pativratākhyānam
sūta uvāca
munipṛṣṭāstadā devā bhagavaṃste kimabruvan ||
sarvalokahitārthāya tadākhyāhi mahāmune
||1||मुनिपृष्टास्तदा देवा भगवंस्ते किमब्रुवन् ॥
सर्वलोकहितार्थाय तदाख्याहि महामुने
śrīvyāsa uvāca
agastivacanaṃ śrutvā bahumānapurassaram ||
dhiṣaṇādhipaterāsyaṃ vibudhā vyālulokire
||2||अगस्तिवचनं श्रुत्वा बहुमानपुरस्सरम् ॥
धिषणाधिपतेरास्यं विबुधा व्यालुलोकिरे
vākpatiruvāca
śṛṇvagaste mahābhāga devāgamanakāraṇam ||
dhanyosi kṛtakṛtyosi mānyosi mahatā mapi
||3||शृण्वगस्ते महाभाग देवागमनकारणम् ॥
धन्योसि कृतकृत्योसि मान्योसि महता मपि
pratyāśramaṃ pratinagaṃ pratyaraṇyaṃ tapodhanāḥ ||
kiṃ na saṃti muniśreṣṭha kācidanyaiva te sthitiḥ
||4||प्रत्याश्रमं प्रतिनगं प्रत्यरण्यं तपोधनाः ॥
किं न संति मुनिश्रेष्ठ काचिदन्यैव ते स्थितिः
tapolakṣmīstvayīhāsti brāhmatejastvayi sthiram ||
puṇyalakṣmīstvayi parā tvayyaudāryaṃ manastvayi
||5||तपोलक्ष्मीस्त्वयीहास्ति ब्राह्मतेजस्त्वयि स्थिरम् ॥
पुण्यलक्ष्मीस्त्वयि परा त्वय्यौदार्यं मनस्त्वयि
pativrateyaṃ kalyāṇī lopāmudrā sadharmiṇī ||
tavāṃgacchāyayā tulyā yatkathāpuṇyakāriṇī
||6||पतिव्रतेयं कल्याणी लोपामुद्रा सधर्मिणी ॥
तवांगच्छायया तुल्या यत्कथापुण्यकारिणी
pativratāsvaruṃdhatyā sāvitryāpyanasūyayā ||
śāṃḍilyayā ca satyā ca lakṣmyā ca śatarūpayā
||7||पतिव्रतास्वरुंधत्या सावित्र्याप्यनसूयया ॥
शांडिल्यया च सत्या च लक्ष्म्या च शतरूपया
menayā ca sunītyā ca saṃjñayā svāhayā tathā ||
yathaiṣā varṇyate śreṣṭhā na tathānyeti niścitama
||8||मेनया च सुनीत्या च संज्ञया स्वाहया तथा ॥
यथैषा वर्ण्यते श्रेष्ठा न तथान्येति निश्चितम
bhuṃkte bhukte tvayi mune tiṣṭhati tvayi tiṣṭhati ||
vinidrite ca nidrāti prathamaṃ pratibudhyate
||9||भुंक्ते भुक्ते त्वयि मुने तिष्ठति त्वयि तिष्ठति ॥
विनिद्रिते च निद्राति प्रथमं प्रतिबुध्यते
analaṃkṛtamātmānaṃ tava no darśayetkvacit ||
kāryārthaṃ proṣite kvāpi sarvamaṃḍanavarjitā
||10||अनलंकृतमात्मानं तव नो दर्शयेत्क्वचित् ॥
कार्यार्थं प्रोषिते क्वापि सर्वमंडनवर्जिता
na ca te nāma gṛhṇīyāttavāyuṣyavivṛddhaye ||
puruṣāṃtaranāmāpi na gṛhṇāti kadācana
||11||न च ते नाम गृह्णीयात्तवायुष्यविवृद्धये ॥
पुरुषांतरनामापि न गृह्णाति कदाचन
ākruṣṭāpi na cākrośettāḍitāpi prasīdati ||
idaṃ kuru kṛtaṃ svāminmanyatāmiti vakti ca
||12||आक्रुष्टापि न चाक्रोशेत्ताडितापि प्रसीदति ॥
इदं कुरु कृतं स्वामिन्मन्यतामिति वक्ति च
āhūtā gṛhakāryāṇi tyaktvā gacchati satvaram ||
kimarthaṃ vyāhṛtā nātha saprasādo vidhīyatām
||13||आहूता गृहकार्याणि त्यक्त्वा गच्छति सत्वरम् ॥
किमर्थं व्याहृता नाथ सप्रसादो विधीयताम्
na ciraṃ tiṣṭhati dvāri na dvāramupasevate ||
adāpitaṃ tvayā kiṃcitkasmaicinna dadātyapi
||14||न चिरं तिष्ठति द्वारि न द्वारमुपसेवते ॥
अदापितं त्वया किंचित्कस्मैचिन्न ददात्यपि
pūjopakaraṇaṃ sarvamanuktā sādhayetsvayam ||
niyamodakabarhīṃṣi patrapuppākṣatādikam
||15||पूजोपकरणं सर्वमनुक्ता साधयेत्स्वयम् ॥
नियमोदकबर्हींषि पत्रपुप्पाक्षतादिकम्
pratīkṣamāṇāvasaraṃ yathākālocitaṃ hi yat ||
