kathaṃ durgeti vai nāma devyā jātaṃmumāsuta
agastya uvāca
kathaṃ durgeti vai nāma devyā jātaṃmumāsuta ||
kathaṃ ca kāśyāṃ sā sevyā samācakṣveti māmiha
||1||कथं दुर्गेति वै नाम देव्या जातंमुमासुत ॥
कथं च काश्यां सा सेव्या समाचक्ष्वेति मामिह
skaṃda uvāca
kathayāmi mahābuddhe yathā kalaśasaṃbhava ||
durgā nāmābhavaddevyā yathā sevyā ca sādhakaiḥ
||2||कथयामि महाबुद्धे यथा कलशसंभव ॥
दुर्गा नामाभवद्देव्या यथा सेव्या च साधकैः
durgo nāma madādaityo ruru daityāṃgajobhavat ||
yaśca taptvā tapastīvraṃ puṃbhyojeyatvamāptavān
||3||दुर्गो नाम मदादैत्यो रुरु दैत्यांगजोभवत् ॥
यश्च तप्त्वा तपस्तीव्रं पुंभ्योजेयत्वमाप्तवान्
tatastenākhilā lokā bhūrbhuvaḥsvarmukhā api ||
svasātkṛtā vinirjitya raṇe svabhujasārataḥ
||4||ततस्तेनाखिला लोका भूर्भुवःस्वर्मुखा अपि ॥
स्वसात्कृता विनिर्जित्य रणे स्वभुजसारतः
svayamiṃdraḥ svayaṃ vāyuḥ svayaṃ caṃdraḥ svayaṃ yamaḥ ||
svayamagniḥ svayaṃ pāśī dhanadobhūtsvayaṃ balī
||5||स्वयमिंद्रः स्वयं वायुः स्वयं चंद्रः स्वयं यमः ॥
स्वयमग्निः स्वयं पाशी धनदोभूत्स्वयं बली
svayamīśānarudrārka vasūnāṃ padamādade ||
tatsādhvasādvimuktāni tapāṃsyati tapasvibhiḥ
||6||स्वयमीशानरुद्रार्क वसूनां पदमाददे ॥
तत्साध्वसाद्विमुक्तानि तपांस्यति तपस्विभिः
na vedādhyayanaṃ cakrurbrāhmaṇāstadbhayāditāḥ ||
yajñavāṭā vinirdhvastāstadbhaṭairatiduḥsahaiḥ
||7||न वेदाध्ययनं चक्रुर्ब्राह्मणास्तद्भयादिताः ॥
यज्ञवाटा विनिर्ध्वस्तास्तद्भटैरतिदुःसहैः
vidhvastā bahuśaḥ sādhvyastairamārgakṛtāspadaiḥ ||
prasabhaṃ ca parasvāni apahṛtya durāsadāḥ
||8||विध्वस्ता बहुशः साध्व्यस्तैरमार्गकृतास्पदैः ॥
प्रसभं च परस्वानि अपहृत्य दुरासदाः
abhokṣiṣurdurācārāḥ krūrakarmaparigrahāḥ ||
nadyo vimārgagā āsañjvalaṃti na tathāgnayaḥ
||9||अभोक्षिषुर्दुराचाराः क्रूरकर्मपरिग्रहाः ॥
नद्यो विमार्गगा आसञ्ज्वलंति न तथाग्नयः
jyotīṃṣi na pradīpyaṃti tadbhayākulitānyaho ||
digvadhūvasananyāsanvicchāyāni samaṃtataḥ
||10||ज्योतींषि न प्रदीप्यंति तद्भयाकुलितान्यहो ॥
दिग्वधूवसनन्यासन्विच्छायानि समंततः
dharmakriyāviluptāśca pravṛttāḥ sukṛtetarāḥ ||
ta eva jaladībhūya vavṛṣurnija līlayā
||11||धर्मक्रियाविलुप्ताश्च प्रवृत्ताः सुकृतेतराः ॥
त एव जलदीभूय ववृषुर्निज लीलया
