uvāca
sulakṣaṇāpi duḥśīlā kulakṣaṇa śiromaṇiḥ ||
alakṣaṇāpi sā sādhvī sarvalakṣaṇabhūstu sā
||43||सुलक्षणापि दुःशीला कुलक्षण शिरोमणिः ॥
अलक्षणापि सा साध्वी सर्वलक्षणभूस्तु सा
sulakṣaṇā sucāritrā svādhīnā patidevatā ||
viśveśānugrahādeva gṛhe yoṣidavāpyate
||44||सुलक्षणा सुचारित्रा स्वाधीना पतिदेवता ॥
विश्वेशानुग्रहादेव गृहे योषिदवाप्यते
alakṛtāḥ svavāsinyo yābhiḥ prāktanajanmani ||
nānāvidhairalaṃkāraistāḥ surūpā bhavaṃti hi
||45||अलकृताः स्ववासिन्यो याभिः प्राक्तनजन्मनि ॥
नानाविधैरलंकारैस्ताः सुरूपा भवंति हि
sutīrtheṣu vapuryābhiḥ kṣayitaṃ vā vihāyitam ||
tā lāvaṇyataraṃgiṇyo bhavaṃtīha sulakṣaṇāḥ
||46||सुतीर्थेषु वपुर्याभिः क्षयितं वा विहायितम् ॥
ता लावण्यतरंगिण्यो भवंतीह सुलक्षणाः
arcitā jagatāṃ mātā yābhirmṛḍavadhūriva ||
tā bhavaṃti sucāritrā yoṣāḥ svādhīnabha rtṛkāḥ
||47||अर्चिता जगतां माता याभिर्मृडवधूरिव ॥
ता भवंति सुचारित्रा योषाः स्वाधीनभ र्तृकाः
svādhīna patikānāṃ ca suśīlānāṃ mṛgīdṛśām ||
svargāpavargāvatraiva sulakṣaṇa phalaṃ hi tat
||48||स्वाधीन पतिकानां च सुशीलानां मृगीदृशाम् ॥
स्वर्गापवर्गावत्रैव सुलक्षण फलं हि तत्
sulakṣaṇaiḥ sucaritairapi maṃdāyuṣaṃ patim ||
dīrghāyuṣaṃ prakurvaṃti pramadāḥ pramadāspadam
||49||सुलक्षणैः सुचरितैरपि मंदायुषं पतिम् ॥
दीर्घायुषं प्रकुर्वंति प्रमदाः प्रमदास्पदम्
ataḥ sulakṣaṇā yoṣā pariṇeyā vicakṣaṇaiḥ ||
lakṣaṇāni parīkṣyādau hitvā durlakṣaṇānyapi
||150||अतः सुलक्षणा योषा परिणेया विचक्षणैः ॥
लक्षणानि परीक्ष्यादौ हित्वा दुर्लक्षणान्यपि
lakṣaṇāni mayoktāni sukhāya gṛhamedhinām ||
vivāhānapi vakṣyāmi tannibodha ghaṭodbhava
||151||लक्षणानि मयोक्तानि सुखाय गृहमेधिनाम् ॥
विवाहानपि वक्ष्यामि तन्निबोध घटोद्भव
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe strīlakṣaṇavarṇanaṃnāma saptatriṃśo'dhyāyaḥ || 37 ||