uṣitvaivaṃ gṛhe vipro dvitīyādāśramātparam
skaṃda uvāca
uṣitvaivaṃ gṛhe vipro dvitīyādāśramātparam ||
valīpalitasaṃyuktastṛtīyāśramamāviśet
||1||उषित्वैवं गृहे विप्रो द्वितीयादाश्रमात्परम् ॥
वलीपलितसंयुक्तस्तृतीयाश्रममाविशेत्
apatyāpatyamālokya grāmyāhārānvisṛjya ca ||
patnīṃ putreṣu saṃtyajya patnyā vā vanamāviśet
||2||अपत्यापत्यमालोक्य ग्राम्याहारान्विसृज्य च ॥
पत्नीं पुत्रेषु संत्यज्य पत्न्या वा वनमाविशेत्
vasānaścarmacīrāṇi sāgnirmunyannavartanaḥ ||
jaṭī sāyaṃprage snāyī śmaśrulonakhalomabhṛt
||3||वसानश्चर्मचीराणि साग्निर्मुन्यन्नवर्तनः ॥
जटी सायंप्रगे स्नायी श्मश्रुलोनखलोमभृत्
śākamūlaphalairvāpi paṃcayajñanna hāpayet ||
ammūlaphalabhikṣābhirarcayedbhikṣukātithīn
||4||शाकमूलफलैर्वापि पंचयज्ञन्न हापयेत् ॥
अम्मूलफलभिक्षाभिरर्चयेद्भिक्षुकातिथीन्
anādātā ca dātā ca dāṃtaḥ svādhyāyatatparaḥ ||
vaitānikaṃ ca juhuyādagnihotraṃ yathāvidhi
||5||अनादाता च दाता च दांतः स्वाध्यायतत्परः ॥
वैतानिकं च जुहुयादग्निहोत्रं यथाविधि
munyannaiḥ svayamānītaiḥ puroḍāśāṃśca nirvapet ||
svayaṃkṛtaṃ ca lavaṇaṃ khādetsnehaṃ phalodravam
||6||मुन्यन्नैः स्वयमानीतैः पुरोडाशांश्च निर्वपेत् ॥
स्वयंकृतं च लवणं खादेत्स्नेहं फलोद्रवम्
varjayeccheluśigrū ca kavakaṃ palalaṃ madhu ||
munyannamāśvinemāsi tyajedyatpūrvasaṃcitam
||7||वर्जयेच्छेलुशिग्रू च कवकं पललं मधु ॥
मुन्यन्नमाश्विनेमासि त्यजेद्यत्पूर्वसंचितम्
grāmyāṇi phalamūlāni phālajānnaṃ ca saṃtyajet ||
daṃtolūkhalako vā syādaśmakuṭṭotha vā bhavet
||8||ग्राम्याणि फलमूलानि फालजान्नं च संत्यजेत् ॥
दंतोलूखलको वा स्यादश्मकुट्टोथ वा भवेत्
sadyaḥ prakṣālako vā syādathavā māsasaṃcayī ||
triṣaḍdvādaśamāsānnaphalamūlādisaṃgrahī
||9||सद्यः प्रक्षालको वा स्यादथवा माससंचयी ॥
त्रिषड्द्वादशमासान्नफलमूलादिसंग्रही
naktāśye kāṃtarāśī vā ṣaṣṭhakālāśanopi vā ||
cāṃdrāyaṇavratī vā syātpakṣabhugvātha māsabhuk
||10||नक्ताश्ये कांतराशी वा षष्ठकालाशनोपि वा ॥
चांद्रायणव्रती वा स्यात्पक्षभुग्वाथ मासभुक्
vaikhānasa matasthastu phalamūlāśanopi vā ||
tapasā śoṣayeddehaṃ pitṝndevāṃśca tarpayet
||11||वैखानस मतस्थस्तु फलमूलाशनोपि वा ॥
तपसा शोषयेद्देहं पितॄन्देवांश्च तर्पयेत्
agnimātmani cādhāya vicaredaniketanaḥ ||
bhikṣayetprāṇayātrārthaṃ tāpasānvanavāsinaḥ
||12||अग्निमात्मनि चाधाय विचरेदनिकेतनः ॥
भिक्षयेत्प्राणयात्रार्थं तापसान्वनवासिनः
grāmādānīya vāśnīyādaṣṭau grāsānvasanvane ||
itthaṃ vanāśramī vipro brahmaloke mahīyate
||13||ग्रामादानीय वाश्नीयादष्टौ ग्रासान्वसन्वने ॥
इत्थं वनाश्रमी विप्रो ब्रह्मलोके महीयते
ativāhyāyuṣobhāgaṃ tṛtīyamiti kānane ||
āyuṣastu turīyāṃśe tyaktvā saṃgānparivrajet
||14||अतिवाह्यायुषोभागं तृतीयमिति कानने ॥
आयुषस्तु तुरीयांशे त्यक्त्वा संगान्परिव्रजेत्
ṛṇatrayamasaṃśodhya tvanutpādya sutānapi ||
tathā yajñānaniṣṭvā ca mokṣamicchanvrajatyadhaḥ
||15||ऋणत्रयमसंशोध्य त्वनुत्पाद्य सुतानपि ॥
तथा यज्ञाननिष्ट्वा च मोक्षमिच्छन्व्रजत्यधः
manāgapi na bhūtānāṃ yasmādutpadyate bhayam ||
sarvabhūtāni tasyeha prayacchaṃtyabhayaṃ sadā
||15||मनागपि न भूतानां यस्मादुत्पद्यते भयम् ॥
सर्वभूतानि तस्येह प्रयच्छंत्यभयं सदा
eka eva carennityamanagniraniketanaḥ ||
siddhyarthamasahāyaḥ syādgrāmamannārthamāśrayet
||17||एक एव चरेन्नित्यमनग्निरनिकेतनः ॥
सिद्ध्यर्थमसहायः स्याद्ग्राममन्नार्थमाश्रयेत्
jīvitaṃ maraṇaṃ vātha nābhikāṃkṣetkvacidyatiḥ ||
kālameva pratīkṣeta nirdeśaṃ bhṛtako yathā
||18||जीवितं मरणं वाथ नाभिकांक्षेत्क्वचिद्यतिः ॥
कालमेव प्रतीक्षेत निर्देशं भृतको यथा
sarvatra mamatā śūnyaḥ sarvatra samatāyutaḥ ||
vṛkṣamūlaniketaśca mumukṣuriha śasyate
||19||सर्वत्र ममता शून्यः सर्वत्र समतायुतः ॥
वृक्षमूलनिकेतश्च मुमुक्षुरिह शस्यते
dhyānaṃ śaucaṃ tathā bhikṣā nityamekāṃtaśīlatā ||
yateścatvārikarmāṇi paṃcamaṃ nopapadyate
||20||ध्यानं शौचं तथा भिक्षा नित्यमेकांतशीलता ॥
यतेश्चत्वारिकर्माणि पंचमं नोपपद्यते
vārṣikāṃścaturomāsānviharenna yatiḥ kvacit ||
bījāṃkurāṇāṃ jaṃtūnāṃ hiṃsā tatra yato bhavet
||21||वार्षिकांश्चतुरोमासान्विहरेन्न यतिः क्वचित् ॥
बीजांकुराणां जंतूनां हिंसा तत्र यतो भवेत्
gacchetpariharanjantūnpibetkaṃ vastraśodhitam ||
vācaṃ vadedanudvegāṃ na krudhyetkenacitkvacit
||22||गच्छेत्परिहरन्जन्तून्पिबेत्कं वस्त्रशोधितम् ॥
वाचं वदेदनुद्वेगां न क्रुध्येत्केनचित्क्वचित्
caredātmasahāyaśca nirapekṣo nirāśrayaḥ ||
nityamadhyātmanirato nīcakeśa nakho vaśī
||23||चरेदात्मसहायश्च निरपेक्षो निराश्रयः ॥
नित्यमध्यात्मनिरतो नीचकेश नखो वशी
kusuṃbhavāsā daṃḍāḍhyo bhikṣāśī khyātivarjitaḥ ||
alābudārumṛdveṇu pātraṃ śastaṃ na paṃcamam
||24||कुसुंभवासा दंडाढ्यो भिक्षाशी ख्यातिवर्जितः ॥
अलाबुदारुमृद्वेणु पात्रं शस्तं न पंचमम्
