saptapurīvarṇanam
agastiruvāca
mathurāyāṃ dvijaḥ kaścidabhūdbhūdevasattamaḥ ||
tasya putro mahātejāḥ śivaśarmeti viśrutaḥ
||1||मथुरायां द्विजः कश्चिदभूद्भूदेवसत्तमः ॥
तस्य पुत्रो महातेजाः शिवशर्मेति विश्रुतः
adhītyavedānvidhivadarthaṃ vijñāya tattvataḥ|
. paṭhitvā dharmaśāstrāṇi purāṇānyadhigamya ca
||2||अधीत्यवेदान्विधिवदर्थं विज्ञाय तत्त्वतः।
. पठित्वा धर्मशास्त्राणि पुराणान्यधिगम्य च
aṃgānyabhyasya tarkāṃśca pariloḍya samaṃtataḥ ||
mīmāṃsādvayamālokya dhanurvedaṃ vigāhya ca
||3||अंगान्यभ्यस्य तर्कांश्च परिलोड्य समंततः ॥
मीमांसाद्वयमालोक्य धनुर्वेदं विगाह्य च
āyurvedaṃ vicāryāpi nāṭyavede kṛtaśramaḥ ||
arthaśāstrāṇyanekāni prāpyāśvagajaceṣṭitam
||4||आयुर्वेदं विचार्यापि नाट्यवेदे कृतश्रमः ॥
अर्थशास्त्राण्यनेकानि प्राप्याश्वगजचेष्टितम्
kalāsu ca kṛtābhyāso mantraśāstravicakṣaṇaḥ ||
bhāṣāśca nānā deśānāṃ lipīrjñātvā videśajāḥ
||5||कलासु च कृताभ्यासो मन्त्रशास्त्रविचक्षणः ॥
भाषाश्च नाना देशानां लिपीर्ज्ञात्वा विदेशजाः
arthānupārjya dharmeṇa bhuktvā bhogānyadṛcchayā ||
utpādya putrānsuguṇāṃstebhyo hyarthaṃ vibhajya ca
||6||अर्थानुपार्ज्य धर्मेण भुक्त्वा भोगान्यदृच्छया ॥
उत्पाद्य पुत्रान्सुगुणांस्तेभ्यो ह्यर्थं विभज्य च
yauvanaṃ gatvaraṃ jñātvā jarāṃ dṛṣṭvāśritāṃ śrutim ||
cintāmavāpa mahatī śivaśarmā dvijottamaḥ
||7||यौवनं गत्वरं ज्ञात्वा जरां दृष्ट्वाश्रितां श्रुतिम् ॥
चिन्तामवाप महती शिवशर्मा द्विजोत्तमः
paṭhato me gataḥ kālastathopārjayato dhanam ||
nārādhito maheśānaḥ karmanirmūlanakṣamaḥ
||8||पठतो मे गतः कालस्तथोपार्जयतो धनम् ॥
नाराधितो महेशानः कर्मनिर्मूलनक्षमः
na mayā toṣito viṣṇuḥ sarvapāpaharo hariḥ ||
sarvakāmaprado nṛṇāṃ gaṇeśo nārcito mayā
||9||न मया तोषितो विष्णुः सर्वपापहरो हरिः ॥
सर्वकामप्रदो नृणां गणेशो नार्चितो मया
tamastomaharaḥ sūryo nārci to vai mayā kvacit ||
mahāmāyā jagaddhātrī na dhyātā bhavabaṃdhahṛt
||10||तमस्तोमहरः सूर्यो नार्चि तो वै मया क्वचित् ॥
महामाया जगद्धात्री न ध्याता भवबंधहृत्
na prīṇitā mayā devā yajñaiḥ sarvaiḥ samṛddhidāḥ ||
tulasīvana śuśrūṣā na kṛtā pāpaśāṃtaye
||11||न प्रीणिता मया देवा यज्ञैः सर्वैः समृद्धिदाः ॥
तुलसीवन शुश्रूषा न कृता पापशांतये
na mayā tarpitā viprā mṛṣṭānnairmadhurai rasaiḥ ||
ihāpi ca paratrāpi vipadāmanutārakāḥ
||12||न मया तर्पिता विप्रा मृष्टान्नैर्मधुरै रसैः ॥
इहापि च परत्रापि विपदामनुतारकाः
bahupuṣpaphalopetāḥ succhāyāḥ snigdhapallavāḥ ||
pathi nāropitā vṛkṣā ihāmutraphalapradāḥ
||13||बहुपुष्पफलोपेताः सुच्छायाः स्निग्धपल्लवाः ॥
पथि नारोपिता वृक्षा इहामुत्रफलप्रदाः
dukūlaiḥ svānukūlaiśca colaiḥ pratyaṃgabhūṣaṇaiḥ ||
nālaṃkṛtāḥ suvāsinya ihāmutrasuvāsadāḥ
||14||दुकूलैः स्वानुकूलैश्च चोलैः प्रत्यंगभूषणैः ॥
नालंकृताः सुवासिन्य इहामुत्रसुवासदाः
dvijāya norvarā dattā yamalokanivāriṇī ||
suvarṇaṃ na suvarṇāya dattaṃ duritahṛtparam
||15||द्विजाय नोर्वरा दत्ता यमलोकनिवारिणी ॥
सुवर्णं न सुवर्णाय दत्तं दुरितहृत्परम्
nālaṃkṛtā savatsā gauḥ pātrāya pratipāditā ||
iha pāpāpahaṃtryāśu saptajanmasukhāvahā
||16||नालंकृता सवत्सा गौः पात्राय प्रतिपादिता ॥
इह पापापहंत्र्याशु सप्तजन्मसुखावहा
ṛṇāpanuttaye mātuḥ kārito na jalāśayaḥ ||
nātithistoṣitaḥ kvāpi svargamārgapradarśakaḥ
||17||ऋणापनुत्तये मातुः कारितो न जलाशयः ॥
नातिथिस्तोषितः क्वापि स्वर्गमार्गप्रदर्शकः
chatropānatkuṃḍikāśca nādhvagāya samarpitāḥ ||
yāsyataḥ saṃyaminyāṃ hi svargamārgasukhapradāḥ
