sarvajña hṛdayānaṃda gaurīcuṃbitamūrdhaja
agastya uvāca
sarvajña hṛdayānaṃda gaurīcuṃbitamūrdhaja ||
tārakāṃtaka ṣaḍvaktra tāriṇe bhadrakāriṇe
||1||सर्वज्ञ हृदयानंद गौरीचुंबितमूर्धज ॥
तारकांतक षड्वक्त्र तारिणे भद्रकारिणे
sarvajñānanidhe tubhyaṃ namaḥ sarvajñasūnave ||
sarvathā jitamārāya kumārāya mahātmane
||2||सर्वज्ञाननिधे तुभ्यं नमः सर्वज्ञसूनवे ॥
सर्वथा जितमाराय कुमाराय महात्मने
kāmārimardhanārīśaṃ vīkṣya kāmakṛtaṃ kila ||
yo jigāya kumāropi māraṃ tasmai namostu te
||3||कामारिमर्धनारीशं वीक्ष्य कामकृतं किल ॥
यो जिगाय कुमारोपि मारं तस्मै नमोस्तु ते
yaduktaṃ bhavatā skaṃda māyādvijavapurhariḥ ||
kāśyāṃ paṃcanadaṃ tīrthamadhyāsātīva pāvanam
||4||यदुक्तं भवता स्कंद मायाद्विजवपुर्हरिः ॥
काश्यां पंचनदं तीर्थमध्यासातीव पावनम्
bhūrbhuvaḥsvaḥ pradeśeṣu kāśīparamapāvanam ||
tatrāpi hariṇājñāyi tīrthaṃ paṃcanadaṃ param
||5||भूर्भुवःस्वः प्रदेशेषु काशीपरमपावनम् ॥
तत्रापि हरिणाज्ञायि तीर्थं पंचनदं परम्
kutaḥ paṃcanadaṃ nāma tasya tīrthasya ṣaṇmukha ||
kutaśca sarvatīrthebhyastadāsītpāvanaṃ param
||6||कुतः पंचनदं नाम तस्य तीर्थस्य षण्मुख ॥
कुतश्च सर्वतीर्थेभ्यस्तदासीत्पावनं परम्
kathaṃ ca bhagavānviṣṇuraṃtarātmā jagatpatiḥ ||
sarveṣāṃ jagatāṃ pātā kartā hartā ca līlayā
||7||कथं च भगवान्विष्णुरंतरात्मा जगत्पतिः ॥
सर्वेषां जगतां पाता कर्ता हर्ता च लीलया
arūpo rūpamāpanno hyavyakto vyaktatāṃ gataḥ ||
nirākāropi sākāro niṣprapaṃcaḥ prapaṃcabhāk
||8||अरूपो रूपमापन्नो ह्यव्यक्तो व्यक्ततां गतः ॥
निराकारोपि साकारो निष्प्रपंचः प्रपंचभाक्
ajanmānekajanmā ca tvanāmāsphuṭanāmabhṛt ||
nirālaṃbo'khilālaṃbo nirguṇopi guṇāspadam
||9||अजन्मानेकजन्मा च त्वनामास्फुटनामभृत् ॥
निरालंबोऽखिलालंबो निर्गुणोपि गुणास्पदम्
ahṛṣīkohṛṣīkeśo pyanaṃghrirapisarvagaḥ ||
upasaṃhṛtya rūpaṃ svaṃ sarvavyāpī janārdanaḥ
||10||अहृषीकोहृषीकेशो प्यनंघ्रिरपिसर्वगः ॥
उपसंहृत्य रूपं स्वं सर्वव्यापी जनार्दनः
sthitaḥ sarvātmabhāvena tīrthe paṃcanade pare ||
etadākhyāhi ṣaḍvaktra paṃcavaktrādyathā śrutam ||
skaṃda uvāca ||
kathayāmi kathāmetāṃ namaskṛtya maheśvaram ||
sarvāghaugha praśamanīṃ sarvaśreyovidhāyinīm
||32||स्थितः सर्वात्मभावेन तीर्थे पंचनदे परे ॥
एतदाख्याहि षड्वक्त्र पंचवक्त्राद्यथा श्रुतम् ॥
स्कंद उवाच ॥
कथयामि कथामेतां नमस्कृत्य महेश्वरम् ॥
सर्वाघौघ प्रशमनीं सर्वश्रेयोविधायिनीम्
yathā paṃcanadaṃ tīrthaṃ kāśyāṃ prathitimāgatam ||
yannāmagrahaṇādeva pāpaṃ yāti sahasradhā
||13||यथा पंचनदं तीर्थं काश्यां प्रथितिमागतम् ॥
यन्नामग्रहणादेव पापं याति सहस्रधा
prayāgopi ca tīrtheśo yatra sākṣātsvayaṃ sthitaḥ ||
pāpināṃ pāpasaṃghātaṃ prasahya nijatejasā
||14||प्रयागोपि च तीर्थेशो यत्र साक्षात्स्वयं स्थितः ॥
पापिनां पापसंघातं प्रसह्य निजतेजसा
haraṃti sarvatīrthāni prayāgasya balena hi ||
tāni sarvāṇi tīrthāni māghe makarage ravau
||15||हरंति सर्वतीर्थानि प्रयागस्य बलेन हि ॥
तानि सर्वाणि तीर्थानि माघे मकरगे रवौ
pratyabdaṃ nirmalāni syustīrtharāja samāgamāt ||
prayāgaścāpi tīrtheṃdraḥ sarvatīrthārpitaṃ malam
||16||प्रत्यब्दं निर्मलानि स्युस्तीर्थराज समागमात् ॥
प्रयागश्चापि तीर्थेंद्रः सर्वतीर्थार्पितं मलम्
mahāghināṃ mahāghaṃ ca haretpāṃcanadādbalāt ||
yaṃ saṃcayati pāpaughamāvarṣaṃ tīrthanāyakaḥ ||
tamekamajjanādūrje tyajetpaṃcanade dhruvam
||17||महाघिनां महाघं च हरेत्पांचनदाद्बलात् ॥
यं संचयति पापौघमावर्षं तीर्थनायकः ॥
तमेकमज्जनादूर्जे त्यजेत्पंचनदे ध्रुवम्
yathā paṃcanadotpattistathā ca kathayāmyaham ||
niśāmaya mahābhāga mitrāvaruṇanaṃdana