na grāhyaṃ taijasaṃ pātraṃ bhikṣukeṇa kadācana ||
varāṭake saṃgṛhīte tatratatra dinedine
||25||न ग्राह्यं तैजसं पात्रं भिक्षुकेण कदाचन ॥
वराटके संगृहीते तत्रतत्र दिनेदिने
gosahasravadhaṃ pāpaṃ śrutireṣā sanātanī ||
hṛdi sasneha bhāvena ceddrakṣetstriyamekadā
||26||गोसहस्रवधं पापं श्रुतिरेषा सनातनी ॥
हृदि सस्नेह भावेन चेद्द्रक्षेत्स्त्रियमेकदा
koṭidvayaṃ brahmakalpaṃ kuṃbhīpākī na saṃśayaḥ ||
ekakālaṃ caredbhaikṣaṃ na kuryāttatra vistaram
||27||कोटिद्वयं ब्रह्मकल्पं कुंभीपाकी न संशयः ॥
एककालं चरेद्भैक्षं न कुर्यात्तत्र विस्तरम्
vidhūmesanna musale vyaṃgāre bhuktavajjane ||
vṛtte śarāvasaṃpāte bhikṣāṃ nityaṃ caredyatiḥ
||28||विधूमेसन्न मुसले व्यंगारे भुक्तवज्जने ॥
वृत्ते शरावसंपाते भिक्षां नित्यं चरेद्यतिः
alpāhāro rahaḥsthāyī ttviṃdriyārtheṣvalolupaḥ ||
rāgadveṣavirnirmukto bhikṣurmokṣāya kalpate
||29||अल्पाहारो रहःस्थायी त्त्विंद्रियार्थेष्वलोलुपः ॥
रागद्वेषविर्निर्मुक्तो भिक्षुर्मोक्षाय कल्पते
āśrame tu yatiryasya muhūrtamapi viśramet ||
kiṃ tasyānekataṃtreṇa kṛtakṛtyaḥ sa jāyate
||30||आश्रमे तु यतिर्यस्य मुहूर्तमपि विश्रमेत् ॥
किं तस्यानेकतंत्रेण कृतकृत्यः स जायते
saṃcitaṃ yadgrahasthena pāpamāmaraṇāṃtikam ||
nirdhakṣyati hi tatsarvamekarātroṣito yatiḥ
||31||संचितं यद्ग्रहस्थेन पापमामरणांतिकम् ॥
निर्धक्ष्यति हि तत्सर्वमेकरात्रोषितो यतिः
dṛṣṭvā jarābhibhavanamasahyaṃ rogapīḍitam ||
dehatyāgaṃ punargarbhaṃ garbhakleśaṃ ca dāruṇam
||32||दृष्ट्वा जराभिभवनमसह्यं रोगपीडितम् ॥
देहत्यागं पुनर्गर्भं गर्भक्लेशं च दारुणम्
nānāyoni nivāsaṃ ca viyogaṃ ca priyaiḥ saha ||
apriyaiḥ saha saṃyogamadharmādduḥkhasaṃbhavam
||33||नानायोनि निवासं च वियोगं च प्रियैः सह ॥
अप्रियैः सह संयोगमधर्माद्दुःखसंभवम्
punarnirayasaṃvāsaṃnānānarakayātanāḥ ||
karmadoṣasamudbhūtā nṛṇāṃgatiranekadhā
||34||पुनर्निरयसंवासंनानानरकयातनाः ॥
कर्मदोषसमुद्भूता नृणांगतिरनेकधा
deheṣvanityatāṃ dṛṣṭvā nityatā paramātmanaḥ ||
kurvīta muktaye yatnaṃ yatrayatrāśrame rataḥ
||35||देहेष्वनित्यतां दृष्ट्वा नित्यता परमात्मनः ॥
कुर्वीत मुक्तये यत्नं यत्रयत्राश्रमे रतः
karapātrīti vikhyātā bhikṣāpātravivarjitā ||
teṣāṃ śataguṇaṃ puṇyaṃ bhavatyeva dinedine
||36||करपात्रीति विख्याता भिक्षापात्रविवर्जिता ॥
तेषां शतगुणं पुण्यं भवत्येव दिनेदिने
āśramāṃścaturastvevaṃ kramādāsevya paṃḍitaḥ ||
nirdvaṃdvastyaktasaṃgaśca brahmabhūyāya kalpate
||37||आश्रमांश्चतुरस्त्वेवं क्रमादासेव्य पंडितः ॥
निर्द्वंद्वस्त्यक्तसंगश्च ब्रह्मभूयाय कल्पते
asaṃyataḥ kubuddhīnāmātmā baṃdhāya kalpate ||
dhīmadbhiḥ saṃyataḥ sopi padaṃ dadyādanāmayam
||38||असंयतः कुबुद्धीनामात्मा बंधाय कल्पते ॥
धीमद्भिः संयतः सोपि पदं दद्यादनामयम्
śruti smṛti purāṇaṃ ca vidyopaniṣadastathā ||
ślokāḥ maṃtrāṇi bhāṣyāṇi yaccānyadvāṅmayaṃ kvacit
||39||श्रुति स्मृति पुराणं च विद्योपनिषदस्तथा ॥
श्लोकाः मंत्राणि भाष्याणि यच्चान्यद्वाङ्मयं क्वचित्
vedānuvacanaṃ jñātvā brahmacarya tapo damaḥ ||
śraddhopavāsaḥ svātaṃtryamātmanojñānahetavaḥ
||40||वेदानुवचनं ज्ञात्वा ब्रह्मचर्य तपो दमः ॥
श्रद्धोपवासः स्वातंत्र्यमात्मनोज्ञानहेतवः
sa hi sarvairvijijñāsya ātmaivāśramavartibhiḥ ||
śrotavyastvatha maṃtavyo draṣṭavyaśca prayatnataḥ
||41||स हि सर्वैर्विजिज्ञास्य आत्मैवाश्रमवर्तिभिः ॥
श्रोतव्यस्त्वथ मंतव्यो द्रष्टव्यश्च प्रयत्नतः
ātmajñānena muktiḥ syāttacca yogādṛte nahi ||
sa ca yogaściraṃ kālamabhyāsādeva sidhyati
||42||आत्मज्ञानेन मुक्तिः स्यात्तच्च योगादृते नहि ॥
स च योगश्चिरं कालमभ्यासादेव सिध्यति
nāraṇyasaṃśrayādyogo na nānāgraṃtha ciṃtanāt ||
na dānairna vratairvāpi na tapobhirna vā makhaiḥ
||43||नारण्यसंश्रयाद्योगो न नानाग्रंथ चिंतनात् ॥
न दानैर्न व्रतैर्वापि न तपोभिर्न वा मखैः
na ca padmāsanādyogo na vā ghrāṇāgravīkṣaṇāt ||
na śauce na na maunena na maṃtrārādhanairapi
||44||न च पद्मासनाद्योगो न वा घ्राणाग्रवीक्षणात् ॥
न शौचे न न मौनेन न मंत्राराधनैरपि
abhiyogātsadābhyāsāttatraiva ca viniścayāt ||
punaḥpunaranirvedātsidhyedyogo na cānyathā
||45||अभियोगात्सदाभ्यासात्तत्रैव च विनिश्चयात् ॥
पुनःपुनरनिर्वेदात्सिध्येद्योगो न चान्यथा
ātmakrīḍasya satataṃ sadātmamithunasya ca ||
ātmanyeva su tṛptasya yogasiddhirna dūrataḥ
||46||आत्मक्रीडस्य सततं सदात्ममिथुनस्य च ॥
आत्मन्येव सु तृप्तस्य योगसिद्धिर्न दूरतः
atrātmavyatirekeṇa dvitīyaṃ yo na paśyati ||
ātmārāmaḥ sa yogīṃdro brahmībhūto bhavediha
||47||अत्रात्मव्यतिरेकेण द्वितीयं यो न पश्यति ॥
आत्मारामः स योगींद्रो ब्रह्मीभूतो भवेदिह
saṃyogastvātmamanasoryoga ityucyate budhaiḥ ||
prāṇāpānasamāyogo yoga ityapi kaiścana
||48||संयोगस्त्वात्ममनसोर्योग इत्युच्यते बुधैः ॥
प्राणापानसमायोगो योग इत्यपि कैश्चन