||18||छत्रोपानत्कुंडिकाश्च नाध्वगाय समर्पिताः ॥
यास्यतः संयमिन्यां हि स्वर्गमार्गसुखप्रदाः
na ca kanyāvivāhārthaṃ vasu kvāpi mayārpitam ||
iha saukhyasamṛddhyarthaṃ divyakanyārpakaṃ divi
||19||न च कन्याविवाहार्थं वसु क्वापि मयार्पितम् ॥
इह सौख्यसमृद्ध्यर्थं दिव्यकन्यार्पकं दिवि
na vājapeyāvabhṛthe snāto lobhavaśādaham ||
iha janmani cānyasminbahumṛṣṭānnapānade
||20||न वाजपेयावभृथे स्नातो लोभवशादहम् ॥
इह जन्मनि चान्यस्मिन्बहुमृष्टान्नपानदे
na mayā sthāpitaṃ liṃgaṃ kṛtvā devālayaṃ śubhama ||
yasminsaṃsthāpite liṃgo viśvaṃ saṃsthāpitaṃ bhavet
||21||न मया स्थापितं लिंगं कृत्वा देवालयं शुभम ॥
यस्मिन्संस्थापिते लिंगो विश्वं संस्थापितं भवेत्
viṣṇorāyatanaṃ naiva kṛtaṃ sarvasamṛddhidam ||
na ca sūryagaṇeśānāṃ pratimāḥ kāritā mayā
||22||विष्णोरायतनं नैव कृतं सर्वसमृद्धिदम् ॥
न च सूर्यगणेशानां प्रतिमाः कारिता मया
na gaurī na mahālakṣmīścitrepi parilekhite ||
pratimākaraṇe caiṣāṃ na kurūpo na durbhagaḥ
||23||न गौरी न महालक्ष्मीश्चित्रेपि परिलेखिते ॥
प्रतिमाकरणे चैषां न कुरूपो न दुर्भगः
susūkṣmāṇi vicitrāṇi nojjvalānyaṃbarāṇyapi ||
samarpitāni viprebhyo divyāṃbara samṛddhaye
||24||सुसूक्ष्माणि विचित्राणि नोज्ज्वलान्यंबराण्यपि ॥
समर्पितानि विप्रेभ्यो दिव्यांबर समृद्धये
na tilāśca ghṛtenāktāḥ susamiddhe hutāśane ||
hutā vai mantrapūtāśca sarvapāpāpanuttaye
||25||न तिलाश्च घृतेनाक्ताः सुसमिद्धे हुताशने ॥
हुता वै मन्त्रपूताश्च सर्वपापापनुत्तये
śrīsūktaṃ pāvamānī ca brāhmaṇo maṃḍalāni ca ||
japtaṃ puruṣasūktaṃ na pāpāri śatarudriyam
||26||श्रीसूक्तं पावमानी च ब्राह्मणो मंडलानि च ॥
जप्तं पुरुषसूक्तं न पापारि शतरुद्रियम्
aśvattha sevā na kṛtā tyaktvā cārkaṃ trayodaśīm ||
sadyaḥ pāpaharā sā hi na rātrau na bhṛgordine
||27||अश्वत्थ सेवा न कृता त्यक्त्वा चार्कं त्रयोदशीम् ॥
सद्यः पापहरा सा हि न रात्रौ न भृगोर्दिने
śayanīyaṃ na cotsṛṣṭaṃ mṛdulā ca pratūlikā ||
dīpīdarpaṇasaṃyktaṃ sarvabhogasamṛddhidam
||28||शयनीयं न चोत्सृष्टं मृदुला च प्रतूलिका ॥
दीपीदर्पणसंयु्क्तं सर्वभोगसमृद्धिदम्
ajāśvamahiṣī meṣī dāsī kṛṣṇājinaṃ tilāḥ ||
sakaraṃbhāstoyakuṃbhā nāsanaṃ mṛdupāduke
||29||अजाश्वमहिषी मेषी दासी कृष्णाजिनं तिलाः ॥
सकरंभास्तोयकुंभा नासनं मृदुपादुके
pādābhyaṃgaṃ dīpadānaṃ prapādānaṃ viśeṣataḥ ||
vyajanaṃ vastratāṃbūlaṃ tathānyanmukhavāsakṛta
||30||पादाभ्यंगं दीपदानं प्रपादानं विशेषतः ॥
व्यजनं वस्त्रतांबूलं तथान्यन्मुखवासकृत
nityaśrāddhaṃ bhūtabaliṃ tathā'tithi samarcanam ||
viśantyanyāni dattvā ca praśasyāni yamālaye
||31||नित्यश्राद्धं भूतबलिं तथाऽतिथि समर्चनम् ॥
विशन्त्यन्यानि दत्त्वा च प्रशस्यानि यमालये
na yamaṃ yamadūtāṃśca nayāmīrapi yātanāḥ ||
paśyanti te puṇayabhājo naitaccāpi kṛtaṃ mayā
||32||न यमं यमदूतांश्च नयामीरपि यातनाः ॥
पश्यन्ति ते पुणयभाजो नैतच्चापि कृतं मया
kṛcchracāṃdrāyaṇādīni tathā naktavratāni ca ||
śarīraśuddhikārīṇi na kṛtāni kvacinmayā
||33||कृच्छ्रचांद्रायणादीनि तथा नक्तव्रतानि च ॥
शरीरशुद्धिकारीणि न कृतानि क्वचिन्मया
gavāhnikaṃ ca nodattaṃ kokaṃḍūtirna vai kṛtā ||
noddhṛtā paṃkamagnā gaurgolokasukhadāyinī
||34||गवाह्निकं च नोदत्तं कोकंडूतिर्न वै कृता ॥
नोद्धृता पंकमग्ना गौर्गोलोकसुखदायिनी
nārthinaḥ prārthitairarthaiḥ kṛtārthā hi mayā kṛtāḥ ||
dehidehīti jalpāko bhaviṣyāmyanyajanmani
||35||नार्थिनः प्रार्थितैरर्थैः कृतार्था हि मया कृताः ॥
देहिदेहीति जल्पाको भविष्याम्यन्यजन्मनि
na vedā na ca śāstrāṇi nārdho dārā na no sutaḥ ||