||18||यथा पंचनदोत्पत्तिस्तथा च कथयाम्यहम् ॥
निशामय महाभाग मित्रावरुणनंदन
purā vedaśirā nāma munirāsīnmahātapāḥ ||
bhṛguvaṃśa samutpanno mūrto veda ivāparaḥ
||19||पुरा वेदशिरा नाम मुनिरासीन्महातपाः ॥
भृगुवंश समुत्पन्नो मूर्तो वेद इवापरः
tapasyatastasya muneḥ purodṛggocaraṃ gatā ||
śucirapsarasāṃ śreṣṭhā rūpalāvaṇyaśālinī
||20||तपस्यतस्तस्य मुनेः पुरोदृग्गोचरं गता ॥
शुचिरप्सरसां श्रेष्ठा रूपलावण्यशालिनी
tasyā darśanamātreṇa parikṣubdhaṃ munermanaḥ ||
caskaṃda sa munistūrṇaṃ sātha bhītā varāpsarāḥ
||21||तस्या दर्शनमात्रेण परिक्षुब्धं मुनेर्मनः ॥
चस्कंद स मुनिस्तूर्णं साथ भीता वराप्सराः
dūrādeva namaskṛtya tamṛṣiṃ sābhyabhāṣata ||
atīva vepamānāṃgī śucistacchāpabhītitaḥ
||22||दूरादेव नमस्कृत्य तमृषिं साभ्यभाषत ॥
अतीव वेपमानांगी शुचिस्तच्छापभीतितः
nāparādhnomyahaṃ kiṃcinmahogratapasāṃnidhe ||
kṣaṃtavyaṃ me kṣamādhāra kṣamārūpāstapasvinaḥ
||23||नापराध्नोम्यहं किंचिन्महोग्रतपसांनिधे ॥
क्षंतव्यं मे क्षमाधार क्षमारूपास्तपस्विनः
munīnāṃ mānasaṃ prāyo yatpadmādapi tanmṛdu ||
striyaḥ kaṭhorahṛdayāḥ svarūpeṇaiva sattama
||24||मुनीनां मानसं प्रायो यत्पद्मादपि तन्मृदु ॥
स्त्रियः कठोरहृदयाः स्वरूपेणैव सत्तम
iti śrutvā vacastasyāḥ śucerapsaraso muniḥ ||
vivekasetunā staṃbhīnmahāroṣanadīrayam
||25||इति श्रुत्वा वचस्तस्याः शुचेरप्सरसो मुनिः ॥
विवेकसेतुना स्तंभीन्महारोषनदीरयम्
uvāca ca prasannātmā śuce śucirasi dhruvam ||
na me'lpopi hi doṣotra na te doṣosti suṃdari
||26||उवाच च प्रसन्नात्मा शुचे शुचिरसि ध्रुवम् ॥
न मेऽल्पोपि हि दोषोत्र न ते दोषोस्ति सुंदरि
vahnisvarūpā lalanā navanīta samaḥ pumān ||
anabhijñā vadaṃtīti vicārānmahadaṃtaram
||27||वह्निस्वरूपा ललना नवनीत समः पुमान् ॥
अनभिज्ञा वदंतीति विचारान्महदंतरम्
snihyeduddhṛtasāropi vahneḥ saṃsparśamāpya vai ||
citraṃ stryākhyā samādānātpumānsnihyati dūrataḥ
||28||स्निह्येदुद्धृतसारोपि वह्नेः संस्पर्शमाप्य वै ॥
चित्रं स्त्र्याख्या समादानात्पुमान्स्निह्यति दूरतः
ataḥ śuce na bhetavyaṃ tvayā śuci manogate ||
atarkitopasthitayā tvayā ca skhalitaṃ mayā
||29||अतः शुचे न भेतव्यं त्वया शुचि मनोगते ॥
अतर्कितोपस्थितया त्वया च स्खलितं मया
skhalanānna tathā hānirakāmāttapaso muneḥ ||
yathā kṣaṇāṃdhīkaraṇāddhāniḥ koparayādareḥ
||30||स्खलनान्न तथा हानिरकामात्तपसो मुनेः ॥
यथा क्षणांधीकरणाद्धानिः कोपरयादरेः
kopāttapaḥ kṣayaṃ yāti saṃcitaṃ yatsukṛcchrataḥ ||
yathābhrapaṭalaṃ prāpya prakāśaḥ puṣpavaṃtayoḥ
||31||कोपात्तपः क्षयं याति संचितं यत्सुकृच्छ्रतः ॥
यथाभ्रपटलं प्राप्य प्रकाशः पुष्पवंतयोः
anarthakāriṇaḥ krodhātkvārthānāṃparijṛbhaṇam ||
kva vā khalajanotsedhātsādhūnāṃ parivardhanam
||32||अनर्थकारिणः क्रोधात्क्वार्थानांपरिजृभणम् ॥
क्व वा खलजनोत्सेधात्साधूनां परिवर्धनम्
amarṣe karṣati mano manobhū saṃbhavaḥ kutaḥ ||
vidhuṃtude tudatyuccairvidhuṃ kutrāsti kaumudī
||33||अमर्षे कर्षति मनो मनोभू संभवः कुतः ॥
विधुंतुदे तुदत्युच्चैर्विधुं कुत्रास्ति कौमुदी
jvalato roṣadāvāgneḥ kva vā śāṃtitaroḥ sthitiḥ ||
dṛṣṭā kenāpi kiṃ kvāpi siṃhātkalabhasusthatā
||34||ज्वलतो रोषदावाग्नेः क्व वा शांतितरोः स्थितिः ॥
दृष्टा केनापि किं क्वापि सिंहात्कलभसुस्थता
tasmātsarvaprayatnena pratīpaḥ pratighātukaḥ ||
caturvargasya dehasya pariheyo vipaścitā
||35||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्रतीपः प्रतिघातुकः ॥
चतुर्वर्गस्य देहस्य परिहेयो विपश्चिता
idānīṃ śṛṇu kalyāṇi kartavyaṃ yattvayā śuce ||
amoghabījā hi vayaṃ tadbījamurarī kuru
||36||इदानीं शृणु कल्याणि कर्तव्यं यत्त्वया शुचे ॥