viṣayeṃdriya saṃyogo yoga ityapyapaṃḍitaiḥ ||
viṣayāsaktacittānāṃ jñānaṃ mokṣaśca dūrataḥ
||49||विषयेंद्रिय संयोगो योग इत्यप्यपंडितैः ॥
विषयासक्तचित्तानां ज्ञानं मोक्षश्च दूरतः
durnivārā manovṛttiryāvatsā na nivartate ||
kiṃ vadaṃtyapiyogasya tāvannedīyasī kutaḥ
||50||दुर्निवारा मनोवृत्तिर्यावत्सा न निवर्तते ॥
किं वदंत्यपियोगस्य तावन्नेदीयसी कुतः
vṛttihīnaṃ manaḥ kṛtvā kṣetrajñe paramātmani ||
ekīkṛtya vimucyeta yogayuktaḥ sa ucyate
||51||वृत्तिहीनं मनः कृत्वा क्षेत्रज्ञे परमात्मनि ॥
एकीकृत्य विमुच्येत योगयुक्तः स उच्यते
bahirmukhāni sarvāṇi kṛtvā khānyaṃtarāṇi vai ||
manasyeveṃdriyagrāmaṃ manaścātmani yojayet
||52||बहिर्मुखानि सर्वाणि कृत्वा खान्यंतराणि वै ॥
मनस्येवेंद्रियग्रामं मनश्चात्मनि योजयेत्
sarvabhāvavinirmuktaṃ kṣetrajñaṃ brahmaṇi nyaset ||
etaddhyānaṃ ca yogaśca śeṣonyo graṃthavistaraḥ
||53||सर्वभावविनिर्मुक्तं क्षेत्रज्ञं ब्रह्मणि न्यसेत् ॥
एतद्ध्यानं च योगश्च शेषोन्यो ग्रंथविस्तरः
yannāsti sarvalokeṣu tadastīti virudhyate ||
kathyamānaṃ tadanyasya hṛdayenāvatiṣṭhate
||54||यन्नास्ति सर्वलोकेषु तदस्तीति विरुध्यते ॥
कथ्यमानं तदन्यस्य हृदयेनावतिष्ठते
svasaṃvedyaṃ hi tadbrahma kumārī strī sukhaṃ yathā ||
ayogī naiva tadvetti jātyaṃdha iva vartikām
||55||स्वसंवेद्यं हि तद्ब्रह्म कुमारी स्त्री सुखं यथा ॥
अयोगी नैव तद्वेत्ति जात्यंध इव वर्तिकाम्
nityābhyasanaśīlasya svasaṃvedyaṃ hi tadbhavet ||
tatsūkṣmatvādanirdeśyaṃ paraṃ brahma sanātanam
||56||नित्याभ्यसनशीलस्य स्वसंवेद्यं हि तद्भवेत् ॥
तत्सूक्ष्मत्वादनिर्देश्यं परं ब्रह्म सनातनम्
kṣaṇamapyekamudakaṃ yathā na sthiratāmiyāt ||
vātāhataṃ yathā cittaṃ tasmāttasya na viśvaset
||57||क्षणमप्येकमुदकं यथा न स्थिरतामियात् ॥
वाताहतं यथा चित्तं तस्मात्तस्य न विश्वसेत्
ato'nilaṃ niruṃdhīta cittasya sthairya hetave ||
marunnirodhanārthāya ṣaḍaṃgaṃ yogamabhyaset
||58||अतोऽनिलं निरुंधीत चित्तस्य स्थैर्य हेतवे ॥
मरुन्निरोधनार्थाय षडंगं योगमभ्यसेत्
āsanaṃ prāṇasaṃrodhaḥ pratyāhāraśca dhāraṇā ||
dhyānaṃ samādhiretāni yogāṃgāni bhavaṃti ṣaṭ
||59||आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारश्च धारणा ॥
ध्यानं समाधिरेतानि योगांगानि भवंति षट्
āsanānīha tāvaṃti yāvaṃtyo jīvayo nayaḥ ||
siddhāsanamidaṃ proktaṃ yogino yogasiddhidam
||60||आसनानीह तावंति यावंत्यो जीवयो नयः ॥
सिद्धासनमिदं प्रोक्तं योगिनो योगसिद्धिदम्
etadabhyasanānnityaṃ varṣmadārḍhyamavāpnuyāt
||61||एतदभ्यसनान्नित्यं वर्ष्मदार्ढ्यमवाप्नुयात्
dakṣiṇaṃ caraṇaṃ nyasya vāmorūpari yogavit ||
yāmyorūpari vāmaṃ ca padmāsanamidaṃ viduḥ
||62||दक्षिणं चरणं न्यस्य वामोरूपरि योगवित् ॥
याम्योरूपरि वामं च पद्मासनमिदं विदुः
karābhyāṃ dhārayetpaścādaṃguṣṭhau dṛḍhabaṃdhavit ||
bhavetpadmāsanādasmādabhyāsāddṛḍhavigrahaḥ
||63||कराभ्यां धारयेत्पश्चादंगुष्ठौ दृढबंधवित् ॥
भवेत्पद्मासनादस्मादभ्यासाद्दृढविग्रहः
athavā hyāsane yasminsukhamasyopajāyate ||
svastikādau tadadhyāsya yogaṃ yuṃjīta yogavit
||64||अथवा ह्यासने यस्मिन्सुखमस्योपजायते ॥
स्वस्तिकादौ तदध्यास्य योगं युंजीत योगवित्
na toyavahnisāmīpye na jīrṇāraṇyagoṣṭhayoḥ ||
na daṃśamaśakākīrṇe na caitye na ca catvare
||69||न तोयवह्निसामीप्ये न जीर्णारण्यगोष्ठयोः ॥
न दंशमशकाकीर्णे न चैत्ये न च चत्वरे
keśabhasmatuṣāṃgāra kīkasādi pradūṣite ||
nābhyasetpūtigaṃdhādau na sthāne janasaṃkule
||66||केशभस्मतुषांगार कीकसादि प्रदूषिते ॥
नाभ्यसेत्पूतिगंधादौ न स्थाने जनसंकुले
sarvabādhāvirahite sarveṃdriyasukhāvahe ||
manaḥprasādajanane sragdhūpāmodamodite
||67||सर्वबाधाविरहिते सर्वेंद्रियसुखावहे ॥
मनःप्रसादजनने स्रग्धूपामोदमोदिते
nātitṛptaḥ kṣudhārto na na viṇmūtraprabādhitaḥ ||
nādhvakhinno na ciṃtārto yogaṃ yuṃjīta yogavit
||68||नातितृप्तः क्षुधार्तो न न विण्मूत्रप्रबाधितः ॥
नाध्वखिन्नो न चिंतार्तो योगं युंजीत योगवित्
ūrusthottānacaraṇaḥ savyenyasyottaraṃ karam ||
uttānaṃ kiṃcidunnamya vaktraṃ viṣṭabhya corasā
||69||ऊरुस्थोत्तानचरणः सव्येन्यस्योत्तरं करम् ॥
उत्तानं किंचिदुन्नम्य वक्त्रं विष्टभ्य चोरसा
nimīlitākṣaḥ sattvastho daṃtairdaṃtānna saṃspṛśet ||
tālusthācalajihvaśca saṃvṛtāsyaḥ suniścalaḥ
||70||निमीलिताक्षः सत्त्वस्थो दंतैर्दंतान्न संस्पृशेत् ॥
तालुस्थाचलजिह्वश्च संवृतास्यः सुनिश्चलः
sanniyamyeṃdriyagrāmaṃ nātinīcocchritāsanaḥ ||
madhyamaṃ cottamaṃ cātha prāṇāyāmamupakramet
||71||सन्नियम्येंद्रियग्रामं नातिनीचोच्छ्रितासनः ॥
मध्यमं चोत्तमं चाथ प्राणायाममुपक्रमेत्
cale'nile calaṃ sarvaṃ niścale tatra niścalam ||
sthāṇutvamāpnuyādyogī tato'nilaniruṃdhanāt
||72||चलेऽनिले चलं सर्वं निश्चले तत्र निश्चलम् ॥
स्थाणुत्वमाप्नुयाद्योगी ततोऽनिलनिरुंधनात्
yāvaddehe sthitaḥ prāṇo jīvitaṃ tāvaducyate ||