na kṣetraṃ na ca harmyādi māyāṃtamanuyāsyati
||36||न वेदा न च शास्त्राणि नार्धो दारा न नो सुतः ॥
न क्षेत्रं न च हर्म्यादि मायांतमनुयास्यति
śivaśarmeti saṃciṃtya buddhiṃ saṃdhāya sarvataḥ ||
niścikāya manasyevaṃ bhavetkṣemataraṃ mama
||37||शिवशर्मेति संचिंत्य बुद्धिं संधाय सर्वतः ॥
निश्चिकाय मनस्येवं भवेत्क्षेमतरं मम
yāvatsvasthosti me deho yāvanneṃdriyaviklavaḥ ||
tāvatsvaśreyasāṃ hetuṃ tīrthayātrāṃ karomyaham
||38||यावत्स्वस्थोस्ति मे देहो यावन्नेंद्रियविक्लवः ॥
तावत्स्वश्रेयसां हेतुं तीर्थयात्रां करोम्यहम्
dināni paṃcapāṇyevamativāhya gṛho dvijaḥ ||
śubhe tithau śubhe vāre śubhalagnabale dvijaḥ
||39||दिनानि पंचपाण्येवमतिवाह्य गृहो द्विजः ॥
शुभे तिथौ शुभे वारे शुभलग्नबले द्विजः
upoṣya rajanīmekāṃ prātaḥ śrāddhaṃ vidhāya ca ||
gaṇeśānbrāhmaṇānnatvā bhuktvā prasthitavānsudhīḥ
||40||उपोष्य रजनीमेकां प्रातः श्राद्धं विधाय च ॥
गणेशान्ब्राह्मणान्नत्वा भुक्त्वा प्रस्थितवान्सुधीः
iti niścitya nirvāṇapadaniḥśreṇikāṃ parām ||
sarveṣāmeva jaṃtūnāṃ tatra saṃsthitikāriṇām
||41||इति निश्चित्य निर्वाणपदनिःश्रेणिकां पराम् ॥
सर्वेषामेव जंतूनां तत्र संस्थितिकारिणाम्
atha paṃthānamākramya kiyaṃtamapi sa dvijaḥ ||
muhūrtaṃ pathi viśramyāciṃtayatprākkva yāmyaham
||42||अथ पंथानमाक्रम्य कियंतमपि स द्विजः ॥
मुहूर्तं पथि विश्रम्याचिंतयत्प्राक्क्व याम्यहम्
bhuvi tīrthānyanekāni lolamāyuścalaṃ manaḥ ||
tataḥ saptapurīryāyāṃ sarvatīrthāni tatra yat
||43||भुवि तीर्थान्यनेकानि लोलमायुश्चलं मनः ॥
ततः सप्तपुरीर्यायां सर्वतीर्थानि तत्र यत्
ayodhyāṃ ca purīṃ gatvā sarayūmavagāhya ca ||
tattattīrtheṣu saṃtarpya pitṝnpiṃḍapradānataḥ
||44||अयोध्यां च पुरीं गत्वा सरयूमवगाह्य च ॥
तत्तत्तीर्थेषु संतर्प्य पितॄन्पिंडप्रदानतः
paṃcarātramuṣitvā tu brāhmaṇānparibhojya ca ||
prayāgamagamadviprastīrtharājaṃ suhṛṣṭavat
||45||पंचरात्रमुषित्वा तु ब्राह्मणान्परिभोज्य च ॥
प्रयागमगमद्विप्रस्तीर्थराजं सुहृष्टवत्
sitā'site saricchreṣṭhe yatrāstāṃ suradurlabhe ||
yatrāpluto naraḥ pāpaḥ paraṃ brahmādhigacchati
||46||सिताऽसिते सरिच्छ्रेष्ठे यत्रास्तां सुरदुर्लभे ॥
यत्राप्लुतो नरः पापः परं ब्रह्माधिगच्छति
kṣetraṃ prajāpateḥ puṇyaṃ sarveṣāmeva durlabham ||
labhyate puṇyasaṃbhārairnānyathārthasya rāśibhiḥ
||47||क्षेत्रं प्रजापतेः पुण्यं सर्वेषामेव दुर्लभम् ॥
लभ्यते पुण्यसंभारैर्नान्यथार्थस्य राशिभिः
damayaṃtīṃ kaliṃ kālaṃ kaliṃdatanayāṃ śubhām ||
āgatya militā yatra puṇyā svargataraṃgiṇī
||48||दमयंतीं कलिं कालं कलिंदतनयां शुभाम् ॥
आगत्य मिलिता यत्र पुण्या स्वर्गतरंगिणी
prakṛṣṭaṃ sarvayāgebhyaḥ prayāgamiti gīyate ||
yajvanāṃ punarāvṛttirna prayāgārdravarṣmaṇām
||49||प्रकृष्टं सर्वयागेभ्यः प्रयागमिति गीयते ॥
यज्वनां पुनरावृत्तिर्न प्रयागार्द्रवर्ष्मणाम्
yatra sthitaḥ svayaṃ sākṣācchūlaṭaṃko maheśvaraḥ ||
tatrāplutānāṃ jaṃtūnāṃ mokṣavartmopadeśakaḥ
||50||यत्र स्थितः स्वयं साक्षाच्छूलटंको महेश्वरः ॥
तत्राप्लुतानां जंतूनां मोक्षवर्त्मोपदेशकः
tatrā'kṣayyavaṭo'pyasti saptapātālamūlavān ||
pralayepi yamāruhya mṛkaṃḍatanayo'vasat
||51||तत्राऽक्षय्यवटोऽप्यस्ति सप्तपातालमूलवान् ॥
प्रलयेपि यमारुह्य मृकंडतनयोऽवसत्
hiraṇyagarbho vijñeyaḥ sa sākṣādvaṭarūpadhṛk ||
tatsamīpe dvijānbhaktyā saṃbhojyākṣaya puṇyabhāk
||52||हिरण्यगर्भो विज्ञेयः स साक्षाद्वटरूपधृक् ॥
तत्समीपे द्विजान्भक्त्या संभोज्याक्षय पुण्यभाक्
yatra lakṣmīpatiḥ sākṣādvaikuṃṭhādetya mānavān ||
śrīmādhavasvarūpeṇa nayedviṣṇoḥ paraṃ padam