tadupasthāpayetsarvamanudvignātihṛṣṭavat
||16||प्रतीक्षमाणावसरं यथाकालोचितं हि यत् ॥
तदुपस्थापयेत्सर्वमनुद्विग्नातिहृष्टवत्
sevate bhartturucchiṣṭamiṣṭamannaṃ phalādikam ||
mahāprasāda ityuktvā paridattaṃ pratīcchati
||17||सेवते भर्त्तुरुच्छिष्टमिष्टमन्नं फलादिकम् ॥
महाप्रसाद इत्युक्त्वा परिदत्तं प्रतीच्छति
avibhajya na cāśnīyāddevapitratithiṣvapi ||
paricārakavargeṣu goṣu bhikṣukuleṣu ca
||18||अविभज्य न चाश्नीयाद्देवपित्रतिथिष्वपि ॥
परिचारकवर्गेषु गोषु भिक्षुकुलेषु च
saṃyatopaskarādakṣā hṛṣṭā vyaya parāṅmukhī ||
kuryāttvayānanujñātā nopavāsavratādikam
||19||संयतोपस्करादक्षा हृष्टा व्यय पराङ्मुखी ॥
कुर्यात्त्वयाननुज्ञाता नोपवासव्रतादिकम्
dūrato varjayedeṣā samājotsavadarśanam ||
na gacchettīrthayātrādi vivāhaprekṣaṇādiṣu
||20||दूरतो वर्जयेदेषा समाजोत्सवदर्शनम् ॥
न गच्छेत्तीर्थयात्रादि विवाहप्रेक्षणादिषु
sukhasuptaṃ sukhāsīnaṃ ramamāṇaṃ yadṛcchayā ||
āṃtareṣvapi kāryeṣu patiṃ notthāpayetkvacit
||21||सुखसुप्तं सुखासीनं रममाणं यदृच्छया ॥
आंतरेष्वपि कार्येषु पतिं नोत्थापयेत्क्वचित्
strīdharmiṇī trirātraṃ tu svamukhaṃ naiva darśa yet ||
svavākyaṃ śrāvayennāpi yāvatsnātā na śuddhitaḥ
||22||स्त्रीधर्मिणी त्रिरात्रं तु स्वमुखं नैव दर्श येत् ॥
स्ववाक्यं श्रावयेन्नापि यावत्स्नाता न शुद्धितः
susnātā bhartṛvadanamīhatenyasya na kvacit ||
athavā manasi dhyātvā patiṃ bhānuṃ vilokayet
||23||सुस्नाता भर्तृवदनमीहतेन्यस्य न क्वचित् ॥
अथवा मनसि ध्यात्वा पतिं भानुं विलोकयेत्
haridrāṃ kuṃkumaṃ caiva siṃdūra kajjalaṃ tathā ||
kūrpāsakaṃ ca tāṃbūlaṃ māṃgalyābharaṇaṃ śubham
||24||हरिद्रां कुंकुमं चैव सिंदूर कज्जलं तथा ॥
कूर्पासकं च तांबूलं मांगल्याभरणं शुभम्
keśasaṃskārakabarī karakarṇādibhūṣaṇam ||
bhartturāyuṣyamicchaṃtī dūraye nna pativratā
||25||केशसंस्कारकबरी करकर्णादिभूषणम् ॥
भर्त्तुरायुष्यमिच्छंती दूरये न्न पतिव्रता
na rajakyā na haitukyā tathā śramaṇayā na ca ||
na ca durbhagayā kvāpi sakhitvaṃ kurute satī
||26||न रजक्या न हैतुक्या तथा श्रमणया न च ॥
न च दुर्भगया क्वापि सखित्वं कुरुते सती
bhartṛvidveṣiṇīṃ nārīṃ naiṣā saṃbhāṣate kvacit ||
naikākinī kvacidbhūyānna nagnā snāti ca kvacit
||27||भर्तृविद्वेषिणीं नारीं नैषा संभाषते क्वचित् ॥
नैकाकिनी क्वचिद्भूयान्न नग्ना स्नाति च क्वचित्
nolūkhale na musale na varddhanyāṃ dṛṣadyapi ||
na yaṃtrakena dehalyāṃ satī copaviśetkvacit
||28||नोलूखले न मुसले न वर्द्धन्यां दृषद्यपि ॥
न यंत्रकेन देहल्यां सती चोपविशेत्क्वचित्
vinā vyavāyasamayaṃ prāgalbhyaṃ na kvaciccaret ||
yatrayatrarucirbharttustatra premavatī sadā
||29||विना व्यवायसमयं प्रागल्भ्यं न क्वचिच्चरेत् ॥
यत्रयत्ररुचिर्भर्त्तुस्तत्र प्रेमवती सदा
idameva vrataṃ strīṇāmayamevaparo vṛṣaḥ ||
iyameko devapūjā bhartturvākyaṃ na laṃghayeta
||30||इदमेव व्रतं स्त्रीणामयमेवपरो वृषः ॥
इयमेको देवपूजा भर्त्तुर्वाक्यं न लंघयेत
klībaṃ vā duravasthaṃvā vyādhitaṃ vṛddhameva vā ||
susthitaṃ duḥsthitaṃ vāpi patimekaṃ na laṃghayeta