nirgate tatra maraṇaṃ tataḥ prāṇaṃ niruṃdhayet
||73||यावद्देहे स्थितः प्राणो जीवितं तावदुच्यते ॥
निर्गते तत्र मरणं ततः प्राणं निरुंधयेत्
yāvadbaddho maruddehe yāvacceto nirāśrayam ||
yāvaddṛṣṭirbhuvormadhye tāvatkālabhayaṃ kutaḥ
||74||यावद्बद्धो मरुद्देहे यावच्चेतो निराश्रयम् ॥
यावद्दृष्टिर्भुवोर्मध्ये तावत्कालभयं कुतः
kālasādhvasatobrahmā prāṇāyāmaṃ sadācaret ||
yoginaḥ siddhimāpannāḥ samyakprāṇaniyaṃtraṇāt
||75||कालसाध्वसतोब्रह्मा प्राणायामं सदाचरेत् ॥
योगिनः सिद्धिमापन्नाः सम्यक्प्राणनियंत्रणात्
maṃdo dvādaśamātrastu mātrā laghvakṣarā matā ||
madhyamo dviguṇaḥ pūrvāduttamastriguṇastataḥ
||76||मंदो द्वादशमात्रस्तु मात्रा लघ्वक्षरा मता ॥
मध्यमो द्विगुणः पूर्वादुत्तमस्त्रिगुणस्ततः
svedaṃ kaṃpaṃ viṣādaṃ ca janayetkramaśastvasau ||
prathamena jayetsvedaṃ dvitīyena tu vepathum
||77||स्वेदं कंपं विषादं च जनयेत्क्रमशस्त्वसौ ॥
प्रथमेन जयेत्स्वेदं द्वितीयेन तु वेपथुम्
viṣādaṃ hi tṛtīyena siddhaḥ prāṇotha yoginaḥ ||
bhavetkramātsanniruddhaḥ siddhaḥ prāṇotha yoginā ||
krameṇa sevyamānosau nayate yatra cecchati
||78||विषादं हि तृतीयेन सिद्धः प्राणोथ योगिनः ॥
भवेत्क्रमात्सन्निरुद्धः सिद्धः प्राणोथ योगिना ॥
क्रमेण सेव्यमानोसौ नयते यत्र चेच्छति
haṭhānniruddhaprāṇoyaṃ romakūpeṣu niḥsaret ||
dehaṃvidārayatyeṣa kuṣṭhādijanayatyapi
||79||हठान्निरुद्धप्राणोयं रोमकूपेषु निःसरेत् ॥
देहंविदारयत्येष कुष्ठादिजनयत्यपि
tatpratyāyayitavyosau krameṇāraṇyahastivat ||
vanyo gajo gajārirvā krameṇa mṛdutāmiyāt
||80||तत्प्रत्याययितव्योसौ क्रमेणारण्यहस्तिवत् ॥
वन्यो गजो गजारिर्वा क्रमेण मृदुतामियात्
karoti śāstṛnirdeśaṃ na ca taṃ parilaṃghayet ||
tathā prāṇo hadisthoyaṃ yoginākramayogataḥ ||
gṛhītaḥ sevyamānastu viśraṃbhamupagacchati
||81||करोति शास्तृनिर्देशं न च तं परिलंघयेत् ॥
तथा प्राणो हदिस्थोयं योगिनाक्रमयोगतः ॥
गृहीतः सेव्यमानस्तु विश्रंभमुपगच्छति
ṣaṭtriṃśadaṃgulo haṃsaḥ prayāṇaṃ kurute bahiḥ ||
savyāpasavyamārgeṇa prayāṇātprāṇa ucyate
||82||षट्त्रिंशदंगुलो हंसः प्रयाणं कुरुते बहिः ॥
सव्यापसव्यमार्गेण प्रयाणात्प्राण उच्यते
śuddhimeti yadā sarvaṃ nāḍīcakra manākulam ||
tadaiva jāyate yogī kṣamaḥ prāṇanirodhane
||83||शुद्धिमेति यदा सर्वं नाडीचक्र मनाकुलम् ॥
तदैव जायते योगी क्षमः प्राणनिरोधने
dṛḍhāsano yathāśakti prāṇaṃ caṃdreṇa pūrayet ||
recayedatha sūryeṇa prāṇāyāmoyamucyate
||84||दृढासनो यथाशक्ति प्राणं चंद्रेण पूरयेत् ॥
रेचयेदथ सूर्येण प्राणायामोयमुच्यते
sravatpīyūṣadhāraughaṃ dhyāyaṃścaṃdrasamanvitam ||
prāṇāyāmena yogīṃdraḥ sukhamāpnoti tatkṣaṇāt
||85||स्रवत्पीयूषधारौघं ध्यायंश्चंद्रसमन्वितम् ॥
प्राणायामेन योगींद्रः सुखमाप्नोति तत्क्षणात्
raviṇā prāṇamākṛṣya pūrayedaudarīṃ darīm ||
kuṃbhayitvā śanaiḥ paścādyogī caṃdreṇa recayet
||86||रविणा प्राणमाकृष्य पूरयेदौदरीं दरीम् ॥
कुंभयित्वा शनैः पश्चाद्योगी चंद्रेण रेचयेत्
jvalajvalanapuṃjābhaṃ śīlayannuṣmaguṃ hṛdi ||
anena yāmyāyāmena yogīṃdraḥ śarmabhāgbhavet
||87||ज्वलज्वलनपुंजाभं शीलयन्नुष्मगुं हृदि ॥
अनेन याम्यायामेन योगींद्रः शर्मभाग्भवेत्
itthaṃ māsatrayābhyāsādubhayāyāmasevanāt ||
śuddhanāḍīgaṇo yogī siddhaprāṇobhidhīyate
||88||इत्थं मासत्रयाभ्यासादुभयायामसेवनात् ॥
शुद्धनाडीगणो योगी सिद्धप्राणोभिधीयते
yatheṣṭaṃ dhāraṇaṃ vāyoranalasya pradīpanam ||
nādābhivyaktirārogyaṃ bhavennāḍīviśodhanāt
||89||यथेष्टं धारणं वायोरनलस्य प्रदीपनम् ॥
नादाभिव्यक्तिरारोग्यं भवेन्नाडीविशोधनात्
prāṇodehagatovāyurāyāmastannibaṃdhanam ||
ekaśvāsamayī mātrā prāṇāyāmo nirucyate
||90||प्राणोदेहगतोवायुरायामस्तन्निबंधनम् ॥
एकश्वासमयी मात्रा प्राणायामो निरुच्यते
prāṇāyāme'dhame gharmaḥ kaṃpo bhavati madhyame ||
uttiṣṭheduttame deho baddhapadmāsano muhuḥ
||91||प्राणायामेऽधमे घर्मः कंपो भवति मध्यमे ॥
उत्तिष्ठेदुत्तमे देहो बद्धपद्मासनो मुहुः
prāṇāyāmairdaheddoṣānpratyāhāreṇa pātakam ||
manodhairyaṃ dhāraṇayā dhyāneneśvaradarśanam
||92||प्राणायामैर्दहेद्दोषान्प्रत्याहारेण पातकम् ॥
मनोधैर्यं धारणया ध्यानेनेश्वरदर्शनम्
samādhinā labhenmokṣaṃ tyaktvā dharmaṃ śubhāśubham ||
āsanena vapurdārḍhyaṃ ṣaḍaṃgamiti kīrtitam
||93||समाधिना लभेन्मोक्षं त्यक्त्वा धर्मं शुभाशुभम् ॥
आसनेन वपुर्दार्ढ्यं षडंगमिति कीर्तितम्
prāṇāyāmadviṣaṭkena pratyāhāra udāhṛtaḥ ||
pratyāhārairdvādaśabhirdhāraṇā parikīrtitā
||94||प्राणायामद्विषट्केन प्रत्याहार उदाहृतः ॥
प्रत्याहारैर्द्वादशभिर्धारणा परिकीर्तिता
bhavedīśvarasaṃgatyai dhyānaṃ dvādaśadhāraṇam ||
dhyānadvādaśakenaiva samādhirabhidhīyate
||95||भवेदीश्वरसंगत्यै ध्यानं द्वादशधारणम् ॥
ध्यानद्वादशकेनैव समाधिरभिधीयते
samādheḥ parato jyotiranaṃtaṃ svaprakāśakam ||