sasyāni tadbhayātsūte tvanuptāpi vasuṃdharā ||
sadaiva phalino jātāstaravopyavakeśinaḥ
||12||सस्यानि तद्भयात्सूते त्वनुप्तापि वसुंधरा ॥
सदैव फलिनो जातास्तरवोप्यवकेशिनः
baṃdīkṛtāḥ surarṣīṇāṃ patnyastenātidarpiṇā ||
divaukasaḥ kṛtāstena samastāḥ kānanaukasaḥ
||13||बंदीकृताः सुरर्षीणां पत्न्यस्तेनातिदर्पिणा ॥
दिवौकसः कृतास्तेन समस्ताः काननौकसः
martyā amartyānsvagṛhaṃ prāptānapi bhayārditāḥ ||
api saṃbhāṣamātreṇa nārccayaṃti vipajjuṣaḥ
||14||मर्त्या अमर्त्यान्स्वगृहं प्राप्तानपि भयार्दिताः ॥
अपि संभाषमात्रेण नार्च्चयंति विपज्जुषः
skaṃda uvāca
na kaulīnyaṃ na sadvṛttaṃ mahattvāya prakalpate ||
ekameva padaṃ śreyaḥ padabhraṃśo hi lāghavam
||15||न कौलीन्यं न सद्वृत्तं महत्त्वाय प्रकल्पते ॥
एकमेव पदं श्रेयः पदभ्रंशो हि लाघवम्
vipadyapi hi te dhanyā na ye dainyapraṇoditāḥ ||
dhanairmalinacittānāmālabhaṃteṃgaṇaṃ kvacit
||16||विपद्यपि हि ते धन्या न ये दैन्यप्रणोदिताः ॥
धनैर्मलिनचित्तानामालभंतेंगणं क्वचित्
paṃcatvameva hi varaṃ loke lāghavavarjjitam ||
nāmaratvamapi śreyo lāghavena samanvitam
||17||पंचत्वमेव हि वरं लोके लाघववर्ज्जितम् ॥
नामरत्वमपि श्रेयो लाघवेन समन्वितम्
ta eva loke jīvaṃti puṇyabhājasta eva vai ||
vipadyapi na gāṃbhīryaṃ yaccetobdhiḥ parityajet
||18||त एव लोके जीवंति पुण्यभाजस्त एव वै ॥
विपद्यपि न गांभीर्यं यच्चेतोब्धिः परित्यजेत्
kadācitsaṃpadudayaḥ kadācidvipadudgamaḥ ||
daivāddvayamapi prāpya dhīro dhairyaṃ na hāpayet
||19||कदाचित्संपदुदयः कदाचिद्विपदुद्गमः ॥
दैवाद्द्वयमपि प्राप्य धीरो धैर्यं न हापयेत्
udayānudayau prājñairdraṣṭavyau puṣpavaṃtayoḥ ||
sadaikarūpatā'tyājyā harṣāharṣau tato'dhruvau
||20||उदयानुदयौ प्राज्ञैर्द्रष्टव्यौ पुष्पवंतयोः ॥
सदैकरूपताऽत्याज्या हर्षाहर्षौ ततोऽध्रुवौ
yastvāpadaṃ samāsādya dainyagrasto vipadyate ||
tasya lokadvayaṃ naṣṭaṃ tasmāddainyaṃ vivarjayet
||21||यस्त्वापदं समासाद्य दैन्यग्रस्तो विपद्यते ॥
तस्य लोकद्वयं नष्टं तस्माद्दैन्यं विवर्जयेत्
āpadyapi hi ye dhīrā iha loke paratra ca ||
na tānpunaḥ spṛśedāpattaddhairyeṇāvadhīritā
||22||आपद्यपि हि ये धीरा इह लोके परत्र च ॥
न तान्पुनः स्पृशेदापत्तद्धैर्येणावधीरिता
bhraṣṭarājyāśca vibudhā maheśaṃ śaraṇaṃ gatāḥ ||