||31||क्लीबं वा दुरवस्थंवा व्याधितं वृद्धमेव वा ॥
सुस्थितं दुःस्थितं वापि पतिमेकं न लंघयेत
hṛṣṭāhṛṣṭeviṣaṇṇāsyā viṣaṇṇāsye priye sadā ||
ekarūpā bhavetpuṇyā saṃpatsu ca vipatsu ca
||32||हृष्टाहृष्टेविषण्णास्या विषण्णास्ये प्रिये सदा ॥
एकरूपा भवेत्पुण्या संपत्सु च विपत्सु च
sarpirlavaṇatailādi kṣayepi ca pativratā ||
patiṃ nāstīti na brūyādāyāseṣu na yojayet
||33||सर्पिर्लवणतैलादि क्षयेपि च पतिव्रता ॥
पतिं नास्तीति न ब्रूयादायासेषु न योजयेत्
tīrthasnānārthinī nārī patipādodakaṃ pibet ||
śaṃkarādapi viṣṇorvā patirekodhikaḥ striyāḥ
||34||तीर्थस्नानार्थिनी नारी पतिपादोदकं पिबेत् ॥
शंकरादपि विष्णोर्वा पतिरेकोधिकः स्त्रियाः
vratopavāsaniyamaṃ patimullaṃghya yā caret ||
āyuṣyaṃ harate bhartturmṛtā nirayamṛcchati
||35||व्रतोपवासनियमं पतिमुल्लंघ्य या चरेत् ॥
आयुष्यं हरते भर्त्तुर्मृता निरयमृच्छति
uktā pratyuttaraṃ dadyādyā nārī krodhatatparā ||
saramā jāyate grāme sṛgālī nirjane vane
||36||उक्ता प्रत्युत्तरं दद्याद्या नारी क्रोधतत्परा ॥
सरमा जायते ग्रामे सृगाली निर्जने वने
strīṇāṃ hi paramaścaiko niyamaḥ samudāhṛtaḥ ||
' abhyarcya caraṇau bhartturbhoktavyaṃ kṛtaniścayam
||37||स्त्रीणां हि परमश्चैको नियमः समुदाहृतः ॥
ऽ अभ्यर्च्य चरणौ भर्त्तुर्भोक्तव्यं कृतनिश्चयम्
uccāsanaṃ na seveta na vrajetparaveśmasu ||
na trapākara vākyāni vaktavyāni kadācana
||38||उच्चासनं न सेवेत न व्रजेत्परवेश्मसु ॥
न त्रपाकर वाक्यानि वक्तव्यानि कदाचन
apavādo na vaktavyaḥ kalahaṃ dūratastyajet ||
gurūṇāṃ sannidhau kvāpi noccairbrūyānna vā haset
||39||अपवादो न वक्तव्यः कलहं दूरतस्त्यजेत् ॥
गुरूणां सन्निधौ क्वापि नोच्चैर्ब्रूयान्न वा हसेत्
yā bhartāraṃ parityajya rahaścarati durmatiḥ ||
ulūkī jāyate krūrā vṛkṣakoṭaraśāyinī
||40||या भर्तारं परित्यज्य रहश्चरति दुर्मतिः ॥
उलूकी जायते क्रूरा वृक्षकोटरशायिनी
tāḍitā tāḍituṃ cecchetsā vyāghrī vṛṣadaṃśikā ||
kaṭākṣayatiyā'nyaṃ vai kekarākṣī tu sā bhaveta
||41||ताडिता ताडितुं चेच्छेत्सा व्याघ्री वृषदंशिका ॥
कटाक्षयतियाऽन्यं वै केकराक्षी तु सा भवेत
yā bhartāraṃ parityajya miṣṭama'śnāti kevalam ||
grāme vāsakarī bhūyādvalgurvāpi śvaviṭbhujā
||42||या भर्तारं परित्यज्य मिष्टमऽश्नाति केवलम् ॥
ग्रामे वासकरी भूयाद्वल्गुर्वापि श्वविट्भुजा
yā tvaṃ(huṃ) kṛtyā'priyaṃ brūte mūkā sā jāyate khalu ||
yā sapatnīṃ saderṣyeta durbhagā sā punaḥpunḥ
||43||या त्वं(हुं) कृत्याऽप्रियं ब्रूते मूका सा जायते खलु ॥
या सपत्नीं सदेर्ष्येत दुर्भगा सा पुनःपुन्ः
dṛṣṭiṃ vilupya bharturyā kaṃcidanyaṃ samīkṣate ||
kāṇā ca vimukhī cāpi kurūpā cāpi jāyate
||44||दृष्टिं विलुप्य भर्तुर्या कंचिदन्यं समीक्षते ॥
काणा च विमुखी चापि कुरूपा चापि जायते
bāhyādāyāṃtamālokya tvaritā ca jalāśanaiḥ ||
tāṃbūlairvyajanaiścaiva pādasaṃvāhanādibhiḥ
||45||बाह्यादायांतमालोक्य त्वरिता च जलाशनैः ॥
तांबूलैर्व्यजनैश्चैव पादसंवाहनादिभिः
tathaiva cāṭuvacanaiḥ khedasaṃnodanaiḥ paraiḥ ||
yā priyaṃ prīṇayetprītā trilokī prīṇitā tayā
||46||तथैव चाटुवचनैः खेदसंनोदनैः परैः ॥
या प्रियं प्रीणयेत्प्रीता त्रिलोकी प्रीणिता तया