tasmindṛṣṭe kriyākāṃḍaṃ yātāyātaṃ nivartate
||96||समाधेः परतो ज्योतिरनंतं स्वप्रकाशकम् ॥
तस्मिन्दृष्टे क्रियाकांडं यातायातं निवर्तते
pavane vyomasaṃprāpte dhvanirutpadyate mahān ||
ghaṃṭādīnāṃ pravādyānāṃ tataḥ siddhiradūrataḥ
||97||पवने व्योमसंप्राप्ते ध्वनिरुत्पद्यते महान् ॥
घंटादीनां प्रवाद्यानां ततः सिद्धिरदूरतः
prāṇāyāmena yuktena sarvavyādhikṣayobhavet ||
ayuktābhyāsayogena sarvavyādhisamudbhavaḥ
||98||प्राणायामेन युक्तेन सर्वव्याधिक्षयोभवेत् ॥
अयुक्ताभ्यासयोगेन सर्वव्याधिसमुद्भवः
hikkā śvāsaśca kāsaśca śiraḥ karṇākṣivedanāḥ ||
. bhavaṃti vividhā doṣāḥ pavanasya vyatikramāt
||99||हिक्का श्वासश्च कासश्च शिरः कर्णाक्षिवेदनाः ॥
. भवंति विविधा दोषाः पवनस्य व्यतिक्रमात्
yuktaṃ yuktaṃ tyajedvāyuṃ yuktaṃyuktaṃ ca pūrayet ||
yuktaṃyuktaṃ ca badhnīyāditthaṃ sidhyati yogavit
||100||युक्तं युक्तं त्यजेद्वायुं युक्तंयुक्तं च पूरयेत् ॥
युक्तंयुक्तं च बध्नीयादित्थं सिध्यति योगवित्
iṃdriyāṇāṃ hi caratāṃ viṣayeṣu yadṛcchayā ||
yatpratyāharaṇaṃ yuktyā pratyāhāraḥ sa ucyate
||1||इंद्रियाणां हि चरतां विषयेषु यदृच्छया ॥
यत्प्रत्याहरणं युक्त्या प्रत्याहारः स उच्यते
pratyāharati yaḥ khāni kūrmoṃgānīva sarvataḥ ||
pratyāhṛti vidhānena sa syādvigatakalmaṣaḥ
||2||प्रत्याहरति यः खानि कूर्मोंगानीव सर्वतः ॥
प्रत्याहृति विधानेन स स्याद्विगतकल्मषः
nābhideśe vasedbhānustāludeśe ca caṃdramāḥ ||
varṣatyadhomukhaścaṃdro grasedūrdhvamukho raviḥ
||3||नाभिदेशे वसेद्भानुस्तालुदेशे च चंद्रमाः ॥
वर्षत्यधोमुखश्चंद्रो ग्रसेदूर्ध्वमुखो रविः
karaṇaṃ tacca kartavyaṃ yena sā prāpyate sudhā ||
ūrdhvanābhiradhastālurūrdhvaṃ bhānuradhaḥśaśī ||
karaṇaṃ viparītākhyamabhyāsādeva jāyate
||4||करणं तच्च कर्तव्यं येन सा प्राप्यते सुधा ॥
ऊर्ध्वनाभिरधस्तालुरूर्ध्वं भानुरधःशशी ॥
करणं विपरीताख्यमभ्यासादेव जायते
kākacaṃcuvadāsyena śītalaṃ śītalaṃ pibet ||
prāṇaṃ prāṇavidhānajño yogī bhavati nirjaraḥ
||5||काकचंचुवदास्येन शीतलं शीतलं पिबेत् ॥
प्राणं प्राणविधानज्ञो योगी भवति निर्जरः
rasanāṃ tāluvivare nidhāyordhvamukho'mṛtam ||
dhayannijarratāṃ gacchedāṣaṇmāsānna saṃśayaḥ
||6||रसनां तालुविवरे निधायोर्ध्वमुखोऽमृतम् ॥
धयन्निजर्रतां गच्छेदाषण्मासान्न संशयः
ūrdhvajihvaḥ sthiro bhūtvā somapānaṃ karoti yaḥ ||
māsārdhena na saṃdeho mṛtyuṃ jayati yogavit
||7||ऊर्ध्वजिह्वः स्थिरो भूत्वा सोमपानं करोति यः ॥
मासार्धेन न संदेहो मृत्युं जयति योगवित्
saṃpīḍya rasanāgreṇa rājadaṃtabilaṃ mahat ||
dhyātvā sudhāmayīṃ devīṃ ṣaṇmāsena kavirbhavet
||8||संपीड्य रसनाग्रेण राजदंतबिलं महत् ॥
ध्यात्वा सुधामयीं देवीं षण्मासेन कविर्भवेत्
amṛtāpūrṇadehasya yogino dvitrivatsarāt ||
ūrdhvaṃ pravartate reto hyaṇimādiguṇodayam
||9||अमृतापूर्णदेहस्य योगिनो द्वित्रिवत्सरात् ॥
ऊर्ध्वं प्रवर्तते रेतो ह्यणिमादिगुणोदयम्
nityaṃ somakalāpūrṇaṃ śarīraṃ yasya yoginaḥ ||
takṣakeṇāpi daṣṭasya viṣaṃ tasya na sarpati
||110||नित्यं सोमकलापूर्णं शरीरं यस्य योगिनः ॥
तक्षकेणापि दष्टस्य विषं तस्य न सर्पति
āsanena samāyuktaḥ prāṇāyāmena saṃyutaḥ ||
pratyāhāreṇa saṃpanno dhāraṇāmatha cābhyaset
||11||आसनेन समायुक्तः प्राणायामेन संयुतः ॥
प्रत्याहारेण संपन्नो धारणामथ चाभ्यसेत्
hṛdaye paṃcabhūtānāṃ dhāraṇāṃ yaḥ pṛthakpṛthak ||
manaso niścalatvena dhāraṇā sābhidhīyate
||12||हृदये पंचभूतानां धारणां यः पृथक्पृथक् ॥
मनसो निश्चलत्वेन धारणा साभिधीयते
haritālanibhāṃ bhūmiṃ sa lakārāṃ savedhasam ||
catuṣkoṇāṃ hṛdi dhyāyedeṣā syātkṣitidhāraṇā
||13||हरितालनिभां भूमिं स लकारां सवेधसम् ॥
चतुष्कोणां हृदि ध्यायेदेषा स्यात्क्षितिधारणा
kaṃṭheṃ'butattvamardheṃdunibhaṃ viṣṇusamanvitam ||
vakārabījaṃ kuṃdābhaṃ dhyāyannaṃbujayediti
||14||कंठेंऽबुतत्त्वमर्धेंदुनिभं विष्णुसमन्वितम् ॥
वकारबीजं कुंदाभं ध्यायन्नंबुजयेदिति
tālusthamiṃdragopābhaṃ trikoṇaṃ rephasaṃyutam ||
rudreṇādhiṣṭhitaṃ tejo dhyātvā vahniṃ jayediti
||15||तालुस्थमिंद्रगोपाभं त्रिकोणं रेफसंयुतम् ॥
रुद्रेणाधिष्ठितं तेजो ध्यात्वा वह्निं जयेदिति
vāyutattvaṃ bhruvormadhye vṛttamaṃjanasannibham ||
yaṃbījamīśadaivatyaṃ dhyāyanvāyuṃ jayediti
||16||वायुतत्त्वं भ्रुवोर्मध्ये वृत्तमंजनसन्निभम् ॥
यंबीजमीशदैवत्यं ध्यायन्वायुं जयेदिति
ākāśaṃ ca marīcivārisadṛśaṃ yadbrahmaraṃdhrasthitaṃ yannāthena sadāśivena sahitaṃ śāṃtaṃ hakārākṣaram ||
prāṇaṃ tatra vinīya paṃcaghaṭikaṃ ciṃtānvitaṃ dhārayedeṣā mokṣakapāṭapāṭanapaṭuḥ proktā nabhodhāraṇā
||17||आकाशं च मरीचिवारिसदृशं यद्ब्रह्मरंध्रस्थितं यन्नाथेन सदाशिवेन सहितं शांतं हकाराक्षरम् ॥
प्राणं तत्र विनीय पंचघटिकं चिंतान्वितं धारयेदेषा मोक्षकपाटपाटनपटुः प्रोक्ता नभोधारणा
staṃbhanīplāvanīcaiva dahanībhrāmaṇī tathā ||
śamanī ca bhavaṃtyetā bhūtānāṃ paṃca dhāraṇāḥ