अमोघबीजा हि वयं तद्बीजमुररी कुरु
etasminrakṣite vīrye pariskanne tvadīkṣaṇāt ||
tvayā tava bhavitrekaṃ kanyāratnaṃ mahāśuci
||37||एतस्मिन्रक्षिते वीर्ये परिस्कन्ने त्वदीक्षणात् ॥
त्वया तव भवित्रेकं कन्यारत्नं महाशुचि
ityuktā tena muninā punarjāteva sāpsarāḥ ||
mahāprasāda ityuktvā muneḥ śukramajīgilat
||38||इत्युक्ता तेन मुनिना पुनर्जातेव साप्सराः ॥
महाप्रसाद इत्युक्त्वा मुनेः शुक्रमजीगिलत्
atha kālena divyastrī kanyāratnamajījanat ||
atīva nayanānaṃdi nidhānaṃ rūpasaṃpadām
||39||अथ कालेन दिव्यस्त्री कन्यारत्नमजीजनत् ॥
अतीव नयनानंदि निधानं रूपसंपदाम्
tasyaiva vedaśirasa āśrame tāṃ nidhāya sā ||
śucirapsarasāṃ śreṣṭhā jagāma ca yathepsitam
||40||तस्यैव वेदशिरस आश्रमे तां निधाय सा ॥
शुचिरप्सरसां श्रेष्ठा जगाम च यथेप्सितम्
tāṃ ca vedaśirāḥ kanyāṃ snehena samavardhayat ||
kṣīreṇa svāśramasthāyā hariṇyā hariṇīkṣaṇām
||41||तां च वेदशिराः कन्यां स्नेहेन समवर्धयत् ॥
क्षीरेण स्वाश्रमस्थाया हरिण्या हरिणीक्षणाम्
munirnāma dadau tasyai dhūtapāpeti cārthavat ||
yannāmoccāraṇenāpi kaṃpate pātakāvalī
||42||मुनिर्नाम ददौ तस्यै धूतपापेति चार्थवत् ॥
यन्नामोच्चारणेनापि कंपते पातकावली
sarvalakṣaṇaśobhāḍhyāṃ sarvāvayava suṃdarīm ||
munistatyāja notsaṃgātkṣaṇamātramapi kvacit
||43||सर्वलक्षणशोभाढ्यां सर्वावयव सुंदरीम् ॥
मुनिस्तत्याज नोत्संगात्क्षणमात्रमपि क्वचित्
dinedine vardhamānāṃ tāṃ paśyanmumude bhṛśam ||
kṣīranīradhivadramyāṃ niśi cāṃdramasīṃ kalām
||44||दिनेदिने वर्धमानां तां पश्यन्मुमुदे भृशम् ॥
क्षीरनीरधिवद्रम्यां निशि चांद्रमसीं कलाम्
athāṣṭavārṣikīṃ dṛṣṭvā tāṃ kanyāṃ sa munīśvaraḥ ||
kasmai deyeti saṃcitya tāmeva samapṛcchata
||45||अथाष्टवार्षिकीं दृष्ट्वा तां कन्यां स मुनीश्वरः ॥
कस्मै देयेति संचित्य तामेव समपृच्छत
vedaśirā uvāca
ayi putri mahābhāge dhūtapāpe śubhekṣaṇe ||
kasmai dadyāvarāya tvāṃ tvamevākhyāhi taṃ varam
||46||अयि पुत्रि महाभागे धूतपापे शुभेक्षणे ॥
कस्मै दद्यावराय त्वां त्वमेवाख्याहि तं वरम्
atisnehārdracittasya janetuśceti bhāṣitam ||
niśamya dhūtapāpā sā provāca vinatānanā
||47||अतिस्नेहार्द्रचित्तस्य जनेतुश्चेति भाषितम् ॥
निशम्य धूतपापा सा प्रोवाच विनतानना
dhūtapāpovāca
janetaryadyahaṃ deyā suṃdarāya varāya te ||
tadā tasmai prayaccha tvaṃ yamahaṃ kathayāmi te
||48||जनेतर्यद्यहं देया सुंदराय वराय ते ॥
तदा तस्मै प्रयच्छ त्वं यमहं कथयामि ते
tubhyaṃ ca rocate tāta śṛṇotvavahito bhavān ||
sarvebhyotipavitro yo yaḥ sarveṣāṃ namaskṛtaḥ ||
sarve yamabhilaṣyaṃti yasmātsarvasukhodayaḥ ||
kadācidyo na naśyeta yaḥ sadaivānuvartate
||50||तुभ्यं च रोचते तात शृणोत्ववहितो भवान् ॥
सर्वेभ्योतिपवित्रो यो यः सर्वेषां नमस्कृतः ॥
सर्वे यमभिलष्यंति यस्मात्सर्वसुखोदयः ॥
कदाचिद्यो न नश्येत यः सदैवानुवर्तते
ihāmutrāpi yo rakṣenmahāpadudayāddhruvam ||
sarve manorathā yasmātparipūrṇā bhavaṃti hi
||51||इहामुत्रापि यो रक्षेन्महापदुदयाद्ध्रुवम् ॥
सर्वे मनोरथा यस्मात्परिपूर्णा भवंति हि
dinedine ca saubhāgyaṃ vardhate yasya sannidhau ||
nairaṃtaryeṇa yatsevāṃ kurvato na bhayaṃ kvacit
||52||दिनेदिने च सौभाग्यं वर्धते यस्य सन्निधौ ॥
नैरंतर्येण यत्सेवां कुर्वतो न भयं क्वचित्
yannāmagrahaṇādeva kepi vādhāṃ na kurvate ||
yadādhāreṇa tiṣṭhaṃti bhuvanāni caturdaśa
||53||यन्नामग्रहणादेव केपि वाधां न कुर्वते ॥
यदाधारेण तिष्ठंति भुवनानि चतुर्दश
evamādyā guṇā yasya varasya varaceṣṭitam ||
tasmai prayaccha māṃ tāta mama tepīhaśarmaṇe
||54||एवमाद्या गुणा यस्य वरस्य वरचेष्टितम् ॥
तस्मै प्रयच्छ मां तात मम तेपीहशर्मणे
etacchrutvāpi tā tasyā bhṛśaṃ mudamavāpa ha ||