mitaṃ dadāti hi pitā mitaṃ bhrātā mitaṃ sutaḥ ||
amitasya hi dātāraṃ bharttāraṃ pūjaye tsadā
||47||मितं ददाति हि पिता मितं भ्राता मितं सुतः ॥
अमितस्य हि दातारं भर्त्तारं पूजये त्सदा
bhartā devo gururbhartā dharma tīrtha vratāni ca ||
tasmātsarvaṃ parityajya patimekaṃ samarcayeta
||48||भर्ता देवो गुरुर्भर्ता धर्म तीर्थ व्रतानि च ॥
तस्मात्सर्वं परित्यज्य पतिमेकं समर्चयेत
jīvahīno yathā dehaḥ kṣaṇādaśucitāṃ vrajet ||
bhartṛhīnā tathā yoṣitsusnātāpyaśuciḥ sadā
||49||जीवहीनो यथा देहः क्षणादशुचितां व्रजेत् ॥
भर्तृहीना तथा योषित्सुस्नाताप्यशुचिः सदा
amaṃgalebhyaḥ sarvebhyo vidhavā tyaktamaṃgalā ||
vidhavā darśanātsiddhiḥ kvāpi jātu na jāyate
||50||अमंगलेभ्यः सर्वेभ्यो विधवा त्यक्तमंगला ॥
विधवा दर्शनात्सिद्धिः क्वापि जातु न जायते
vihāya mātaraṃ caikāṃ sarvamaṃgalavarjitāma ||
tadāśiṣamapi prājñastyajedāśīviṣopamāma
||51||विहाय मातरं चैकां सर्वमंगलवर्जिताम ॥
तदाशिषमपि प्राज्ञस्त्यजेदाशीविषोपमाम
kanyāvivāhasamaye vācayeyuriti dvijāḥ ||
bhartuḥ sahacarī bhūyājjīvato'jīvatopivā
||52||कन्याविवाहसमये वाचयेयुरिति द्विजाः ॥
भर्तुः सहचरी भूयाज्जीवतोऽजीवतोपिवा
bhartā sadānuyātavyo dehavacchāyayā striyā ||
caṃdramā jyotsnayā yadvadvidyutvānvidyutā yathā
||53||भर्ता सदानुयातव्यो देहवच्छायया स्त्रिया ॥
चंद्रमा ज्योत्स्नया यद्वद्विद्युत्वान्विद्युता यथा
anuvrajati bhartāraṃ gṛhātpitṛvanaṃ mudā ||
padepade'śvamedhasya phalaṃ prāpnotyasaṃśayama
||54||अनुव्रजति भर्तारं गृहात्पितृवनं मुदा ॥
पदेपदेऽश्वमेधस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम
vyālagrāhī yathā vyālaṃ balāduddharate bilāta ||
evamutkramya dūtebhyaḥ patiṃ svargaṃ nayetsatī
||55||व्यालग्राही यथा व्यालं बलादुद्धरते बिलात ॥
एवमुत्क्रम्य दूतेभ्यः पतिं स्वर्गं नयेत्सती
yamadūtāḥ palāyaṃte satīmālokya dūrataḥ ||
api duṣkṛtakarmāṇaṃ samutsṛjya ca tatpatim
||56||यमदूताः पलायंते सतीमालोक्य दूरतः ॥
अपि दुष्कृतकर्माणं समुत्सृज्य च तत्पतिम्
na tathā bibhīmo vahnernatathā vidyuto yathā ||
āpataṃtīṃ samālokya vayaṃ dūtāḥ pativratām
||57||न तथा बिभीमो वह्नेर्नतथा विद्युतो यथा ॥
आपतंतीं समालोक्य वयं दूताः पतिव्रताम्
tapanastapyatetyaṃtaṃ dahanopi ca dahyate ||
kaṃpaṃte sarva tejāṃsi dṛṣṭvā pātivrataṃ mahaḥ
||58||तपनस्तप्यतेत्यंतं दहनोपि च दह्यते ॥
कंपंते सर्व तेजांसि दृष्ट्वा पातिव्रतं महः
yāvatsvalomasaṃkhyāsti tāvatkoṭyayutāni ca ||
bhartrā svargasukhaṃ bhuṃkte ramamāṇā pativratā
||59||यावत्स्वलोमसंख्यास्ति तावत्कोट्ययुतानि च ॥
भर्त्रा स्वर्गसुखं भुंक्ते रममाणा पतिव्रता
dhanyā sā jananī loke dhanyosau janakaḥ punaḥ ||
dhanyaḥ sa ca patiḥ śrīmānyeṣāṃ gehe pativratā
||60||धन्या सा जननी लोके धन्योसौ जनकः पुनः ॥
धन्यः स च पतिः श्रीमान्येषां गेहे पतिव्रता
pitṛvaṃśyāmātṛvaṃśyāḥpativaṃśyāstrayastrayaḥ ||
pativratāyāḥ puṇyena svargasaukhyāni bhuṃjate
||61||पितृवंश्यामातृवंश्याःपतिवंश्यास्त्रयस्त्रयः ॥
पतिव्रतायाः पुण्येन स्वर्गसौख्यानि भुंजते