||18||स्तंभनीप्लावनीचैव दहनीभ्रामणी तथा ॥
शमनी च भवंत्येता भूतानां पंच धारणाः
dhyai ciṃtāyāṃ smṛto dhātuściṃtā tattve suniścalā ||
etaddhyānamiha proktaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ dvidhā
||19||ध्यै चिंतायां स्मृतो धातुश्चिंता तत्त्वे सुनिश्चला ॥
एतद्ध्यानमिह प्रोक्तं सगुणं निर्गुणं द्विधा
saguṇaṃ vaṇarbhedena nirguṇaṃ kevalaṃ matam ||
samaṃtraṃ saguṇaṃ viddhi nirguṇaṃ maṃtravarjitam
||120||सगुणं वणर्भेदेन निर्गुणं केवलं मतम् ॥
समंत्रं सगुणं विद्धि निर्गुणं मंत्रवर्जितम्
aṃtaśceto bahiścakṣuravasthāpya sukhāsanam ||
samatvaṃ ca śarīrasya dhyānamudrātisiddhidā
||21||अंतश्चेतो बहिश्चक्षुरवस्थाप्य सुखासनम् ॥
समत्वं च शरीरस्य ध्यानमुद्रातिसिद्धिदा
nāśvamedhena tatpuṇyaṃ na ca vai rājasūyataḥ ||
yatpuṇyamekadhyānena labhedyogī sthirāsanaḥ
||22||नाश्वमेधेन तत्पुण्यं न च वै राजसूयतः ॥
यत्पुण्यमेकध्यानेन लभेद्योगी स्थिरासनः
śabdādīnāṃ ca tanmātrā yāvatkarṇādiṣu sthitā ||
tāvadeva smṛtaṃ dhyānaṃ syātsamādhirataḥ param
||23||शब्दादीनां च तन्मात्रा यावत्कर्णादिषु स्थिता ॥
तावदेव स्मृतं ध्यानं स्यात्समाधिरतः परम्
dhāraṇā paṃcanāḍīkā dhyānaṃ syātṣaṣṭināḍikam ||
dinadvāśakena syātsamādhiriha bhaṇyate
||24||धारणा पंचनाडीका ध्यानं स्यात्षष्टिनाडिकम् ॥
दिनद्वाशकेन स्यात्समाधिरिह भण्यते
jalasaiṃdhavayoḥ sāmyaṃ yathā bhavati yogataḥ ||
tathātmamanasoraikyaṃ samādhiriha bhaṇyate
||25||जलसैंधवयोः साम्यं यथा भवति योगतः ॥
तथात्ममनसोरैक्यं समाधिरिह भण्यते
yadā saṃkṣīyate prāṇo mānasaṃ ca pralīyate ||
tadā samarasatvaṃ yatsa samādhirihocyate
||26||यदा संक्षीयते प्राणो मानसं च प्रलीयते ॥
तदा समरसत्वं यत्स समाधिरिहोच्यते
yatsamatvaṃ dvayoratra jīvātmaparamātmanoḥ ||
sanaṣṭasarvasaṃkalpaḥ samādhirabhidhīyate
||27||यत्समत्वं द्वयोरत्र जीवात्मपरमात्मनोः ॥
सनष्टसर्वसंकल्पः समाधिरभिधीयते
nātmānaṃ na paraṃ vetti na śītaṃ noṣmameva ca ||
samādhiyukto yogīṃdro na sukhaṃ na sukhetarat
||28||नात्मानं न परं वेत्ति न शीतं नोष्ममेव च ॥
समाधियुक्तो योगींद्रो न सुखं न सुखेतरत्
kālyate naiva kālena lipyate naiva karmaṇā ||
bhidyate na ca śastrāstrai yogī yuktaḥ samādhinā
||29||काल्यते नैव कालेन लिप्यते नैव कर्मणा ॥
भिद्यते न च शस्त्रास्त्रै योगी युक्तः समाधिना
yuktāhāravihāraśca yuktaceṣṭo hi karmasu ||
yuktanidrāvabodhaśca yogī tattvaṃ prapaśyati
||130||युक्ताहारविहारश्च युक्तचेष्टो हि कर्मसु ॥
युक्तनिद्रावबोधश्च योगी तत्त्वं प्रपश्यति
tattvavijñānamānaṃdaṃ brahma brahmavido viduḥ ||
hetudṛṣṭāṃta rahitaṃ vāṅmanobhyāmagocaram
||31||तत्त्वविज्ञानमानंदं ब्रह्म ब्रह्मविदो विदुः ॥
हेतुदृष्टांत रहितं वाङ्मनोभ्यामगोचरम्
tatra yogī nirālaṃbe nirātaṃke nirāmaye ||
ṣaḍaṃgayogavidhinā parebrahmaṇi līyate
||32||तत्र योगी निरालंबे निरातंके निरामये ॥
षडंगयोगविधिना परेब्रह्मणि लीयते
yathā ghṛte ghṛtaṃ kṣiptaṃ ghṛtameva hi tadbhavet ||
kṣīrekṣīraṃ tathā yogī tatra tanmayatāṃ vrajet
||33||यथा घृते घृतं क्षिप्तं घृतमेव हि तद्भवेत् ॥
क्षीरेक्षीरं तथा योगी तत्र तन्मयतां व्रजेत्
anasaṃjātapānīyairvidadhyādaṃgamardanam ||
tyajetkaduṣṇaṃ lavaṇaṃ kṣīrabhojī sadā bhavet
||34||अनसंजातपानीयैर्विदध्यादंगमर्दनम् ॥
त्यजेत्कदुष्णं लवणं क्षीरभोजी सदा भवेत्
brahmacārī jitakrodho jitalobho vimatsaraḥ ||
abdamitthaṃ sadābhyāsātsa yogīti nigadyate
||35||ब्रह्मचारी जितक्रोधो जितलोभो विमत्सरः ॥
अब्दमित्थं सदाभ्यासात्स योगीति निगद्यते
mahāmudrāṃ nabhomudrāmuḍḍīyānaṃ jalaṃdharam ||
mūlabaṃdhaṃ tu yo vetti sa yogī yogasiddhibhāk
||36||महामुद्रां नभोमुद्रामुड्डीयानं जलंधरम् ॥
मूलबंधं तु यो वेत्ति स योगी योगसिद्धिभाक्
śodhanaṃ nāḍījālasya ghaṭanaṃ caṃdrasūryayoḥ ||
rasānāṃ śoṣaṇaṃ samyaṅmahāmudrābhidhīyate
||37||शोधनं नाडीजालस्य घटनं चंद्रसूर्ययोः ॥
रसानां शोषणं सम्यङ्महामुद्राभिधीयते
yoniṃ vāmāṃghriṇā''pīḍya kṛtvā vakṣasthale hanum ||
hastābhyāṃ prasṛtaṃ pādaṃ dhārayeddakṣiṇaṃ ciram
||38||योनिं वामांघ्रिणाऽऽपीड्य कृत्वा वक्षस्थले हनुम् ॥
हस्ताभ्यां प्रसृतं पादं धारयेद्दक्षिणं चिरम्
prāṇena kukṣimāpūrya ciraṃ saṃrecayecchanaiḥ ||
eṣā proktā mahāmudrā mahāghaughavināśinī
||39||प्राणेन कुक्षिमापूर्य चिरं संरेचयेच्छनैः ॥
एषा प्रोक्ता महामुद्रा महाघौघविनाशिनी
caṃdrāṃge tu samabhyasya sūryāṃge punarabhyaset ||
yāvattulyā bhavetsaṃkhyā tato mudrāṃ visarjayet
||140||चंद्रांगे तु समभ्यस्य सूर्यांगे पुनरभ्यसेत् ॥
यावत्तुल्या भवेत्संख्या ततो मुद्रां विसर्जयेत्
na hi pathyamapathyaṃ vā rasāḥ sarvepi nīrasāḥ ||
api ghoraṃ viṣaṃ pītaṃ pīyūṣamivajīryati
||41||न हि पथ्यमपथ्यं वा रसाः सर्वेपि नीरसाः ॥
अपि घोरं विषं पीतं पीयूषमिवजीर्यति
kṣayakuṣṭhagudāvarta gulmājīrṇapurogamāḥ ||
tasya doṣāḥ kṣayaṃ yāṃti mahāmudrāṃ ca yobhyaset