sarvajñena tato devīpreritā'suramardane
||23||भ्रष्टराज्याश्च विबुधा महेशं शरणं गताः ॥
सर्वज्ञेन ततो देवीप्रेरिताऽसुरमर्दने
māheśvarīṃ samāsādya bhavānyājñāṃ prahṛṣṭavat ||
amartyāyā'bhayaṃ dattvā samarāyopacakrame
||24||माहेश्वरीं समासाद्य भवान्याज्ञां प्रहृष्टवत् ॥
अमर्त्यायाऽभयं दत्त्वा समरायोपचक्रमे
kālarātrīṃ samāhūya kāṃtyā trailokyasuṃdarīm ||
preṣayāmāsa rudrāṇī tamāhvātuṃ suradruham
||25||कालरात्रीं समाहूय कांत्या त्रैलोक्यसुंदरीम् ॥
प्रेषयामास रुद्राणी तमाह्वातुं सुरद्रुहम्
kālarātrī samāsādya taṃ daityaṃ duṣṭaceṣṭitam ||
uvāca daityādhipate tyaja trailokyasaṃpadam
||26||कालरात्री समासाद्य तं दैत्यं दुष्टचेष्टितम् ॥
उवाच दैत्याधिपते त्यज त्रैलोक्यसंपदम्
trilokīṃ labhatāmiṃdrastvaṃ tu yāhi rasātalam ||
pravartaṃtāṃ kriyāḥ sarvā vedoktā vedavādinām
||27||त्रिलोकीं लभतामिंद्रस्त्वं तु याहि रसातलम् ॥
प्रवर्तंतां क्रियाः सर्वा वेदोक्ता वेदवादिनाम्
atha cedgarvaleśo'sti tadāyāhi samājaye ||
athavā jīvitākāṃkṣī tadiṃdraṃ śaraṇaṃ vraja
||28||अथ चेद्गर्वलेशोऽस्ति तदायाहि समाजये ॥
अथवा जीविताकांक्षी तदिंद्रं शरणं व्रज
iti vaktuṃ mahādevyā mahāmaṃgalarūpayā ||
tvadaṃtike preṣitāhaṃ mṛtyuste tadupekṣayā
||29||इति वक्तुं महादेव्या महामंगलरूपया ॥
त्वदंतिके प्रेषिताहं मृत्युस्ते तदुपेक्षया
ato yaducitaṃ kartuṃ tadvidhehi mahāsura ||
paraṃ hitaṃ cecchṛṇuyājjīvagrāhaṃ tato vraja
||30||अतो यदुचितं कर्तुं तद्विधेहि महासुर ॥
परं हितं चेच्छृणुयाज्जीवग्राहं ततो व्रज
ityākarṇya vaco devyā mahākālyāḥ sa daityarāṭ ||
prajajvāla tadā krodhādgṛhyatāṃ gṛhyatāmiyam
||31||इत्याकर्ण्य वचो देव्या महाकाल्याः स दैत्यराट् ॥
प्रजज्वाल तदा क्रोधाद्गृह्यतां गृह्यतामियम्
trailokyamohinī hyeṣā prāptā madbhāgyagauravaiḥ ||
trailokyarājyasaṃpatti vallyāḥ phalamidaṃ mahat
||32||त्रैलोक्यमोहिनी ह्येषा प्राप्ता मद्भाग्यगौरवैः ॥
त्रैलोक्यराज्यसंपत्ति वल्ल्याः फलमिदं महत्
etadarthaṃ hi devarṣi nṛpā baṃdī kṛtā mayā ||
anāyāsena me prāptā gṛhameṣā śubhodayāt
||33||एतदर्थं हि देवर्षि नृपा बंदी कृता मया ॥
अनायासेन मे प्राप्ता गृहमेषा शुभोदयात्
avaśyaṃ yasya yogyaṃ yattattasyehopatiṣṭhate ||
araṇye vā gṛhe vāpi yato bhāgyasya gauravāt