śīlabhaṃgena durvṛttāḥ pātayaṃti kulatrayam ||
piturmātustathāpatyurihāmutra ca duḥkhitāḥ
||62||शीलभंगेन दुर्वृत्ताः पातयंति कुलत्रयम् ॥
पितुर्मातुस्तथापत्युरिहामुत्र च दुःखिताः
pativratāyāścaraṇo yatra yatra spṛśedbhuvam ||
tatreti bhūmirmanyeta nātra bhārostipāvanī
||63||पतिव्रतायाश्चरणो यत्र यत्र स्पृशेद्भुवम् ॥
तत्रेति भूमिर्मन्येत नात्र भारोस्तिपावनी
bibhyatpativratāsparśaṃ kurute bhānumānapi ||
somo gaṃdhavahaścāpi svapāvitryāya nānyathā
||64||बिभ्यत्पतिव्रतास्पर्शं कुरुते भानुमानपि ॥
सोमो गंधवहश्चापि स्वपावित्र्याय नान्यथा
āpaḥ pativratā sparśamabhilaṣyaṃti sarvadā ||
adya jāḍyavināśo no jātāstvadyā'nyapāvanāḥ
||65||आपः पतिव्रता स्पर्शमभिलष्यंति सर्वदा ॥
अद्य जाड्यविनाशो नो जातास्त्वद्याऽन्यपावनाः
gṛhegṛhe na kiṃ nāryo rūpalāvaṇyagarvitāḥ ||
paraṃ viśveśabhaktyaiva labhyate strī pativratā
||66||गृहेगृहे न किं नार्यो रूपलावण्यगर्विताः ॥
परं विश्वेशभक्त्यैव लभ्यते स्त्री पतिव्रता
bhāryā mūlaṃ gṛhasthasya bhāryā mūlaṃ sukhasya ca ||
bhāryā dharmaphalā bhāryā saṃ tānavṛddhaye
||67||भार्या मूलं गृहस्थस्य भार्या मूलं सुखस्य च ॥
भार्या धर्मफला भार्या सं तानवृद्धये
paralokastvayaṃ loko jīyate bhāryayā dvayam ||
devapitratithījyādi nābhāryaḥ karma cārhati
||68||परलोकस्त्वयं लोको जीयते भार्यया द्वयम् ॥
देवपित्रतिथीज्यादि नाभार्यः कर्म चार्हति
gṛhasthaḥ sa hi vijñeyo yasya gehe pativratā ||
grasate'nyā pratipadaṃ rākṣasyā jarayāthavā
||69||गृहस्थः स हि विज्ञेयो यस्य गेहे पतिव्रता ॥
ग्रसतेऽन्या प्रतिपदं राक्षस्या जरयाथवा
yathā gaṃgā'vagāhena śarīraṃ pāvanaṃ bhavet ||
tathā pativratā dṛṣṭyā śubhayā pāvanaṃ bhavet
||70||यथा गंगाऽवगाहेन शरीरं पावनं भवेत् ॥
तथा पतिव्रता दृष्ट्या शुभया पावनं भवेत्
anuyāti na bhartāraṃ yadi daivātkathaṃcana ||
tatrāpi śīlaṃ saṃrakṣyaṃ śīlabhaṃgātpatatyadhaḥ
||71||अनुयाति न भर्तारं यदि दैवात्कथंचन ॥
तत्रापि शीलं संरक्ष्यं शीलभंगात्पतत्यधः
tadvaiguṇyādapisvargātpatiḥ patati nānyathā ||
tasyāḥ pitā ca mātā ca bhrātṛvargastathaiva ca
||72||तद्वैगुण्यादपिस्वर्गात्पतिः पतति नान्यथा ॥
तस्याः पिता च माता च भ्रातृवर्गस्तथैव च
patyau mṛte ca yāyoṣidvaidhavyaṃ pālayetkvacit ||
sā punaḥ prāpya bhartāraṃ svargabhogānsamaśnute
||73||पत्यौ मृते च यायोषिद्वैधव्यं पालयेत्क्वचित् ॥
सा पुनः प्राप्य भर्तारं स्वर्गभोगान्समश्नुते
vidhavā kabarībaṃdho bhartṛbaṃdhāya jāyate ||
śiraso vapanaṃ tasmātkāryaṃ vidhavayā sadā
||74||विधवा कबरीबंधो भर्तृबंधाय जायते ॥
शिरसो वपनं तस्मात्कार्यं विधवया सदा
ekāhāraḥ sadā kāryo na dvitīyaṃ kadācana ||
trirātraṃ paṃcarātraṃ vā pakṣavratamathāpi vā
||75||एकाहारः सदा कार्यो न द्वितीयं कदाचन ॥
त्रिरात्रं पंचरात्रं वा पक्षव्रतमथापि वा
māsopavāsaṃ vā kuryāccāṃdrāyaṇamathāpi vā ||
kṛcchraṃ varākaṃ vā kuryāttaptakṛcchramathāpi vā
||76||मासोपवासं वा कुर्याच्चांद्रायणमथापि वा ॥
कृच्छ्रं वराकं वा कुर्यात्तप्तकृच्छ्रमथापि वा
yavānnairvā phalāhāraiḥ śākāhāraiḥ payovrataiḥ ||
prāṇayātrāṃ prakurvīta yāvatprāṇaḥ svayaṃ vrajet