||42||क्षयकुष्ठगुदावर्त गुल्माजीर्णपुरोगमाः ॥
तस्य दोषाः क्षयं यांति महामुद्रां च योभ्यसेत्
kapālakuhare jihvā praviṣṭā viparītagā ||
bhruvoraṃtargatā dṛṣṭirmudrā bhavati khecarī
||43||कपालकुहरे जिह्वा प्रविष्टा विपरीतगा ॥
भ्रुवोरंतर्गता दृष्टिर्मुद्रा भवति खेचरी
na pīḍyate śaraugheṇa na ca lipyeta karmaṇā ||
bādhyate na sa kālena yo mudrāṃ vetti khecarīm
||44||न पीड्यते शरौघेण न च लिप्येत कर्मणा ॥
बाध्यते न स कालेन यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम्
cittaṃ carati khe yasmā jihvā carati khe gatā ||
tenaiṣā khecarī nāma mudrā siddhairniṣevitā
||45||चित्तं चरति खे यस्मा जिह्वा चरति खे गता ॥
तेनैषा खेचरी नाम मुद्रा सिद्धैर्निषेविता
yāvadbiṃduḥ sthito dehe tāvanmutyubhayaṃ kutaḥ ||
yāvadbaddhā nabhomudrā tāvadbiṃdurna gacchati
||46||यावद्बिंदुः स्थितो देहे तावन्मुत्युभयं कुतः ॥
यावद्बद्धा नभोमुद्रा तावद्बिंदुर्न गच्छति
uḍḍīnaṃ kurute yasmādahorātraṃ mahākhagaḥ ||
uḍīyānaṃ tataḥ proktaṃ tatra baṃdho vidhīyate
||47||उड्डीनं कुरुते यस्मादहोरात्रं महाखगः ॥
उडीयानं ततः प्रोक्तं तत्र बंधो विधीयते
jaṭhare paścimaṃ tānaṃ nābherūrdhvaṃ ca dhārayet ||
uṅḍīyāno hyayaṃ baṃdho mṛtyorapi bhayaṃ tyajet
||48||जठरे पश्चिमं तानं नाभेरूर्ध्वं च धारयेत् ॥
उङ्डीयानो ह्ययं बंधो मृत्योरपि भयं त्यजेत्
badhnāti hi śirājālamadhogāmi nabhojalam ||
eṣa jālaṃdharo baṃdhaḥ kaṃṭhe duḥkhaughanāśanaḥ
||49||बध्नाति हि शिराजालमधोगामि नभोजलम् ॥
एष जालंधरो बंधः कंठे दुःखौघनाशनः
jālaṃdhare kṛte baṃdhe kaṃṭhasakocalakṣaṇe ||
na pīyūṣaṃ patatyagnau na ca vāyuḥ pradhāvati
||150||जालंधरे कृते बंधे कंठसकोचलक्षणे ॥
न पीयूषं पतत्यग्नौ न च वायुः प्रधावति
pārṣṇibhāgena saṃpīḍya yonimākuṃcayedgudam ||
apānamūrdhvamākṛṣya mūlabaṃdho vidhīyate
||51||पार्ष्णिभागेन संपीड्य योनिमाकुंचयेद्गुदम् ॥
अपानमूर्ध्वमाकृष्य मूलबंधो विधीयते
apānaprāṇayoraikye kṣayo mūtrapurīṣayoḥ ||
yuvā bhavati vṛddhopi satataṃ mūlabaṃdhanāt
||52||अपानप्राणयोरैक्ये क्षयो मूत्रपुरीषयोः ॥
युवा भवति वृद्धोपि सततं मूलबंधनात्
prāṇāpānavaśo jīvaḥ ūrddhvādhaḥ paridhāvati ||
vāmadakṣiṇamārgeṇa caṃcalo na sthitiṃ labhet
||53||प्राणापानवशो जीवः ऊर्द्ध्वाधः परिधावति ॥
वामदक्षिणमार्गेण चंचलो न स्थितिं लभेत्
guṇabaddho yathā pakṣī gatopyākṛṣyate punaḥ ||
guṇairbaddhastathā jīvaḥ prāṇāyāmena kṛṣyate
||54||गुणबद्धो यथा पक्षी गतोप्याकृष्यते पुनः ॥
गुणैर्बद्धस्तथा जीवः प्राणायामेन कृष्यते
apānaḥ karṣati prāṇaṃ prāṇopānaṃ ca karṣati ||
ūrdhvādhaḥ saṃsthitāvetau saṃyojayati yogavit
||55||अपानः कर्षति प्राणं प्राणोपानं च कर्षति ॥
ऊर्ध्वाधः संस्थितावेतौ संयोजयति योगवित्
hakāreṇa bahiryāti sakāreṇa viśetpunaḥ ||
haṃsahaṃsetyato maṃtraṃ jīvo japati sarvadā
||56||हकारेण बहिर्याति सकारेण विशेत्पुनः ॥
हंसहंसेत्यतो मंत्रं जीवो जपति सर्वदा
ṣaṭśatāni divārātrau sahasrāṇyekaviṃśatiḥ ||
etatsaṃkhyānvitaṃ maṃtraṃ jīvo japati sarvadā
||57||षट्शतानि दिवारात्रौ सहस्राण्येकविंशतिः ॥
एतत्संख्यान्वितं मंत्रं जीवो जपति सर्वदा
ajapā nāma gāyatrī yogināṃ mokṣadāyinī ||
asyāḥ saṃkalpamātreṇa naraḥ pāpaiḥ pramucyate
||58||अजपा नाम गायत्री योगिनां मोक्षदायिनी ॥
अस्याः संकल्पमात्रेण नरः पापैः प्रमुच्यते
aṃtarāyā bhavaṃtīha yogino yogahānidāḥ ||
śrūyate dūragā vārtā dūrasthaṃ dṛśyate puraḥ
||59||अंतराया भवंतीह योगिनो योगहानिदाः ॥
श्रूयते दूरगा वार्ता दूरस्थं दृश्यते पुरः
yojanānāṃ śataṃ yātuṃ śaktiḥsyānnimiṣārdhataḥ ||
aciṃtitāni śāstrāṇi kaṃṭhapāṭhī bhavaṃti hi
||160||योजनानां शतं यातुं शक्तिःस्यान्निमिषार्धतः ॥
अचिंतितानि शास्त्राणि कंठपाठी भवंति हि
dhāraṇāśa ktiratyugrā mahābhāro laghurbhavet ||
kṣaṇaṃ kṛśaḥ kṣaṇaṃ sthūlaḥ kṣaṇamalpaḥ kṣaṇaṃ mahān
||61||धारणाश क्तिरत्युग्रा महाभारो लघुर्भवेत् ॥
क्षणं कृशः क्षणं स्थूलः क्षणमल्पः क्षणं महान्
parakāyaṃ praviśati tiraścāṃ vetti bhāṣitam ||
divyagaṃdhaṃ tanau dhatte divyāṃ vāṇīṃ pravakti ca
||62||परकायं प्रविशति तिरश्चां वेत्ति भाषितम् ॥
दिव्यगंधं तनौ धत्ते दिव्यां वाणीं प्रवक्ति च
prārthyate divyakanyābhirdivyaṃ dhārayate vapuḥ ||
ityādayoṃtarāyāḥ syuryogasaṃsiddhisūcakāḥ
||63||प्रार्थ्यते दिव्यकन्याभिर्दिव्यं धारयते वपुः ॥
इत्यादयोंतरायाः स्युर्योगसंसिद्धिसूचकाः
yadyebhiraṃtarāyairna kṣipyate'syeha mānasam ||
tadagre tatsamāpnoti padaṃ brahmādi durlabham
||64||यद्येभिरंतरायैर्न क्षिप्यतेऽस्येह मानसम् ॥
तदग्रे तत्समाप्नोति पदं ब्रह्मादि दुर्लभम्
yatprāpya na nivarteta yatprāpya na ca śocati ||
tallabhyate ṣaḍaṃgena yogena kalaśodbhava
||65||यत्प्राप्य न निवर्तेत यत्प्राप्य न च शोचति ॥
तल्लभ्यते षडंगेन योगेन कलशोद्भव
ekena janmanā yogaḥ kathamitthaṃ prasidhyati ||