||34||अवश्यं यस्य योग्यं यत्तत्तस्येहोपतिष्ठते ॥
अरण्ये वा गृहे वापि यतो भाग्यस्य गौरवात्
aṃtaḥpuracarā etāṃ nayaṃtvaṃtaḥpuraṃ mahat ||
anayā sadalaṃ kṛtyā mama rāṣṭramalaṃkṛtam
||35||अंतःपुरचरा एतां नयंत्वंतःपुरं महत् ॥
अनया सदलं कृत्या मम राष्ट्रमलंकृतम्
aho mahodayaścādya jāto mama mahāmate ||
kevalaṃ na mamaikasya sarvadaityānvayasya ca
||36||अहो महोदयश्चाद्य जातो मम महामते ॥
केवलं न ममैकस्य सर्वदैत्यान्वयस्य च
nṛtyaṃtu pitaraścādya modaṃtāṃ bāṃdhavāḥ sukham ||
mṛtyuḥ kāloṃ'tako devāḥ prāpnuvaṃtvadya me bhayam
||37||नृत्यंतु पितरश्चाद्य मोदंतां बांधवाः सुखम् ॥
मृत्युः कालोंऽतको देवाः प्राप्नुवंत्वद्य मे भयम्
iti yāvatsamāyātāstāṃ netuṃ sauvidallakāḥ ||
tāvattayā kālarātryā pratyukto daityapuṃgavaḥ
||38||इति यावत्समायातास्तां नेतुं सौविदल्लकाः ॥
तावत्तया कालरात्र्या प्रत्युक्तो दैत्यपुंगवः
kālarātryuvāca
daityarāja mahāprājña naitadyuktaṃ bhavādṛśām ||
vayaṃ dūtyaḥ paravaśā rājanītividuttama
||39||दैत्यराज महाप्राज्ञ नैतद्युक्तं भवादृशाम् ॥
वयं दूत्यः परवशा राजनीतिविदुत्तम
alpopi dūtasaṃbādhāṃ na vidadhyātkadācana ||
kiṃ punarye bhavādṛkṣā mahāṃto balino'dhipāḥ
||40||अल्पोपि दूतसंबाधां न विदध्यात्कदाचन ॥
किं पुनर्ये भवादृक्षा महांतो बलिनोऽधिपाः
dūtīṣu konurāgoyaṃ mahārājālpikāsviha ||
anāyāsena ca vayamāyāsyāmastadāgamāt
||41||दूतीषु कोनुरागोयं महाराजाल्पिकास्विह ॥
अनायासेन च वयमायास्यामस्तदागमात्
vijitya samare tāṃ tu svāminīṃ mama daityapa ||
mādṛśīnāṃ sahasraṇi paribhuṃkṣva yathecchayā
||42||विजित्य समरे तां तु स्वामिनीं मम दैत्यप ॥
मादृशीनां सहस्रणि परिभुंक्ष्व यथेच्छया
adyaiva te mahāsaukhyaṃ bhāvitasyāvilokanāt ||
bāṃdhavānāṃ sukhaṃ tedya bhavitā saha pūrvajaiḥ
||43||अद्यैव ते महासौख्यं भावितस्याविलोकनात् ॥
बांधवानां सुखं तेद्य भविता सह पूर्वजैः
saṃpatsyaṃte'dya te kāmāḥ sarve ye ciraciṃtitāḥ ||
abalā sā ca mugdhā ca tasyāstrātā na kaścana
||44||संपत्स्यंतेऽद्य ते कामाः सर्वे ये चिरचिंतिताः ॥
अबला सा च मुग्धा च तस्यास्त्राता न कश्चन
sarvarūpamayī caiva tāṃ bhavāndraṣṭumarhati ||
ahaṃ hi darśayiṣyāmi yatra sā'sti jagatkhaniḥ
||45||सर्वरूपमयी चैव तां भवान्द्रष्टुमर्हति ॥