||77||यवान्नैर्वा फलाहारैः शाकाहारैः पयोव्रतैः ॥
प्राणयात्रां प्रकुर्वीत यावत्प्राणः स्वयं व्रजेत्
paryaṃkaśāyinī nārī vi dhavā pātayetpatim ||
tasmādbhūśayanaṃ kāryaṃ patisaukhyasamīhayā
||78||पर्यंकशायिनी नारी वि धवा पातयेत्पतिम् ॥
तस्माद्भूशयनं कार्यं पतिसौख्यसमीहया
na cāṃgodvartanaṃ kāryaṃ striyā vidhavayā kvacit ||
gaṃdhadravyasya saṃyogo naiva kāryastayā punaḥ
||79||न चांगोद्वर्तनं कार्यं स्त्रिया विधवया क्वचित् ॥
गंधद्रव्यस्य संयोगो नैव कार्यस्तया पुनः
tarpaṇaṃ pratyahaṃ kāryaṃ bhartuḥ kuśatilodakaiḥ ||
tatpitustatpituścāpi nāmagotrādipūrvakama
||80||तर्पणं प्रत्यहं कार्यं भर्तुः कुशतिलोदकैः ॥
तत्पितुस्तत्पितुश्चापि नामगोत्रादिपूर्वकम
viṣṇostu pūjanaṃ kāryaṃ pati buddhyā na cānyathā ||
patimeva sadā dhyāyedviṣṇurūpadharaṃ harim
||81||विष्णोस्तु पूजनं कार्यं पति बुद्ध्या न चान्यथा ॥
पतिमेव सदा ध्यायेद्विष्णुरूपधरं हरिम्
yadyadiṣṭatamaṃ loke yacca patyuḥ samīhitam ||
tattadguṇavate deyaṃ patiprīṇanakāmyayā
||82||यद्यदिष्टतमं लोके यच्च पत्युः समीहितम् ॥
तत्तद्गुणवते देयं पतिप्रीणनकाम्यया
vaiśākhe kārtike māghe viśeṣaniyamāṃścaret ||
snānaṃ dānaṃ tīrthayātrāṃ viṣṇornāmagrahaṃ muhuḥ
||83||वैशाखे कार्तिके माघे विशेषनियमांश्चरेत् ॥
स्नानं दानं तीर्थयात्रां विष्णोर्नामग्रहं मुहुः
vaiśākhe jalakuṃbhāṃśca kārtike ghṛtadīpakāḥ ||
māghe dhānya tilotsargaḥ svargaloke viśiṣyate
||84||वैशाखे जलकुंभांश्च कार्तिके घृतदीपकाः ॥
माघे धान्य तिलोत्सर्गः स्वर्गलोके विशिष्यते
prapā kāryā ca vaiśākhe deve deyā galaṃtikā ||
upānadvyajanaṃ chatraṃ sūkṣmavāsāṃsi candanam
||85||प्रपा कार्या च वैशाखे देवे देया गलंतिका ॥
उपानद्व्यजनं छत्रं सूक्ष्मवासांसि चन्दनम्
sakarpūraṃ ca tāṃbūlaṃ puṣpadānaṃ tathaiva ca ||
jalapātrāṇyanekāni tathā puṣpa gṛhāṇi ca
||86||सकर्पूरं च तांबूलं पुष्पदानं तथैव च ॥
जलपात्राण्यनेकानि तथा पुष्प गृहाणि च
pānāni ca vicitrāṇi drākṣā raṃbhā phalāni ca ||
deyāni dvijamukhyebhyaḥ patirme prīyatāmiti
||87||पानानि च विचित्राणि द्राक्षा रंभा फलानि च ॥
देयानि द्विजमुख्येभ्यः पतिर्मे प्रीयतामिति
ūrje yavānnamaśnīyādekānnamathavā punaḥ ||
vṛṃtākaṃ sūraṇaṃ caiva śūkaśiṃbiṃ ca varjayet
||88||ऊर्जे यवान्नमश्नीयादेकान्नमथवा पुनः ॥
वृंताकं सूरणं चैव शूकशिंबिं च वर्जयेत्
kārtike varjayettailaṃ kārtike varjaye nmadhu ||
kārtike varjayetkāṃsyaṃ kārtike cāpisaṃdhitam
||89||कार्तिके वर्जयेत्तैलं कार्तिके वर्जये न्मधु ॥
कार्तिके वर्जयेत्कांस्यं कार्तिके चापिसंधितम्
kārtike maunaniyame ghaṃṭāṃ cāru pradāpayeta ||
patrabhojī kāṃsyapātraṃ ghṛtapūrṇaṃ prayacchati
||90||कार्तिके मौननियमे घंटां चारु प्रदापयेत ॥
पत्रभोजी कांस्यपात्रं घृतपूर्णं प्रयच्छति
bhūmiśayyāvrate deyā śayyā ślakṣṇā satūlikā ||
phalatyāge phalaṃ deyaṃ rasatyāge ca tadrasam
||91||भूमिशय्याव्रते देया शय्या श्लक्ष्णा सतूलिका ॥
फलत्यागे फलं देयं रसत्यागे च तद्रसम्
dhānyatyāge ca taddhānyamathavā śālayaḥ smṛtāḥ ||
dhenūrdadyātprayatnena sālaṃkārāḥ sakāṃcanāḥ