dhanyosmi dhanyā me pūrve yeṣāmaiṣā sutānvaye
||55||एतच्छ्रुत्वापि ता तस्या भृशं मुदमवाप ह ॥
धन्योस्मि धन्या मे पूर्वे येषामैषा सुतान्वये
dhruvā hi dhūtapāpāsau yasyā īdṛgvidhā matiḥ ||
īdṛgvidhairguṇagaṇairgarimṇā kotra vai bhavet
||56||ध्रुवा हि धूतपापासौ यस्या ईदृग्विधा मतिः ॥
ईदृग्विधैर्गुणगणैर्गरिम्णा कोत्र वै भवेत्
athavā sa kathaṃ labhyo vinā puṇyabharodayam ||
iti kṣaṇaṃ samādhāya manaḥ sa munipuṃgavaḥ
||57||अथवा स कथं लभ्यो विना पुण्यभरोदयम् ॥
इति क्षणं समाधाय मनः स मुनिपुंगवः
jñānena taṃ samālocya varamīdṛgguṇodayam ||
dhanyāṃ kanyāṃ babhāṣetha śṛṇu vatse śubhaiṣiṇi
||58||ज्ञानेन तं समालोच्य वरमीदृग्गुणोदयम् ॥
धन्यां कन्यां बभाषेथ शृणु वत्से शुभैषिणि
pitovāca
varasya ye tvayā proktā guṇā ete vicakṣaṇe ||
eṣāṃ guṇānāmādhāro varostīti viniścitam
||59||वरस्य ये त्वया प्रोक्ता गुणा एते विचक्षणे ॥
एषां गुणानामाधारो वरोस्तीति विनिश्चितम्
paraṃ sa sukhalabhyo na nitarāṃ subhagākṛtiḥ ||
tapaḥ paṇena sa krayyaḥ sutīrthavipaṇau kvacit
||60||परं स सुखलभ्यो न नितरां सुभगाकृतिः ॥
तपः पणेन स क्रय्यः सुतीर्थविपणौ क्वचित्
tīrthabhāraiḥ sa sulabho na kaulīnyena kanyake ||
na vedaśāstrābhyasanairna caiśvaryabalena vai
||61||तीर्थभारैः स सुलभो न कौलीन्येन कन्यके ॥
न वेदशास्त्राभ्यसनैर्न चैश्वर्यबलेन वै
na sauṃdaryeṇa vapuṣā na buddhyā na parākramaiḥ ||
ekayaiva manaḥ śuddhyā karaṇānāṃ jayena ca
||62||न सौंदर्येण वपुषा न बुद्ध्या न पराक्रमैः ॥
एकयैव मनः शुद्ध्या करणानां जयेन च
mahātapaḥ sahāyena damadānadayāyujā ||
labhyate sa mahāprājño nānyathā sadṛśaḥ patiḥ
||63||महातपः सहायेन दमदानदयायुजा ॥
लभ्यते स महाप्राज्ञो नान्यथा सदृशः पतिः
iti śrutvātha sā kanyā pitaraṃ praṇipatya ca ||
anujñāṃ prārthayāmāsa tapase kṛtaniścayā
||64||इति श्रुत्वाथ सा कन्या पितरं प्रणिपत्य च ॥
अनुज्ञां प्रार्थयामास तपसे कृतनिश्चया
skaṃda uvāca
kṛtānujñā janetrā sā kṣetre paramapāvane ||
tapastatāpa paramaṃ yadasādhyaṃ tapasvibhiḥ
||65||कृतानुज्ञा जनेत्रा सा क्षेत्रे परमपावने ॥
तपस्तताप परमं यदसाध्यं तपस्विभिः
kva sā bālātimṛdvaṃgī kva ca tattādṛśaṃ tapaḥ ||
kaṭhoravarṣmasaṃsādhyamaho saccetaso dhṛtiḥ
||66||क्व सा बालातिमृद्वंगी क्व च तत्तादृशं तपः ॥
कठोरवर्ष्मसंसाध्यमहो सच्चेतसो धृतिः
dhārāsārā suvarṣāsu mahāvātavatīṣvalam ||
śilāsu sāvakāśāsu sā bahvīranayanniśāḥ
||67||धारासारा सुवर्षासु महावातवतीष्वलम् ॥
शिलासु सावकाशासु सा बह्वीरनयन्निशाः
śrutvā garjaravaṃ ghoraṃ dṛṣṭvā vidyuccamatkṛtīḥ ||
āsārasīkaraiḥ klinnā na cakaṃpe manākca sā
||68||श्रुत्वा गर्जरवं घोरं दृष्ट्वा विद्युच्चमत्कृतीः ॥
आसारसीकरैः क्लिन्ना न चकंपे मनाक्च सा
taḍitsphuraṃtītvasakṛttamisrāsu tapovane ||
yātāyātaṃ karotīva draṣṭuṃ tattapasaḥ sthitim
||69||तडित्स्फुरंतीत्वसकृत्तमिस्रासु तपोवने ॥
यातायातं करोतीव द्रष्टुं तत्तपसः स्थितिम्
tapartureva sākṣācca kumārī kaitavātkila ||
paṃcāgnīnparidhāyātra tapasyati tapovane
||70||तपर्तुरेव साक्षाच्च कुमारी कैतवात्किल ॥
पंचाग्नीन्परिधायात्र तपस्यति तपोवने
jalābhilāṣiṇī bālā na manāgapi sā pibat ||
kuśāgratoyapṛṣataṃ paṃcāgniparitāpitā
||71||जलाभिलाषिणी बाला न मनागपि सा पिबत् ॥
कुशाग्रतोयपृषतं पंचाग्निपरितापिता
romāṃca kaṃcukavatī vepamānatanucchadā ||
paryakṣipatkṣapāḥ kṣāmā tapasā haimanīśca sā
||72||रोमांच कंचुकवती वेपमानतनुच्छदा ॥
पर्यक्षिपत्क्षपाः क्षामा तपसा हैमनीश्च सा
niśīthinīṣu śiśire śrayaṃtī sārasaṃ rasam ||
mene sā sārasaiḥ keyamudyatādyeti padminī
||73||निशीथिनीषु शिशिरे श्रयंती सारसं रसम् ॥