||53||यत्र लक्ष्मीपतिः साक्षाद्वैकुंठादेत्य मानवान् ॥
श्रीमाधवस्वरूपेण नयेद्विष्णोः परं पदम्
śrutibhiḥ paripaṭhyete sitā'sita saridvare ||
tatrāplutāṃ gāhyamṛtaṃ bhavaṃtīti viniścitam
||54||श्रुतिभिः परिपठ्येते सिताऽसित सरिद्वरे ॥
तत्राप्लुतां गाह्यमृतं भवंतीति विनिश्चितम्
śivalokādbrahmalokādumālokavarātpunaḥ ||
kumāralokādvaikuṃṭhātsatyalokātsamaṃtataḥ ||
tapojanamaharbhyaśca sarve svarlokavāsinaḥ ||
bhuvolokācca bhūrlokānnāgalokāttathā'khilāt
||56||शिवलोकाद्ब्रह्मलोकादुमालोकवरात्पुनः ॥
कुमारलोकाद्वैकुंठात्सत्यलोकात्समंततः ॥
तपोजनमहर्भ्यश्च सर्वे स्वर्लोकवासिनः ॥
भुवोलोकाच्च भूर्लोकान्नागलोकात्तथाऽखिलात्
acalā himavanmukhyāḥ kalpavṛkṣādayo nagāḥ ||
snātuṃ māghe samāyāṃti prayāgamaruṇodaye
||57||अचला हिमवन्मुख्याः कल्पवृक्षादयो नगाः ॥
स्नातुं माघे समायांति प्रयागमरुणोदये
digaṃganāḥ prārthayaṃti yatprayāgānilānapi ||
tepi naḥ pāvayiṣyaṃti kiṃ kurmaḥ paṃgavo vayam
||58||दिगंगनाः प्रार्थयंति यत्प्रयागानिलानपि ॥
तेपि नः पावयिष्यंति किं कुर्मः पंगवो वयम्
aśvamedhādiyāgāśca prayāgasya rajaḥ punaḥ ||
tulitaṃ brahmaṇā pūrvaṃ na te tadrajasā samāḥ
||59||अश्वमेधादियागाश्च प्रयागस्य रजः पुनः ॥
तुलितं ब्रह्मणा पूर्वं न ते तद्रजसा समाः
majjāgatāni pāpāni bahujanmārjitānyapi ||
prayāganāmaśravaṇātkṣīyaṃte'tīva vihvalam
||60||मज्जागतानि पापानि बहुजन्मार्जितान्यपि ॥
प्रयागनामश्रवणात्क्षीयंतेऽतीव विह्वलम्
dharmatīrthamidaṃ samyagarthatīrthamidaṃ param ||
kāmikaṃ tīrthametacca mokṣatīrthamidaṃ dhruvam
||61||धर्मतीर्थमिदं सम्यगर्थतीर्थमिदं परम् ॥
कामिकं तीर्थमेतच्च मोक्षतीर्थमिदं ध्रुवम्
brahmahatyādi pāpāni tāvadgarjaṃti dehiṣu ||
yāvanmajjaṃti no māghe prayāge pāpahāriṇi
||62||ब्रह्महत्यादि पापानि तावद्गर्जंति देहिषु ॥
यावन्मज्जंति नो माघे प्रयागे पापहारिणि
tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyaṃti sūrayaḥ ||
etadyatpaṭhyate vede tatprayāgaṃ punaḥ punaḥ
||63||तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यंति सूरयः ॥
एतद्यत्पठ्यते वेदे तत्प्रयागं पुनः पुनः
sarasvatī rajo rūpā tamorūpā kaliṃdajā ||
sattvarūpā ca gaṃgātra nayaṃti brahmanirguṇam
||64||सरस्वती रजो रूपा तमोरूपा कलिंदजा ॥
सत्त्वरूपा च गंगात्र नयंति ब्रह्मनिर्गुणम्
iyaṃ veṇīhi niḥśreṇī brahmaṇo vartmayāsyataḥ ||
jaṃtorviśuddhadehasya śraddhā'śraddhāplutasya ca
||65||इयं वेणीहि निःश्रेणी ब्रह्मणो वर्त्मयास्यतः ॥
जंतोर्विशुद्धदेहस्य श्रद्धाऽश्रद्धाप्लुतस्य च
kāśīti kācidabalā bhuvaneṣu rūḍhā lolārka keśavavilolavilocanā ||
taddoryugaṃ ca varaṇāsiriyaṃ tadīyā veṇīti yā'tra gaditā'kṣayaśarmabhūmiḥ
||66||काशीति काचिदबला भुवनेषु रूढा लोलार्क केशवविलोलविलोचना ॥
तद्दोर्युगं च वरणासिरियं तदीया वेणीति याऽत्र गदिताऽक्षयशर्मभूमिः
agastiruvāca
sudharmiṇi guṇāṃstasya kotra varṇayituṃ kṣamaḥ ||
tīrtharājaprayāgasya tīrthaiḥ saṃsevitasya ca
||67||सुधर्मिणि गुणांस्तस्य कोत्र वर्णयितुं क्षमः ॥
तीर्थराजप्रयागस्य तीर्थैः संसेवितस्य च
pāpināṃ yāni pāpāni prasahya kṣālitānyaho ||
tacchuddhyai sevyate tīrthaiḥ prayāgamadhikaṃ tataḥ
||68||पापिनां यानि पापानि प्रसह्य क्षालितान्यहो ॥
तच्छुद्ध्यै सेव्यते तीर्थैः प्रयागमधिकं ततः
prayāgasya guṇānjñātvā śivaśarmā dvijaḥ sudhīḥ ||
tatra māghamuṣtvā'tha prāpa vārāṇasīṃ purīm
||69||प्रयागस्य गुणान्ज्ञात्वा शिवशर्मा द्विजः सुधीः ॥
तत्र माघमुष्त्वाऽथ प्राप वाराणसीं पुरीम्
praveśa eva saṃvīkṣya sa dehalivināyakam ||