||92||धान्यत्यागे च तद्धान्यमथवा शालयः स्मृताः ॥
धेनूर्दद्यात्प्रयत्नेन सालंकाराः सकांचनाः
ekataḥ sarvadānāni dīpadānaṃ tathaikataḥ ||
kārtike dīpadānasya kalāṃ nārhaṃti ṣoḍaśīm
||93||एकतः सर्वदानानि दीपदानं तथैकतः ॥
कार्तिके दीपदानस्य कलां नार्हंति षोडशीम्
kiṃcidabhyudite sūrye māghasnānaṃ samācaret ||
yathāśaktyā ca niyamānmāghasnāyī samācaret
||94||किंचिदभ्युदिते सूर्ये माघस्नानं समाचरेत् ॥
यथाशक्त्या च नियमान्माघस्नायी समाचरेत्
pakvānnairbho jayedviprānyatinopi tapasvinaḥ ||
laḍḍukaiḥ pheṇikābhiśca vaṭakeṃḍarikādibhiḥ
||95||पक्वान्नैर्भो जयेद्विप्रान्यतिनोपि तपस्विनः ॥
लड्डुकैः फेणिकाभिश्च वटकेंडरिकादिभिः
ghṛtapakvaiḥ samīracaiḥ śucikarpūravāsitaiḥ ||
garbhe śarkarayā pūrṇairnetrānaṃ daiḥ sugaṃdhibhiḥ
||96||घृतपक्वैः समीरचैः शुचिकर्पूरवासितैः ॥
गर्भे शर्करया पूर्णैर्नेत्रानं दैः सुगंधिभिः
śuṣkeṃdhanānāṃ bhārāṃśca dadyācchītāpanuttaye ||
kaṃcukaṃ tūlagarbhaṃ ca tūlikāṃ sūpavītikām
||97||शुष्केंधनानां भारांश्च दद्याच्छीतापनुत्तये ॥
कंचुकं तूलगर्भं च तूलिकां सूपवीतिकाम्
maṃjiṣṭhā raktavāsāṃsi tathā tūlavatīṃ paṭīm ||
jātīphala lavaṃgaiśca tāṃbūlāni bahūnyapi
||98||मंजिष्ठा रक्तवासांसि तथा तूलवतीं पटीम् ॥
जातीफल लवंगैश्च तांबूलानि बहून्यपि
kaṃbalāni vicitrāṇi nirvātāni gṛhāṇi ca ||
mṛdulāḥ pādarakṣāśca sugaṃdhyudvarttanāni ca
||99||कंबलानि विचित्राणि निर्वातानि गृहाणि च ॥
मृदुलाः पादरक्षाश्च सुगंध्युद्वर्त्तनानि च
ghṛtakaṃbalapūjābhirmahāsnānapuraḥsaram ||
kṛṣṇāguruprabhṛtibhirgarbhāgāre pradhūpanaiḥ
||100||घृतकंबलपूजाभिर्महास्नानपुरःसरम् ॥
कृष्णागुरुप्रभृतिभिर्गर्भागारे प्रधूपनैः
sthūlavartipradīpaiśca naivedyairvividhaistathā ||
bhartṛsvarūpo bhagavānprīyatāmiti coccaret
||1||स्थूलवर्तिप्रदीपैश्च नैवेद्यैर्विविधैस्तथा ॥
भर्तृस्वरूपो भगवान्प्रीयतामिति चोच्चरेत्
evaṃvidhaiśca vidhavā vividhairniyamairvrataiḥ ||
vaiśākhānkārtikānmāghānevamevātivāhayet
||2||एवंविधैश्च विधवा विविधैर्नियमैर्व्रतैः ॥
वैशाखान्कार्तिकान्माघानेवमेवातिवाहयेत्
nādhirohedanaḍvāhaṃ prāṇaiḥ kaṃṭhagatairapi ||
kaṃcukaṃ na parīdadhyādvāso na vikṛtaṃ nyaset
||3||नाधिरोहेदनड्वाहं प्राणैः कंठगतैरपि ॥
कंचुकं न परीदध्याद्वासो न विकृतं न्यसेत्
apṛṣṭvā tu sutānkiṃcinna kuryādbhartṛtatparā ||
evaṃ caryāparā nityaṃ vidhavāpi śubhā matā
||4||अपृष्ट्वा तु सुतान्किंचिन्न कुर्याद्भर्तृतत्परा ॥
एवं चर्यापरा नित्यं विधवापि शुभा मता
evaṃ dharmasamāyuktā vidhavāpi pativratā ||
patilokānavāpnoti nabhavetkvāpi duḥkhabhāk
||5||एवं धर्मसमायुक्ता विधवापि पतिव्रता ॥
पतिलोकानवाप्नोति नभवेत्क्वापि दुःखभाक्
na gaṃgayā tayā bhedo yā nārī patidevatā ||
umāśivasamā sākṣātta smāttāṃ pūjayedbudhaḥ
||6||न गंगया तया भेदो या नारी पतिदेवता ॥
उमाशिवसमा साक्षात्त स्मात्तां पूजयेद्बुधः
bṛhaspatiruvāca
gaṃgāsnānaphalaṃ tvetadyajjātaṃ tava darśanam ||
lopāmudre mahāmātarbhartṛpādāṃbujekṣaṇe
||7||गंगास्नानफलं त्वेतद्यज्जातं तव दर्शनम् ॥
लोपामुद्रे महामातर्भर्तृपादांबुजेक्षणे