अहं हि दर्शयिष्यामि यत्र साऽस्ति जगत्खनिः
dhṛtāyāmapi caikasyāṃ kaste kāmo bhaviṣyati ||
ahaṃ te sannidhiṃ naiva tyakṣyāmyadya dināvadhi
||46||धृतायामपि चैकस्यां कस्ते कामो भविष्यति ॥
अहं ते सन्निधिं नैव त्यक्ष्याम्यद्य दिनावधि
tato nivārayaitānmāmāditsūnsauvidallakān ||
iti śrutvā vacastasyāḥ sa kāmakrodhamohitaḥ
||47||ततो निवारयैतान्मामादित्सून्सौविदल्लकान् ॥
इति श्रुत्वा वचस्तस्याः स कामक्रोधमोहितः
tāmeva bahvamaṃstaikāṃ dūtīṃ mṛtyorivāsuraḥ ||
śuddhāṃtarakṣiṇaścaitāṃ śuddhāṃ taṃ prāpayaṃtvaram
||48||तामेव बह्वमंस्तैकां दूतीं मृत्योरिवासुरः ॥
शुद्धांतरक्षिणश्चैतां शुद्धां तं प्रापयंत्वरम्
iti tena samādiṣṭāḥ sarve varpavarā mune ||
tāṃ dhartumudyamaṃ cakrurbalena balavattarāḥ
||49||इति तेन समादिष्टाः सर्वे वर्पवरा मुने ॥
तां धर्तुमुद्यमं चक्रुर्बलेन बलवत्तराः
sā tānbhasmīcakārāśu huṃkārajanitāgninā ||
tato daityapatiḥ kruddho dṛṣṭvā tānbhasmasātkṛtān
||50||सा तान्भस्मीचकाराशु हुंकारजनिताग्निना ॥
ततो दैत्यपतिः क्रुद्धो दृष्ट्वा तान्भस्मसात्कृतान्
kṣaṇenaiva tayā dūtyā daittyāstryayutasaṃmitān ||
dṛśā vyāpārayāmāsa durdharaṃ durmukhaṃ kharam
||51||क्षणेनैव तया दूत्या दैत्त्यास्त्र्ययुतसंमितान् ॥
दृशा व्यापारयामास दुर्धरं दुर्मुखं खरम्
sīrapāṇiṃ pāśapāṇiṃ sureṃdradamanaṃ hanum ||
yajñāriṃ khaṅgalomānamugrāsyaṃ devakaṃpanam
||52||सीरपाणिं पाशपाणिं सुरेंद्रदमनं हनुम् ॥
यज्ञारिं खङ्गलोमानमुग्रास्यं देवकंपनम्
baddhvā pāśairimāṃ duṣṭāmānayaṃtvāśu dānavāḥ ||
vidhvastakeśaveśāṃ ca vistrastāṃbarabhūṣaṇām
||53||बद्ध्वा पाशैरिमां दुष्टामानयंत्वाशु दानवाः ॥
विध्वस्तकेशवेशां च विस्त्रस्तांबरभूषणाम्
iti daityādhipādeśāddurdharapramukhāstataḥ ||
pāśāsimudgaradharāstāmādātuṃ kṛtodyamāḥ
||54||इति दैत्याधिपादेशाद्दुर्धरप्रमुखास्ततः ॥
पाशासिमुद्गरधरास्तामादातुं कृतोद्यमाः
girīṃdraguruvarṣmāṇaḥ śastrāstrodyatapāṇayaḥ ||
digaṃtaṃ te pariprāptāstaducchvāsānilāhatāḥ
||55||गिरींद्रगुरुवर्ष्माणः शस्त्रास्त्रोद्यतपाणयः ॥
दिगंतं ते परिप्राप्तास्तदुच्छ्वासानिलाहताः
teṣūḍḍīneṣu daityeṣu śatakoṭimiteṣu ca ||
nirjagāma tataḥ sā tu kālarātrirnabhodhvagā
||56||तेषूड्डीनेषु दैत्येषु शतकोटिमितेषु च ॥
निर्जगाम ततः सा तु कालरात्रिर्नभोध्वगा