anvaliṃpattato bhaktyā sājyasiṃdūrakardamaiḥ
||70||प्रवेश एव संवीक्ष्य स देहलिविनायकम् ॥
अन्वलिंपत्ततो भक्त्या साज्यसिंदूरकर्दमैः
nivedyamodakānpaṃca vaṃcayaṃtaṃ nijaṃ janam ||
mahopasargavargebhyastatoṃ'taḥ kṣetramāviśat
||71||निवेद्यमोदकान्पंच वंचयंतं निजं जनम् ॥
महोपसर्गवर्गेभ्यस्ततोंऽतः क्षेत्रमाविशत्
āgatya dṛṣṭvā maṇikarṇikāyāmudagvahāṃ svargataraṃgiṇīṃ saḥ ||
saṃkṣīṇapuṇyetarapuṇyakarmaṇāṃ nṛṇāṃ gaṇaiḥ sthāṇugaṇairivāvṛtām
||72||आगत्य दृष्ट्वा मणिकर्णिकायामुदग्वहां स्वर्गतरंगिणीं सः ॥
संक्षीणपुण्येतरपुण्यकर्मणां नृणां गणैः स्थाणुगणैरिवावृताम्
sacailamāplutya jale'male'male'vilaṃbamālaṃbita śuddhabuddhiḥ ||
saṃtarpya dervīṣamanuṣyadivyapitṝnpitṝnsvānsahi karmakāṃḍavit
||73||सचैलमाप्लुत्य जलेऽमलेऽमलेऽविलंबमालंबित शुद्धबुद्धिः ॥
संतर्प्य देर्वीषमनुष्यदिव्यपितॄन्पितॄन्स्वान्सहि कर्मकांडवित्
vidhāya ca drāksa hi paṃcatīrthikāṃ viśveśamārādhya tato yathāsvam ||
punaḥpunarvīkṣyapurīṃ purāreridaṃ mayālokinaveti vismitaḥ ||
na svaḥ purī sā tvanayā purāsamaṃ samaṃjasāpi pratisāmyamāvaheta ||
prabaṃdhabhedādvyatiriktapustakapratiryathā sallipibhedabhaṃgataḥ
||75||विधाय च द्राक्स हि पंचतीर्थिकां विश्वेशमाराध्य ततो यथास्वम् ॥
पुनःपुनर्वीक्ष्यपुरीं पुरारेरिदं मयालोकिनवेति विस्मितः ॥
न स्वः पुरी सा त्वनया पुरासमं समंजसापि प्रतिसाम्यमावहेत ॥
प्रबंधभेदाद्व्यतिरिक्तपुस्तकप्रतिर्यथा सल्लिपिभेदभंगतः
payopi yatratyamaciṃtyavaibhavaṃ divisthitā sādhusudhāpyatomudhā ||
tathā prasūtestu payodhare payo na pīyate pītamidaṃ yadi kvacit
||76||पयोपि यत्रत्यमचिंत्यवैभवं दिविस्थिता साधुसुधाप्यतोमुधा ॥
तथा प्रसूतेस्तु पयोधरे पयो न पीयते पीतमिदं यदि क्वचित्
anāmayāściṃtanayā na yeśiturjanāmanāgyatra vinā pinākinā ||
na karmasatkarmakṛtopi kurvate'nukurvate śarvagaṇāṃśca sarvataḥ ||
na varṇyate kaiḥ kila kāśikeyaṃ jaṃtoḥ sthitasyātra yatoṃtakāle ||
pacelimaiḥ prākkṛtapuṇyabhārairoṃkāramoṃkārayatīṃdumauliḥ
||78||अनामयाश्चिंतनया न येशितुर्जनामनाग्यत्र विना पिनाकिना ॥
न कर्मसत्कर्मकृतोपि कुर्वतेऽनुकुर्वते शर्वगणांश्च सर्वतः ॥
न वर्ण्यते कैः किल काशिकेयं जंतोः स्थितस्यात्र यतोंतकाले ॥
पचेलिमैः प्राक्कृतपुण्यभारैरोंकारमोंकारयतींदुमौलिः
saṃsāriciṃtāmaṇiratra yasmāttaṃ tārakaṃ sajjanakarṇikāyām ||
śivobhidhatte sahasāṃ'takāle tadgīyatesau maṇi karṇiketi
||79||संसारिचिंतामणिरत्र यस्मात्तं तारकं सज्जनकर्णिकायाम् ॥
शिवोभिधत्ते सहसांऽतकाले तद्गीयतेसौ मणि कर्णिकेति
muktilakṣmī mahāpīṭha maṇistaccaraṇābjayoḥ ||
karṇikeyaṃ tataḥ prāhuryāṃ janā maṇikarṇikām
||80||मुक्तिलक्ष्मी महापीठ मणिस्तच्चरणाब्जयोः ॥
कर्णिकेयं ततः प्राहुर्यां जना मणिकर्णिकाम्
jarāyujāṃḍajodbhijjāḥ svedajāhyatra vāsinaḥ ||
na samā mokṣabhājaste tridaśairmuktidurdaśaiḥ
||81||जरायुजांडजोद्भिज्जाः स्वेदजाह्यत्र वासिनः ॥
न समा मोक्षभाजस्ते त्रिदशैर्मुक्तिदुर्दशैः
mama janma vṛthājātaṃ durvṛttasya jaḍātmanaḥ ||
nādyayāvanmayai kṣiṣṭa kāśikā muktikāśikā
||82||मम जन्म वृथाजातं दुर्वृत्तस्य जडात्मनः ॥
नाद्ययावन्मयै क्षिष्ट काशिका मुक्तिकाशिका
punaḥpunaśca tatkṣetramatithīkṛtyanetrayoḥ ||
vicitraṃ ca pavitraṃ ca tṛptiṃ nādhijagāma ha
||83||पुनःपुनश्च तत्क्षेत्रमतिथीकृत्यनेत्रयोः ॥
विचित्रं च पवित्रं च तृप्तिं नाधिजगाम ह
saptānāṃ ca purīṇāṃ hi dhurī ṇāmavayāmyaham ||
vārāṇasīṃ sunirvāṇaviśrāṇanavicakṣaṇām
||84||सप्तानां च पुरीणां हि धुरी णामवयाम्यहम् ॥
वाराणसीं सुनिर्वाणविश्राणनविचक्षणाम्