ṛte ca yogasaṃsiddheḥ kathaṃ muktirihāpyate
||66||एकेन जन्मना योगः कथमित्थं प्रसिध्यति ॥
ऋते च योगसंसिद्धेः कथं मुक्तिरिहाप्यते
ubhe eva hi nirvāṇavartmanī kila kuṃbhaja ||
kiṃ vā kāśyāṃ tanutyāgaḥ kiṃ vā yogoyamīdṛśaḥ
||67||उभे एव हि निर्वाणवर्त्मनी किल कुंभज ॥
किं वा काश्यां तनुत्यागः किं वा योगोयमीदृशः
caṃcaleṃdriyavṛttitvātkalikalmaṣajṛṃbhaṇāt ||
alpāyuṣāṃ tathā nṛṇāṃ kveha yoga mahodayaḥ
||68||चंचलेंद्रियवृत्तित्वात्कलिकल्मषजृंभणात् ॥
अल्पायुषां तथा नृणां क्वेह योग महोदयः
ataeva hi jaṃtūnāṃ mahodayapadapradaḥ ||
sadaiva sa dayāvārdhiḥ kāśyāṃ viśveśvaraḥ sthitaḥ
||69||अतएव हि जंतूनां महोदयपदप्रदः ॥
सदैव स दयावार्धिः काश्यां विश्वेश्वरः स्थितः
kāśyāṃ sukhena kaivalyaṃ yathālabhyeta jaṃtubhiḥ ||
yogayuktyādyupāyaiśca na tathānyatra kutracit
||170||काश्यां सुखेन कैवल्यं यथालभ्येत जंतुभिः ॥
योगयुक्त्याद्युपायैश्च न तथान्यत्र कुत्रचित्
kāśyāṃ svadehasaṃyogaḥ samyagyoga udāhṛtaḥ ||
mucyate neha yogena kṣipramanyena kenacit
||71||काश्यां स्वदेहसंयोगः सम्यग्योग उदाहृतः ॥
मुच्यते नेह योगेन क्षिप्रमन्येन केनचित्
viśveśvaro viśālākṣī dyunadīkālabhairavaḥ ||
śrīmānḍhuṃḍhirdaṃḍapāṇiḥ ṣaḍaṃgo yoga eṣa vai
||72||विश्वेश्वरो विशालाक्षी द्युनदीकालभैरवः ॥
श्रीमान्ढुंढिर्दंडपाणिः षडंगो योग एष वै
etatṣaḍaṃgayo yogaṃ nityaṃ kāśyāṃ niṣevate ||
saṃprāpya yoganidrāṃ sa dīrghāmamṛtamaśnute
||73||एतत्षडंगयो योगं नित्यं काश्यां निषेवते ॥
संप्राप्य योगनिद्रां स दीर्घाममृतमश्नुते
oṃkāraḥ kṛttivāsāśca kedāraśca triviṣṭapaḥ ||
vīreśvarothaviśveśaḥ ṣaḍaṃgoyamihāparaḥ
||74||ओंकारः कृत्तिवासाश्च केदारश्च त्रिविष्टपः ॥
वीरेश्वरोथविश्वेशः षडंगोयमिहापरः
pādodakāsisaṃbheda jñānodamaṇikarṇikāḥ ||
ṣaḍaṃgoyaṃ mahāyogo brahmadharmahradāvapi
||75||पादोदकासिसंभेद ज्ञानोदमणिकर्णिकाः ॥
षडंगोयं महायोगो ब्रह्मधर्मह्रदावपि
ṣaḍaṃgasevanādasmādvārāṇasyāṃ narottama ||
na jātu jāyate jaṃturjananī jaṭhare punaḥ
||76||षडंगसेवनादस्माद्वाराणस्यां नरोत्तम ॥
न जातु जायते जंतुर्जननी जठरे पुनः
gaṃgāsnānaṃ mahāmudrā mahāpātakanāśanī ||
etanmudrākṛtābhyāsopyamṛtatvamavāpnuyāt
||77||गंगास्नानं महामुद्रा महापातकनाशनी ॥
एतन्मुद्राकृताभ्यासोप्यमृतत्वमवाप्नुयात्
kāśīvīthiṣu saṃcāro mudrā bhavati khecarī ||
khecaro jāyate nūnaṃ khecaryā mudrayānayā
||78||काशीवीथिषु संचारो मुद्रा भवति खेचरी ॥
खेचरो जायते नूनं खेचर्या मुद्रयानया
uḍḍīya sarvato deśādyānaṃ vārāṇasīṃ prati ||
uṅḍīyāno mahābaṃdha eṣa muktyai prakalpate
||79||उड्डीय सर्वतो देशाद्यानं वाराणसीं प्रति ॥
उङ्डीयानो महाबंध एष मुक्त्यै प्रकल्पते
jalasya dhāraṇaṃ mūrdhni viśveśa snānajanmanaḥ ||
eṣa jālaṃdharo baṃdhaḥ samastasuradurlabhaḥ
||180||जलस्य धारणं मूर्ध्नि विश्वेश स्नानजन्मनः ॥
एष जालंधरो बंधः समस्तसुरदुर्लभः
vṛto vighnaśatenāpi yanna kāśīṃ tyajetsudhīḥ ||
mūlabaṃdhaḥ smṛto hyeṣa duḥkhamūlanikṛṃtanaḥ
||81||वृतो विघ्नशतेनापि यन्न काशीं त्यजेत्सुधीः ॥
मूलबंधः स्मृतो ह्येष दुःखमूलनिकृंतनः
iti yogaḥ samākhyāto mayā te dvividho mune ||
saṣaḍaṃgaḥ samudraśca muktaye śaṃbhubhāṣitaḥ
||82||इति योगः समाख्यातो मया ते द्विविधो मुने ॥
सषडंगः समुद्रश्च मुक्तये शंभुभाषितः
yāvanneṃdriya vaiklavyaṃ yāvadvyādhirna bādhate ||
yāvatkālavilaṃbosti tāvadyogarato bhavet
||83||यावन्नेंद्रिय वैक्लव्यं यावद्व्याधिर्न बाधते ॥
यावत्कालविलंबोस्ति तावद्योगरतो भवेत्
ubhayoryogayormadhye kāśīyogoyamuttamaḥ ||
kāśīyogaṃ samabhyasya prāpnuyādyogamuttamam
||84||उभयोर्योगयोर्मध्ये काशीयोगोयमुत्तमः ॥
काशीयोगं समभ्यस्य प्राप्नुयाद्योगमुत्तमम्
ādhivyādhisahāyinyā jarayā mṛtyuliṃgayā ||
kālaṃ nikaṭato jñātvā kāśīnāthaṃ samāśrayeta
||85||आधिव्याधिसहायिन्या जरया मृत्युलिंगया ॥
कालं निकटतो ज्ञात्वा काशीनाथं समाश्रयेत
kāśīnāthaṃ samāśritya kutaḥ kālabhayaṃ nṛṇām ||
kruddhopi jīvahṛtkālastacca kāśyāṃ sumaṃgalam
||86||काशीनाथं समाश्रित्य कुतः कालभयं नृणाम् ॥
क्रुद्धोपि जीवहृत्कालस्तच्च काश्यां सुमंगलम्
ātithyenehasiyathā pratīkṣetātithiṃ kṛtī ||
kāśyāṃ kālaṃ tathāyāṃtaṃ bhāgyavānsaṃpratīkṣate
||87||आतिथ्येनेहसियथा प्रतीक्षेतातिथिं कृती ॥
काश्यां कालं तथायांतं भाग्यवान्संप्रतीक्षते
kaliḥ kālaḥ kṛtaṃkarma trikaṃṭakamitīritam ||
etattrayaṃ na prabhavedānaṃdavanavāsinām
||88||कलिः कालः कृतंकर्म त्रिकंटकमितीरितम् ॥
एतत्त्रयं न प्रभवेदानंदवनवासिनाम्
anyatrātarkitaḥ kālaḥ kalayiṣyatyasaṃśayam ||
kālādabhayamiccheccettataḥ kāśīṃ samāśrayet
||89||अन्यत्रातर्कितः कालः कलयिष्यत्यसंशयम् ॥
कालादभयमिच्छेच्चेत्ततः काशीं समाश्रयेत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe yogākhyānaṃ nāmaikacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 41 ||