मेने सा सारसैः केयमुद्यताद्येति पद्मिनी
manasvināmapi manorāgatāṃ sṛjate madhau ||
tadoṣṭhapallavādrāgo jahre mākaṃdapallavaiḥ
||74||मनस्विनामपि मनोरागतां सृजते मधौ ॥
तदोष्ठपल्लवाद्रागो जह्रे माकंदपल्लवैः
vasaṃte nivasaṃtī sā vane bālācalaṃmanaḥ ||
cakre tapasyapi śrutvā kokilā kākalīravam
||75||वसंते निवसंती सा वने बालाचलंमनः ॥
चक्रे तपस्यपि श्रुत्वा कोकिला काकलीरवम्
baṃdhujīve'dhararuciṃ kalahaṃse kalāgatīḥ ||
nikṣepamiva sā kṣiptvā śaradyāsīttaporatā
||76||बंधुजीवेऽधररुचिं कलहंसे कलागतीः ॥
निक्षेपमिव सा क्षिप्त्वा शरद्यासीत्तपोरता
apāstabhogasaṃparkā bhogināṃ vṛttimāśritā ||
kṣududbodhanirodhāya dhūtapāpā tapasvinī
||77||अपास्तभोगसंपर्का भोगिनां वृत्तिमाश्रिता ॥
क्षुदुद्बोधनिरोधाय धूतपापा तपस्विनी
śāṇena maṇivallīḍhā kṛśāpyāyādanarghatām ||
tathāpi tapasā kṣāmā didīpe tattanustarām
||78||शाणेन मणिवल्लीढा कृशाप्यायादनर्घताम् ॥
तथापि तपसा क्षामा दिदीपे तत्तनुस्तराम्
nirīkṣya tāṃ tapasyaṃtīṃ vidhiḥ saṃśuddhamānasām ||
upetyovāca suprajñe prasannosmi varaṃ vṛṇu
||79||निरीक्ष्य तां तपस्यंतीं विधिः संशुद्धमानसाम् ॥
उपेत्योवाच सुप्रज्ञे प्रसन्नोस्मि वरं वृणु
sā caturvaktramālokya haṃsayānoparisthitam ||
praṇamya prāṃjaliḥ prītā provācātha prajāpatim
||80||सा चतुर्वक्त्रमालोक्य हंसयानोपरिस्थितम् ॥
प्रणम्य प्रांजलिः प्रीता प्रोवाचाथ प्रजापतिम्
dhūtapāpovāca
pitāmaha varo mahyaṃ yadi deyo varaprada ||
sarvebhyaḥ pāvanebhyopi kuru māmatipāvanīm
||81||पितामह वरो मह्यं यदि देयो वरप्रद ॥
सर्वेभ्यः पावनेभ्योपि कुरु मामतिपावनीम्
sraṣṭā tadiṣṭamākarṇya nitarāṃ tuṣṭamānasaḥ ||
pratyuvācātha tāṃ bālāṃ vimalāṃ vimaleṣiṇīm
||82||स्रष्टा तदिष्टमाकर्ण्य नितरां तुष्टमानसः ॥
प्रत्युवाचाथ तां बालां विमलां विमलेषिणीम्
brahmovāca
dhūtapāpe pavitrāṇi yāni saṃtyatra sarvataḥ ||
tebhyaḥ pavitramatulaṃ tvamedhi varato mama
||83||धूतपापे पवित्राणि यानि संत्यत्र सर्वतः ॥
तेभ्यः पवित्रमतुलं त्वमेधि वरतो मम
tisraḥ koṭyo'rdhakoṭī ca saṃti tīrthāni kanyake ||
divi bhuvyaṃtarikṣe ca pāvanānyuttarottaram
||84||तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च संति तीर्थानि कन्यके ॥
दिवि भुव्यंतरिक्षे च पावनान्युत्तरोत्तरम्
tāni sarvāṇi tīrthāni tvattanau pratiloma vai ||
vasaṃtu mama vākyena bhava sarvātipāvanī
||85||तानि सर्वाणि तीर्थानि त्वत्तनौ प्रतिलोम वै ॥
वसंतु मम वाक्येन भव सर्वातिपावनी
ityuktvāṃtardadhe vedhāḥ sāpi nirdhūtakalmaṣā ||
dhūtapāpoṭajaṃ prāptātho vedaśirasaḥ pituḥ
||86||इत्युक्त्वांतर्दधे वेधाः सापि निर्धूतकल्मषा ॥
धूतपापोटजं प्राप्ताथो वेदशिरसः पितुः
kadācittāṃ samālokya khelaṃtīmuṭajājire ||
dharmastattapasākṛṣṭaḥ prārthayāmāsa kanyakām
||87||कदाचित्तां समालोक्य खेलंतीमुटजाजिरे ॥
धर्मस्तत्तपसाकृष्टः प्रार्थयामास कन्यकाम्
dharma uvāca
pṛthuśroṇi viśālākṣi kṣāmodari śubhānane ||
krītaḥ svarūpasaṃpattyā tvayāhaṃ dehi me rahaḥ
||88||पृथुश्रोणि विशालाक्षि क्षामोदरि शुभानने ॥
क्रीतः स्वरूपसंपत्त्या त्वयाहं देहि मे रहः
nitarāṃ bādhate kāmastvatkṛte māṃ sulocane ||
ajñātanāmnā sā tena prārthitetyasakṛdgrahaḥ
||89||नितरां बाधते कामस्त्वत्कृते मां सुलोचने ॥
अज्ञातनाम्ना सा तेन प्रार्थितेत्यसकृद्ग्रहः
uvāca sā pitā dātā taṃ prārthaya sudurmate ||
pitṛpradeyā yatkanyā śrutireṣā sanātanī
||90||उवाच सा पिता दाता तं प्रार्थय सुदुर्मते ॥
पितृप्रदेया यत्कन्या श्रुतिरेषा सनातनी
niśamyeti vaco dharmo bhāvinorthasya gauravāt ||
punarnibaṃdhayāṃcakre 'padhṛtirdhṛtiśālinīm
||91||निशम्येति वचो धर्मो भाविनोर्थस्य गौरवात् ॥