tathāpi na catasronyā mayā dṛggocarīkṛtāḥ ||
tāsāṃ prabhāvaṃ vijñāyāpyāgamiṣyāmya haṃ punaḥ
||85||तथापि न चतस्रोन्या मया दृग्गोचरीकृताः ॥
तासां प्रभावं विज्ञायाप्यागमिष्याम्य हं पुनः
tīrthayātrāṃ pratidinaṃ kurvannūnaṃ savatsaram ||
na prāpa sarvatīrthāni tīrthaṃ kāśyāṃ tiletile
||86||तीर्थयात्रां प्रतिदिनं कुर्वन्नूनं सवत्सरम् ॥
न प्राप सर्वतीर्थानि तीर्थं काश्यां तिलेतिले
agastiruvāca
jānanna pi guṇāndevi kṣetrasyāsya parāndvijaḥ ||
nānā pramāṇaiḥ pravaṇo niragātsa tathāpyaho
||87||जानन्न पि गुणान्देवि क्षेत्रस्यास्य परान्द्विजः ॥
नाना प्रमाणैः प्रवणो निरगात्स तथाप्यहो
kiṃ kurvaṃti hi śāstrāṇi sapramāṇāni suṃdari ||
mahāmāyāṃ bhavitrī tāṃ ko nivārayituṃ kṣamaḥ
||88||किं कुर्वंति हि शास्त्राणि सप्रमाणानि सुंदरि ॥
महामायां भवित्री तां को निवारयितुं क्षमः
kaḥ samuccalitaṃ cetastoyaṃvā saṃpratīpayet ||
proccathānasthitamapi svabhāvoyaccalastayoḥ
||89||कः समुच्चलितं चेतस्तोयंवा संप्रतीपयेत् ॥
प्रोच्चथानस्थितमपि स्वभावोयच्चलस्तयोः
śivaśarmā vrajansotha deśāddeśāṃtaraṃ kramāt ||
mahākāla purīṃ prāpa kalikālavivarjitām
||90||शिवशर्मा व्रजन्सोथ देशाद्देशांतरं क्रमात् ॥
महाकाल पुरीं प्राप कलिकालविवर्जिताम्
kalpekalpekhilaṃviśvaṃ kālayedyaḥ svalīlayā ||
taṃ kālaṃ kalayitvā yo mahākālo bhavatkila
||91||कल्पेकल्पेखिलंविश्वं कालयेद्यः स्वलीलया ॥
तं कालं कलयित्वा यो महाकालो भवत्किल
pāpādavaṃtī sā viśvamavaṃtīti nigadyate ||
yugeyugenyanāmnī sā kalāvujjayinīti ca
||92||पापादवंती सा विश्वमवंतीति निगद्यते ॥
युगेयुगेन्यनाम्नी सा कलावुज्जयिनीति च
vipanno yatra vai jaṃtuḥ prāpyāpi śavatāṃ sphuṭam ||
na pūtigaṃdhamāpno ti samucchrayati na kvacit
||93||विपन्नो यत्र वै जंतुः प्राप्यापि शवतां स्फुटम् ॥
न पूतिगंधमाप्नो ति समुच्छ्रयति न क्वचित्
yamadūtā na yasyāṃ hi praviśaṃti kadācana ||
paraḥkoṭīni liṃgāni tasyāṃ saṃti padepade
||94||यमदूता न यस्यां हि प्रविशंति कदाचन ॥
परःकोटीनि लिंगानि तस्यां संति पदेपदे
hāṭakeśo mahākālastārake śastathaiva ca ||
ekaliṃgaṃ tridhā bhūtvā trilokīṃ vyāpya saṃsthitam
||95||हाटकेशो महाकालस्तारके शस्तथैव च ॥
एकलिंगं त्रिधा भूत्वा त्रिलोकीं व्याप्य संस्थितम्
jyotiḥ siddhavaṭe jyotiste paśyaṃtīha ye dvijāḥ ||
athavāśrīmahākāladraṣṭāraḥ puṇyarāśayaḥ
||96||ज्योतिः सिद्धवटे ज्योतिस्ते पश्यंतीह ये द्विजाः ॥
अथवाश्रीमहाकालद्रष्टारः पुण्यराशयः
mahākālasya talliṃgaṃ yairdṛṣṭaṃ kaṣṭibhiḥ kvacita ||
na spṛṣṭāste mahāpāpairna dṛṣṭāste yamodbhaṭaiḥ
||97||महाकालस्य तल्लिंगं यैर्दृष्टं कष्टिभिः क्वचित ॥
न स्पृष्टास्ते महापापैर्न दृष्टास्ते यमोद्भटैः
mahākālapatākāgraiḥ spṛṣṭapṛṣṭhāsturaṃgamāḥ ||
aruṇasya kaśāghātaṃ kṣaṇaṃ viśramayaṃti khe
||98||महाकालपताकाग्रैः स्पृष्टपृष्ठास्तुरंगमाः ॥
अरुणस्य कशाघातं क्षणं विश्रमयंति खे
mahākālamahākālamahākāletisaṃtatam ||
smarataḥsmarato nityaṃ smarakartṛsmarāṃtakau
||99||महाकालमहाकालमहाकालेतिसंततम् ॥
स्मरतःस्मरतो नित्यं स्मरकर्तृस्मरांतकौ
evamārādhya bhūteśaṃ mahākālaṃ tato dvijaḥ ||
jagāma nagarīṃ kāṃtīṃ kāṃtāṃ tribhuvanādapi
||100||एवमाराध्य भूतेशं महाकालं ततो द्विजः ॥
जगाम नगरीं कांतीं कांतां त्रिभुवनादपि
lakṣmīkāṃtaḥ svayaṃ sākṣājjaṃtūṃstatranivāsinaḥ ||
śrīkāṃtāneva kurute paratreha ca niścitam
||1||लक्ष्मीकांतः स्वयं साक्षाज्जंतूंस्तत्रनिवासिनः ॥
श्रीकांतानेव कुरुते परत्रेह च निश्चितम्
dṛṣṭvā kāṃtīṃ kāṃtimatīṃ kāṃtimadbhirniṣevitām ||
kāṃtimānabhavatsopi nākāṃtistatra kasyacit