iti stutvā mahābhāgāṃ rājaputrīṃ pativratām ||
praṇamya ca guruḥ prāha muniṃ sarvārthakovidaḥ ||
praṇavastvaṃ śrutiriyaṃ kṣamaiṣā tvaṃ svayaṃ tapaḥ ||
satkriyeyaṃ phalaṃ tvaṃ hi dhanyosīti mahāmune
||9||इति स्तुत्वा महाभागां राजपुत्रीं पतिव्रताम् ॥
प्रणम्य च गुरुः प्राह मुनिं सर्वार्थकोविदः ॥
प्रणवस्त्वं श्रुतिरियं क्षमैषा त्वं स्वयं तपः ॥
सत्क्रियेयं फलं त्वं हि धन्योसीति महामुने
idaṃ pātivrataṃ tejo brahmatejo bhavānparam ||
tatrāpyetattapastejaḥ kimasādhyatamaṃ tava
||110||इदं पातिव्रतं तेजो ब्रह्मतेजो भवान्परम् ॥
तत्राप्येतत्तपस्तेजः किमसाध्यतमं तव
tava nāviditaṃ kiṃcittathāpi ca vadāmyaham ||
yadarthamāgatā devāstanmunetra niśāmaya
||11||तव नाविदितं किंचित्तथापि च वदाम्यहम् ॥
यदर्थमागता देवास्तन्मुनेत्र निशामय
ayaṃ śatamakhaḥ śrīmānvṛtrahā kuliśāyudhaḥ ||
siddhyaṣṭakaṃ hi yaddvāri dṛkprasādaṃ samīkṣate
||12||अयं शतमखः श्रीमान्वृत्रहा कुलिशायुधः ॥
सिद्ध्यष्टकं हि यद्द्वारि दृक्प्रसादं समीक्षते
yasyapuryāḥ parisare kāmadhenu vrajaścaret ||
yatpaurāḥ kalpavṛkṣāṇāṃ nityaṃ chāyāsu śerate
||13||यस्यपुर्याः परिसरे कामधेनु व्रजश्चरेत् ॥
यत्पौराः कल्पवृक्षाणां नित्यं छायासु शेरते
yadrathyāsu ca tiṣṭhaṃti te ciṃtāmaṇikarkarāḥ ||
ayamagnirjagadyonirdharmarājastvayaṃ punaḥ
||14||यद्रथ्यासु च तिष्ठंति ते चिंतामणिकर्कराः ॥
अयमग्निर्जगद्योनिर्धर्मराजस्त्वयं पुनः
nirṛtirvaruṇovāyuḥśrīdarudrādayastvamī ||
ārādhyaṃte ca cāritraiḥ sarvakāmārtha mīśvarāḥ
||15||निर्ऋतिर्वरुणोवायुःश्रीदरुद्रादयस्त्वमी ॥
आराध्यंते च चारित्रैः सर्वकामार्थ मीश्वराः
mamabhyarthayitāromī tvaṃ yācyastu jagatkṛte ||
vāṅmātrodyamasādhyaṃ tattavaviśvopakārakam |
kaścicchailo viṃdhyanāmā bhānumārgāvarodhakaḥ ||
vardhitaḥ spardhayā merostadvṛddhiṃ tvaṃ nivāraya
||17||ममभ्यर्थयितारोमी त्वं याच्यस्तु जगत्कृते ॥
वाङ्मात्रोद्यमसाध्यं तत्तवविश्वोपकारकम् ।
कश्चिच्छैलो विंध्यनामा भानुमार्गावरोधकः ॥
वर्धितः स्पर्धया मेरोस्तद्वृद्धिं त्वं निवारय
ye ca svabhāvakaṭhinā ye ca mārgāvarodhakāḥ ||
ye sparddhayā vṛddhimaṃtastadvṛddhirvardhitā'śubhā
||18||ये च स्वभावकठिना ये च मार्गावरोधकाः ॥
ये स्पर्द्धया वृद्धिमंतस्तद्वृद्धिर्वर्धिताऽशुभा
iti śrutvā gurorvākyamavicārya mahāmuniḥ ||
kṣaṇaṃ muniḥsamādhāya tatheti pratyuvāca ha
||19||इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यमविचार्य महामुनिः ॥
क्षणं मुनिःसमाधाय तथेति प्रत्युवाच ह
sādhayiṣyāmi vaḥ kāryaṃ visarjyeti divaukasaḥ ||
punaściṃtāparo bhūtvā'gastirdhyānaparobhavat
||120||साधयिष्यामि वः कार्यं विसर्ज्येति दिवौकसः ॥
पुनश्चिंतापरो भूत्वाऽगस्तिर्ध्यानपरोभवत्
vedavyāsa uvāca
imaṃ pativratādhyāyaṃ śrutvā strīpuruṣopivā ||
pāpakaṃcukamutsṛjya śakralokaṃ prayāsyati
||121||इमं पतिव्रताध्यायं श्रुत्वा स्त्रीपुरुषोपिवा ॥
पापकंचुकमुत्सृज्य शक्रलोकं प्रयास्यति
iti śrīskāṃde mahāpurāṇe ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthai kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe pativratākhyānaṃnāma caturtho'dhyāyaḥ || 4 ||