पुनर्निबंधयांचक्रे ऽपधृतिर्धृतिशालिनीम्
dharma uvāca
na prārthayehaṃ subhage pitaraṃ tava suṃdari ||
gāṃdharveṇa vivāhena kuru me tvaṃ samīhitam
||92||न प्रार्थयेहं सुभगे पितरं तव सुंदरि ॥
गांधर्वेण विवाहेन कुरु मे त्वं समीहितम्
iti nirbaṃdhavadvākyaṃ sā niśamya kumārikā ||
pituḥ kanyāphalaṃditsuḥ punarāheti taṃ dvijam
||93||इति निर्बंधवद्वाक्यं सा निशम्य कुमारिका ॥
पितुः कन्याफलंदित्सुः पुनराहेति तं द्विजम्
are jaḍamate mā tvaṃ punarbrūhīti yāhyataḥ ||
ityuktopi kumāryā sa nātiṣṭhanmadanāturaḥ
||94||अरे जडमते मा त्वं पुनर्ब्रूहीति याह्यतः ॥
इत्युक्तोपि कुमार्या स नातिष्ठन्मदनातुरः
tataḥ śaśāpa taṃ bālā prabalā tapaso balāt ||
jaḍosi nitarāṃ yasmājjalādhāro nado bhava
||95||ततः शशाप तं बाला प्रबला तपसो बलात् ॥
जडोसि नितरां यस्माज्जलाधारो नदो भव
iti śaptastayā sotha tāṃ śaśāpa krudhānvitaḥ ||
kaṭhorahṛdaye tvaṃ tu śilā bhava sudurmate
||96||इति शप्तस्तया सोथ तां शशाप क्रुधान्वितः ॥
कठोरहृदये त्वं तु शिला भव सुदुर्मते
skaṃda uvāca
ityanyonyasya śāpena mune dharmo nado'bhavat ||
avimukte mahākṣetre khyāto dharmanado mahān
||97||इत्यन्योन्यस्य शापेन मुने धर्मो नदोऽभवत् ॥
अविमुक्ते महाक्षेत्रे ख्यातो धर्मनदो महान्
sāpyāha pitaraṃ trastā svaśilātvasya kāraṇam ||
dhyānena dharmaṃ vijñāya muniḥ kanyāmathābravīt
||98||साप्याह पितरं त्रस्ता स्वशिलात्वस्य कारणम् ॥
ध्यानेन धर्मं विज्ञाय मुनिः कन्यामथाब्रवीत्
mā bhaiḥ putri kariṣyāmi tava sarvaṃ śubhodayam ||
tacchāpo nānyathā bhūyāccaṃdrakāṃtaśilā bhava
||99||मा भैः पुत्रि करिष्यामि तव सर्वं शुभोदयम् ॥
तच्छापो नान्यथा भूयाच्चंद्रकांतशिला भव
caṃdrodayamanuprāpya dravībhūtatanustataḥ ||
dhunī bhava sute sādhvi dhūtapāpeti viśrutā
||100||चंद्रोदयमनुप्राप्य द्रवीभूततनुस्ततः ॥
धुनी भव सुते साध्वि धूतपापेति विश्रुता
sa ca dharmanadaḥ kanye tava bhartā suśobhanaḥ ||
tairguṇaiḥ paripūrṇāṃgo ye guṇāḥ prārthitāstvayā
||1||स च धर्मनदः कन्ये तव भर्ता सुशोभनः ॥
तैर्गुणैः परिपूर्णांगो ये गुणाः प्रार्थितास्त्वया
anyacca śṛṇu sadbuddhe mamāpi tapaso balāt ||
dvairūpyaṃ bhavatorbhāvi prākṛtaṃ ca dravaṃ ca vai
||2||अन्यच्च शृणु सद्बुद्धे ममापि तपसो बलात् ॥
द्वैरूप्यं भवतोर्भावि प्राकृतं च द्रवं च वै
ityāśvāsya pitā kanyāṃ dhūtapāpāṃ paraṃtapa ||
caṃdrakāṃtaśilābhūtāmanujagrāha buddhimān
||3||इत्याश्वास्य पिता कन्यां धूतपापां परंतप ॥
चंद्रकांतशिलाभूतामनुजग्राह बुद्धिमान्
tadārabhya mune kāśyāṃ khyāto dharmanado hradaḥ ||
dharmo dravasvarūpeṇa mahāpātakanāśanaḥ
||4||तदारभ्य मुने काश्यां ख्यातो धर्मनदो ह्रदः ॥
धर्मो द्रवस्वरूपेण महापातकनाशनः
dhunī ca dhūtapāpā sā sarvatīrthamayī śubhā ||
harenmahāghasaṃghātānkūlajāniva pādapān
||5||धुनी च धूतपापा सा सर्वतीर्थमयी शुभा ॥
हरेन्महाघसंघातान्कूलजानिव पादपान्
tatra dharmanade tīrthe dhūtapāpā samanvite ||
yadā na svardhunī tatra tadā bradhnastapo vyadhāt
||6||तत्र धर्मनदे तीर्थे धूतपापा समन्विते ॥
यदा न स्वर्धुनी तत्र तदा ब्रध्नस्तपो व्यधात्
gabhastimālī bhagavāngabhastīśvara sannidhau ||
śīlayanmaṃgalāṃ gaurīṃ tapa ugraṃ cacāra ha
||7||गभस्तिमाली भगवान्गभस्तीश्वर सन्निधौ ॥
शीलयन्मंगलां गौरीं तप उग्रं चचार ह
nāmnā mayūkhādityasya tīrthe tatra tapasyataḥ ||
kiraṇebhyaḥ pravavṛte mahāsvedotikhedataḥ
||8||नाम्ना मयूखादित्यस्य तीर्थे तत्र तपस्यतः ॥
किरणेभ्यः प्रववृते महास्वेदोतिखेदतः
kiraṇebhyaḥ pravṛttāyā mahāsvedasya saṃtatiḥ ||
tataḥ sā kiraṇānāma jātā puṇyā taraṃgiṇī
||9||किरणेभ्यः प्रवृत्ताया महास्वेदस्य संततिः ॥
ततः सा किरणानाम जाता पुण्या तरंगिणी