||2||दृष्ट्वा कांतीं कांतिमतीं कांतिमद्भिर्निषेविताम् ॥
कांतिमानभवत्सोपि नाकांतिस्तत्र कस्यचित्
tatra kṛtyaṃ ca yatkṛtyaṃ tatkṛtvā sarvakṛtyavit ||
saptarātramuṣitvā tu yayau dvāravatīṃ purīm
||3||तत्र कृत्यं च यत्कृत्यं तत्कृत्वा सर्वकृत्यवित् ॥
सप्तरात्रमुषित्वा तु ययौ द्वारवतीं पुरीम्
caturṇāmapi vargāṇāṃ yatra dvārāṇi sarvataḥ ||
ato dvāravatītyuktā vidvadbhistattvavedibhiḥ
||4||चतुर्णामपि वर्गाणां यत्र द्वाराणि सर्वतः ॥
अतो द्वारवतीत्युक्ता विद्वद्भिस्तत्त्ववेदिभिः
asthīnyapi ca jaṃtūnāṃ yatra cakrāṃkitānyaho ||
kiṃ citraṃ tatra yatra syuḥ śaṃkhacakrāṃkitaiḥ karaiḥ
||5||अस्थीन्यपि च जंतूनां यत्र चक्रांकितान्यहो ॥
किं चित्रं तत्र यत्र स्युः शंखचक्रांकितैः करैः
aṃtakaḥ śikṣayatyeva nijadūtānmuhurmuhuḥ ||
te tyājyā yairdvāravatyā nāmāpi parigṛhyate
||6||अंतकः शिक्षयत्येव निजदूतान्मुहुर्मुहुः ॥
ते त्याज्या यैर्द्वारवत्या नामापि परिगृह्यते
śrīkhaṃḍe kva sa āmodaḥ svarṇe varṇaḥ kva tādṛśaḥ ||
tatpāvitryaṃ kva vai tīrthe tadgopīcaṃdane yathā
||7||श्रीखंडे क्व स आमोदः स्वर्णे वर्णः क्व तादृशः ॥
तत्पावित्र्यं क्व वै तीर्थे तद्गोपीचंदने यथा
dūtāḥ śṛṇvaṃtu yadbhālaṃ gopacaṃdanalāṃchitam ||
jvaladiṃgalavatsopi dūre tyājyaḥ prayatnataḥ
||8||दूताः शृण्वंतु यद्भालं गोपचंदनलांछितम् ॥
ज्वलदिंगलवत्सोपि दूरे त्याज्यः प्रयत्नतः
tulasyalaṃkṛtā ye ye tulasī nāmajāpakāḥ ||
tulasīvanapālā ye te tyājyā dūrato bhaṭāḥ
||9||तुलस्यलंकृता ये ये तुलसी नामजापकाः ॥
तुलसीवनपाला ये ते त्याज्या दूरतो भटाः
yugeyuge dvāravatyā ratnāni parito muṣan ||
abdhīratnākarodyāpi lokeṣu parigīyate
||110||युगेयुगे द्वारवत्या रत्नानि परितो मुषन् ॥
अब्धीरत्नाकरोद्यापि लोकेषु परिगीयते
dvāravatyāṃ mriyaṃte ye jaṃtavaḥ kālanoditāḥ ||
caturbhujāḥ syurvaikuṃṭhe te pītāṃbaradhāriṇaḥ
||11||द्वारवत्यां म्रियंते ये जंतवः कालनोदिताः ॥
चतुर्भुजाः स्युर्वैकुंठे ते पीतांबरधारिणः
tatrāpi saṃtarpya pitṝnsasadevarṣimānavān ||
tatra teṣu ca tīrtheṣu sasnau sarveṣvataṃdritaḥ
||12||तत्रापि संतर्प्य पितॄन्ससदेवर्षिमानवान् ॥
तत्र तेषु च तीर्थेषु सस्नौ सर्वेष्वतंद्रितः
tato māyāpurīṃ prāpto duṣprāpāṃ pāpakāribhiḥ ||
yatra sā vaiṣṇavī māyā māyāpāśairnapāśayet
||13||ततो मायापुरीं प्राप्तो दुष्प्रापां पापकारिभिः ॥
यत्र सा वैष्णवी माया मायापाशैर्नपाशयेत्
kecidūcurharidvāraṃ mokṣadvāraṃ tataḥ pare ||
gaṃgādvāraṃ ca kepyāhuḥ kecinmāyāpuraṃ punaḥ
||14||केचिदूचुर्हरिद्वारं मोक्षद्वारं ततः परे ॥
गंगाद्वारं च केप्याहुः केचिन्मायापुरं पुनः
yato vinirgatā gaṃgā khyātā bhāgīrathī bhuvi ||
yannāmoccāraṇātpuṃsāṃ pāpaṃ yā ti sahasradhā
||15||यतो विनिर्गता गंगा ख्याता भागीरथी भुवि ॥
यन्नामोच्चारणात्पुंसां पापं या ति सहस्रधा
vaikuṃṭhasyaikasopānaṃ haridvāraṃ jagurjanāḥ ||
atrāplutā narā yāṃti tadviṣṇoḥparamaṃ padam
||16||वैकुंठस्यैकसोपानं हरिद्वारं जगुर्जनाः ॥
अत्राप्लुता नरा यांति तद्विष्णोःपरमं पदम्
tīrthopavāsakaṃ kṛtvā niśājāgaraṇaṃ tathā ||
prātaḥ snātvā ca gaṃgāyāṃ tarpyānsaṃtarpapya sarvataḥ
||17||तीर्थोपवासकं कृत्वा निशाजागरणं तथा ॥
प्रातः स्नात्वा च गंगायां तर्प्यान्संतर्पप्य सर्वतः
yāvatsa pāraṇaṃ kartumiyeṣa dvijasattamaḥ ||
tāvacchītajvarākrāṃtaścakaṃpe'tyarthamāturaḥ
||18||यावत्स पारणं कर्तुमियेष द्विजसत्तमः ॥
तावच्छीतज्वराक्रांतश्चकंपेऽत्यर्थमातुरः
vaideśikastathaikākī tathā'tijvarapīḍitaḥ ||
ciṃtāmavāpa mahatī kimetatsamupasthitam
||19||वैदेशिकस्तथैकाकी तथाऽतिज्वरपीडितः ॥