mahāpāpāṃdhatamasaṃ kiraṇākhyā taraṃgiṇī ||
dhvaṃsayetsnānamātreṇa militā dhūtapāpayā
||110||महापापांधतमसं किरणाख्या तरंगिणी ॥
ध्वंसयेत्स्नानमात्रेण मिलिता धूतपापया
ādau dharmanadaḥ puṇyo miśrito dhūtapāpayā ||
yayā dhūtāni pāpāni sarvatīrthīkṛtātmanā
||11||आदौ धर्मनदः पुण्यो मिश्रितो धूतपापया ॥
यया धूतानि पापानि सर्वतीर्थीकृतात्मना
tatopi militāgatya kiraṇā raviṇaidhitā ||
yannāmasmaraṇādeva mahāmohoṃdhatāṃ vrajet
||12||ततोपि मिलितागत्य किरणा रविणैधिता ॥
यन्नामस्मरणादेव महामोहोंधतां व्रजेत्
kiraṇā dhūtapāpe ca tasmindharmanade śubhe ||
sravaṃtyau pāpasaṃhartryau vārāṇasyāṃ śubhadrave
||13||किरणा धूतपापे च तस्मिन्धर्मनदे शुभे ॥
स्रवंत्यौ पापसंहर्त्र्यौ वाराणस्यां शुभद्रवे
tato bhāgīrathī prāptā tena dailīpinā saha ||
bhāgīrathī samāyātā yamunā ca sarasvatī
||14||ततो भागीरथी प्राप्ता तेन दैलीपिना सह ॥
भागीरथी समायाता यमुना च सरस्वती
kiraṇā dhūtapāpā ca puṇyatoyā sarasvatī ||
gaṃgā ca yamunā caiva paṃcanadyotra kīrtitāḥ
||15||किरणा धूतपापा च पुण्यतोया सरस्वती ॥
गंगा च यमुना चैव पंचनद्योत्र कीर्तिताः
ataḥ paṃcanadaṃ nāma tīrthaṃ trailokyaviśrutam ||
tatrāpluto na gṛhṇīyāddehaṃ nā pāṃcabhautikam
||16||अतः पंचनदं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥
तत्राप्लुतो न गृह्णीयाद्देहं ना पांचभौतिकम्
asminpaṃcanadīnāṃ ca saṃbhedeghaughabhedini ||
snānamātrātprayātyeva bhittvā brahmāṃḍamaṃḍapam
||17||अस्मिन्पंचनदीनां च संभेदेघौघभेदिनि ॥
स्नानमात्रात्प्रयात्येव भित्त्वा ब्रह्मांडमंडपम्
tīrthāni saṃti bhūyāṃsi kāśyāmatra padepade ||
na paṃcanadatīrthasya koṭyaṃśena samānyapi
||18||तीर्थानि संति भूयांसि काश्यामत्र पदेपदे ॥
न पंचनदतीर्थस्य कोट्यंशेन समान्यपि
prayāge māghamāse tu samyaksnātasya yatphalam ||
tatphalaṃ syāddinaikena kāśyāṃ paṃcanade dhruvam
||19||प्रयागे माघमासे तु सम्यक्स्नातस्य यत्फलम् ॥
तत्फलं स्याद्दिनैकेन काश्यां पंचनदे ध्रुवम्
snātvā paṃcanade tīrthe kṛtvā ca pitṛtarpaṇam ||
biṃdumādhavamabhyarcya na bhūyo janmabhāgbhavet
||120||स्नात्वा पंचनदे तीर्थे कृत्वा च पितृतर्पणम् ॥
बिंदुमाधवमभ्यर्च्य न भूयो जन्मभाग्भवेत्
yāvatsaṃkhyāstilādattāḥ pitṛbhyo jalatarpaṇe ||
puṇye paṃcanade tīrthe tṛptiḥ syāttāvadābdikī
||21||यावत्संख्यास्तिलादत्ताः पितृभ्यो जलतर्पणे ॥
पुण्ये पंचनदे तीर्थे तृप्तिः स्यात्तावदाब्दिकी
śraddhayā yaiḥ kṛtaṃ śrāddhaṃ tītheṃ paṃcanade śubhe ||
teṣāṃ pitāmahā muktā nānāyoni gatā api
||22||श्रद्धया यैः कृतं श्राद्धं तीथें पंचनदे शुभे ॥
तेषां पितामहा मुक्ता नानायोनि गता अपि
yamaloke pitṛgaṇairgātheyaṃ parigīyate ||
mahimānaṃ pāṃcanadaṃ dṛṣṭvā śrāddhavidhānataḥ
||23||यमलोके पितृगणैर्गाथेयं परिगीयते ॥
महिमानं पांचनदं दृष्ट्वा श्राद्धविधानतः
asmākamapi vaṃśyotra kaścicchrāddhaṃ kariṣyati ||
kāśyāṃ paṃcanadaṃ prāpya yena mucyāmahe vayam
||24||अस्माकमपि वंश्योत्र कश्चिच्छ्राद्धं करिष्यति ॥
काश्यां पंचनदं प्राप्य येन मुच्यामहे वयम्
iyaṃ gāthā pratidinaṃ śrāddhadevasya sannidhau ||
pitṛbhiḥ parigīyeta kāśyāṃ paṃcanadaṃ prati
||25||इयं गाथा प्रतिदिनं श्राद्धदेवस्य सन्निधौ ॥
पितृभिः परिगीयेत काश्यां पंचनदं प्रति
tatra paṃcanade tīrthe yatkiṃciddīyate vasu ||
kalpakṣayepi na bhavettasya puṇyasya saṃkṣayaḥ
||26||तत्र पंचनदे तीर्थे यत्किंचिद्दीयते वसु ॥
कल्पक्षयेपि न भवेत्तस्य पुण्यस्य संक्षयः
vaṃdhyāpi varṣaparyaṃtaṃ snātvā paṃcanade hrade ||
samarcya maṃgalāṃ gauṃrīṃ putraṃ janayati dhruvam
||27||वंध्यापि वर्षपर्यंतं स्नात्वा पंचनदे ह्रदे ॥
समर्च्य मंगलां गौंरीं पुत्रं जनयति ध्रुवम्