चिंतामवाप महती किमेतत्समुपस्थितम्
ciṃtārṇave nimagnobhūttyaktāśo jīvite dhane ||
sāṃyātrika ivāgādhe bhinnapoto mahārṇave
||120||चिंतार्णवे निमग्नोभूत्त्यक्ताशो जीविते धने ॥
सांयात्रिक इवागाधे भिन्नपोतो महार्णवे
kvakṣetraṃ kva kalatraṃ me kva putrāḥ kva ca tadvasu ||
kva tadvicitraṃ vai harmyaṃ kva sā pustakasaṃbhṛtiḥ
||21||क्वक्षेत्रं क्व कलत्रं मे क्व पुत्राः क्व च तद्वसु ॥
क्व तद्विचित्रं वै हर्म्यं क्व सा पुस्तकसंभृतिः
adyāpi nāyuḥ paryāptaṃ pa litaṃ na tathā mayi ||
jvaroyaṃ dāruṇaḥ prāptaḥ kālajñaścātidāruṇaḥ
||22||अद्यापि नायुः पर्याप्तं प लितं न तथा मयि ॥
ज्वरोयं दारुणः प्राप्तः कालज्ञश्चातिदारुणः
mṛtyurmūrdhnikṛtāvāso vāso dūre vyavasthitaḥ ||
agnau gṛhopari prāpte kūpaṃ tu khanayediha
||23||मृत्युर्मूर्ध्निकृतावासो वासो दूरे व्यवस्थितः ॥
अग्नौ गृहोपरि प्राप्ते कूपं तु खनयेदिह
kimebhiściṃtanairvyarthairatitāpakarairmama ||
ciṃtayāmi hṛṣīkeśaṃ śivadaṃ śivameva ca
||24||किमेभिश्चिंतनैर्व्यर्थैरतितापकरैर्मम ॥
चिंतयामि हृषीकेशं शिवदं शिवमेव च
athavā muktyupāyo vai mayaikaḥ sadanuṣṭhitaḥ ||
muktipuryastu saptaitāḥ svanetraviṣayīkṛtāḥ
||25||अथवा मुक्त्युपायो वै मयैकः सदनुष्ठितः ॥
मुक्तिपुर्यस्तु सप्तैताः स्वनेत्रविषयीकृताः
svargāpavargayorekaḥ sādhyo hi viduṣā dhruvam ||
tayorasādhane paścātsaṃtāpena ca tapyate
||26||स्वर्गापवर्गयोरेकः साध्यो हि विदुषा ध्रुवम् ॥
तयोरसाधने पश्चात्संतापेन च तप्यते
athavā ciṃtayā kiṃ me tvanayā duravasthayā ||
raṇe vā maraṇaṃ śreyastīrthevātra yathā mama
||27||अथवा चिंतया किं मे त्वनया दुरवस्थया ॥
रणे वा मरणं श्रेयस्तीर्थेवात्र यथा मम
kimahaṃ maṃdabhāgīva rathyāṃ kvāpi mriyedhunā ||
bhāgīrathyāṃ mriye cādya kā ciṃtā mama mūḍhavat
||28||किमहं मंदभागीव रथ्यां क्वापि म्रियेधुना ॥
भागीरथ्यां म्रिये चाद्य का चिंता मम मूढवत्
carmāsthi saṃcayenāhamanena vapuṣā dhruvam ||
prāpsyāmi nidhanādatra siddhiṃ naiḥśreyasīṃ dhruvam
||29||चर्मास्थि संचयेनाहमनेन वपुषा ध्रुवम् ॥
प्राप्स्यामि निधनादत्र सिद्धिं नैःश्रेयसीं ध्रुवम्
evaṃ ciṃtayatastasya pīḍāsīdatidāruṇā ||
koṭi vṛścikadaṣṭasya yāvasthā tāmavāpa saḥ
||130||एवं चिंतयतस्तस्य पीडासीदतिदारुणा ॥
कोटि वृश्चिकदष्टस्य यावस्था तामवाप सः
smartavyaṃ vismṛtaṃ sarvaṃ kvāhaṃ kohaṃ na vetti ca ||
dināni saptasapteti sthitvā paṃcatvamāgataḥ
||31||स्मर्तव्यं विस्मृतं सर्वं क्वाहं कोहं न वेत्ति च ॥
दिनानि सप्तसप्तेति स्थित्वा पंचत्वमागतः
tāvadvaikuṭhabhuvanād vimānaṃ samupasthitam ||
tārkṣyopalakṣito yatra dhvajaścātisamucchritaḥ
||32||तावद्वैकुठभुवनाद् विमानं समुपस्थितम् ॥
तार्क्ष्योपलक्षितो यत्र ध्वजश्चातिसमुच्छ्रितः
adhiṣṭhitaṃ sukanyānāṃ svarṇakauśeyavāsasām ||
cāmaravyagrahastānāṃ sahasreṇātivistṛtam
||33||अधिष्ठितं सुकन्यानां स्वर्णकौशेयवाससाम् ॥
चामरव्यग्रहस्तानां सहस्रेणातिविस्तृतम्
puṇyaśīlasuśīlābhyāṃ gaṇābhyāṃ ca virājitam ||
caturbhujābhyāṃ svāsyābhyāṃ kiṃkiṇījālamālitam
||34||पुण्यशीलसुशीलाभ्यां गणाभ्यां च विराजितम् ॥
चतुर्भुजाभ्यां स्वास्याभ्यां किंकिणीजालमालितम्
tadvimānamathāruhya pītavāsāścaturbhujaḥ ||
alaṃcakre nabhovartma sa dvijo divyabhūṣaṇaḥ
||135||तद्विमानमथारुह्य पीतवासाश्चतुर्भुजः ॥
अलंचक्रे नभोवर्त्म स द्विजो दिव्यभूषणः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasyāṃ sahitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe saptapurīvarṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ || 7 ||