jalaiḥ pāṃcanadaiḥ puṇyairvāsasā pāriśodhitaiḥ ||
mahāphalamavāpnoti snapayitveṣṭadevatām
||28||जलैः पांचनदैः पुण्यैर्वाससा पारिशोधितैः ॥
महाफलमवाप्नोति स्नपयित्वेष्टदेवताम्
paṃcāmṛtānāṃ kalaśairaṣṭottaraśatonmitaiḥ ||
tulitodhikatāṃ yāto biṃduḥ paṃcanadāṃbhasaḥ
||29||पंचामृतानां कलशैरष्टोत्तरशतोन्मितैः ॥
तुलितोधिकतां यातो बिंदुः पंचनदांभसः
paṃcakūrcena pītena yātra śuddhirudāhṛtā ||
sā śuddhiḥ śraddhayā prāśya biṃduṃ pāṃcanadāṃbhasaḥ
||130||पंचकूर्चेन पीतेन यात्र शुद्धिरुदाहृता ॥
सा शुद्धिः श्रद्धया प्राश्य बिंदुं पांचनदांभसः
bhavedavabhṛthasnānādrājasūyāśvamedhayoḥ ||
yatphalaṃ tacchataguṇaṃ snānātpāṃcanadāṃbhasā
||31||भवेदवभृथस्नानाद्राजसूयाश्वमेधयोः ॥
यत्फलं तच्छतगुणं स्नानात्पांचनदांभसा
rājasūyāśvamedhau ca bhavetāṃ svargasādhanam ||
ābrahmaghaṭikādvaṃdvaṃ muktyai pāṃcanadāplutiḥ
||32||राजसूयाश्वमेधौ च भवेतां स्वर्गसाधनम् ॥
आब्रह्मघटिकाद्वंद्वं मुक्त्यै पांचनदाप्लुतिः
svargarājyābhiṣekopi na tathā saṃmataḥ satām ||
abhiṣekaḥ pāṃcanado yathānalpasukhapradaḥ
||33||स्वर्गराज्याभिषेकोपि न तथा संमतः सताम् ॥
अभिषेकः पांचनदो यथानल्पसुखप्रदः
varaṃ vārāṇasīṃ prāpya bhṛtyaḥ paṃcanadokṣiṇām ||
nānyatra sevakībhūta bhūpakoṭirnareśvaraḥ
||34||वरं वाराणसीं प्राप्य भृत्यः पंचनदोक्षिणाम् ॥
नान्यत्र सेवकीभूत भूपकोटिर्नरेश्वरः
yairna paṃcanade snātaṃ kārtike pāpahāriṇi ||
te'dyāpi garbhe tiṣṭhaṃti punaste garbhavāsinaḥ
||35||यैर्न पंचनदे स्नातं कार्तिके पापहारिणि ॥
तेऽद्यापि गर्भे तिष्ठंति पुनस्ते गर्भवासिनः
kṛte dharmanadaṃ nāma tretāyāṃ dhūtapāpakam ||
dvāpare biṃdutīrthaṃ ca kalau paṃcanadaṃ smṛtam
||36||कृते धर्मनदं नाम त्रेतायां धूतपापकम् ॥
द्वापरे बिंदुतीर्थं च कलौ पंचनदं स्मृतम्
śataṃ samāstapastaptvā kṛte yatprāpyate phalam ||
tatkārtike paṃcanade sakṛtsnānena labhyate
||37||शतं समास्तपस्तप्त्वा कृते यत्प्राप्यते फलम् ॥
तत्कार्तिके पंचनदे सकृत्स्नानेन लभ्यते
iṣṭāpūrteṣu dharmeṣu yāvajanmakṛteṣu yat ||
anyatra syātphalaṃ tatsyādūrje dharmanadāplavāt
||38||इष्टापूर्तेषु धर्मेषु यावजन्मकृतेषु यत् ॥
अन्यत्र स्यात्फलं तत्स्यादूर्जे धर्मनदाप्लवात्
na dhūtapāpa sadṛśaṃ tīrthaṃ kvāpi mahītale ||
yadekasnānato naśyedaghaṃ janmatrayārjitam
||39||न धूतपाप सदृशं तीर्थं क्वापि महीतले ॥
यदेकस्नानतो नश्येदघं जन्मत्रयार्जितम्
biṃdutīrthe naro dattvā kāṃcanaṃ kṛṣṇalonmitam ||
na daridro bhavetkvāpi na svarṇena viyujyate
||140||बिंदुतीर्थे नरो दत्त्वा कांचनं कृष्णलोन्मितम् ॥
न दरिद्रो भवेत्क्वापि न स्वर्णेन वियुज्यते
gobhūtilahiraṇyāśva vāsonnasragvibhūṣaṇam ||
yatkiṃcidbiṃdutīrthetra dattvākṣayamavāpnuyāt
||41||गोभूतिलहिरण्याश्व वासोन्नस्रग्विभूषणम् ॥
यत्किंचिद्बिंदुतीर्थेत्र दत्त्वाक्षयमवाप्नुयात्
ekāmapyāhutiṃ dattvā samiddhegnau vidhānataḥ ||
puṇye dharmanade tīrthe koṭihomaphalaṃ labhet
||42||एकामप्याहुतिं दत्त्वा समिद्धेग्नौ विधानतः ॥
पुण्ये धर्मनदे तीर्थे कोटिहोमफलं लभेत्
na paṃcanadatīrthasya mahimānamanaṃtakam ||
kopi varṇayituṃ śaktaścaturvarga śubhaukasaḥ
||43||न पंचनदतीर्थस्य महिमानमनंतकम् ॥
कोपि वर्णयितुं शक्तश्चतुर्वर्ग शुभौकसः
śrutvākhyānamidaṃ puṇyaṃ śrāvayitvāpi bhaktitaḥ ||
sarvapāpaviśuddhātmā viṣṇuloke mahīyate
||44||श्रुत्वाख्यानमिदं पुण्यं श्रावयित्वापि भक्तितः ॥
सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोके महीयते
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturtheṃ kāśīkhaṃḍa uttarārdhe paṃcanadāvirbhāvo nāmaikonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 59 ||