tatastāṃ tu viniryāṃtīmanujagmurmahāsurāḥ ||
koṭikoṭisahasrāṇi pūrayitvā tu rodasī
||57||ततस्तां तु विनिर्यांतीमनुजग्मुर्महासुराः ॥
कोटिकोटिसहस्राणि पूरयित्वा तु रोदसी
durgonāma mahādaityaḥ śatakoṭi rathāvṛtaḥ ||
gajānāmarbudaśatadvayenapārivāritaḥ
||58||दुर्गोनाम महादैत्यः शतकोटि रथावृतः ॥
गजानामर्बुदशतद्वयेनपारिवारितः
koṭyarbudena sahito hayānāṃ vātaraṃhasām ||
padātibhirasaṃkhyātaiḥ paccūrṇitaśiloccayaiḥ
||59||कोट्यर्बुदेन सहितो हयानां वातरंहसाम् ॥
पदातिभिरसंख्यातैः पच्चूर्णितशिलोच्चयैः
udāyudhairmahābhīmaiḥkṛtatrijagatībhayaiḥ ||
sametaḥ sa mahādaityo durgaḥ kruddho viniryayau
||60||उदायुधैर्महाभीमैःकृतत्रिजगतीभयैः ॥
समेतः स महादैत्यो दुर्गः क्रुद्धो विनिर्ययौ
atha dṛṣṭvā mahādevī viṃdhyācalakṛtālayām ||
āgatya kālarātryāṃ ca nivedita tadāgasam
||61||अथ दृष्ट्वा महादेवी विंध्याचलकृतालयाम् ॥
आगत्य कालरात्र्यां च निवेदित तदागसम्
mahābhujasahasrāḍhayāṃ mahātejobhibṛṃhitām ||
tattadghorapraharaṇāṃ raṇakautukasādarām
||62||महाभुजसहस्राढयां महातेजोभिबृंहिताम् ॥
तत्तद्घोरप्रहरणां रणकौतुकसादराम्
praudyaccaṃdrasahasrāṃśu nirmārjita śubhānanām ||
lāvaṇyavārdhi nirgacchaccaṃcaccaṃdraikacaṃdrikām
||63||प्रौद्यच्चंद्रसहस्रांशु निर्मार्जित शुभाननाम् ॥
लावण्यवार्धि निर्गच्छच्चंचच्चंद्रैकचंद्रिकाम्
mahāmāṇikyanicaya rociḥkhacitavigrahām ||
trailokyaramyanagarī suprakāśapradīpikām
||64||महामाणिक्यनिचय रोचिःखचितविग्रहाम् ॥
त्रैलोक्यरम्यनगरी सुप्रकाशप्रदीपिकाम्
haranetrāgninirdagdha kāmajīvātuvīrudham ||
lasatsauṃdaryasaṃbhāra jaganmohamahauṣadhim
||65||हरनेत्राग्निनिर्दग्ध कामजीवातुवीरुधम् ॥
लसत्सौंदर्यसंभार जगन्मोहमहौषधिम्
viṣameṣu śarairbhinnahṛdayo daityapuṃgavaḥ ||
ādiṣṭavānmahāsainyanāyakānupraśāsanaḥ
||66||विषमेषु शरैर्भिन्नहृदयो दैत्यपुंगवः ॥
आदिष्टवान्महासैन्यनायकानुप्रशासनः
ayi jaṃbha mahājaṃbha kujaṃbha vikaṭānana ||
laṃbodara mahākāya mahādaṃṣṭra mahāhano
||67||अयि जंभ महाजंभ कुजंभ विकटानन ॥
लंबोदर महाकाय महादंष्ट्र महाहनो
piṃgākṣa mahiṣagrīva mahogrātyugravigraha ||
krūrākṣa krodhanākraṃda saṃkraṃdana mahābhaya
||68||पिंगाक्ष महिषग्रीव महोग्रात्युग्रविग्रह ॥
क्रूराक्ष क्रोधनाक्रंद संक्रंदन महाभय
jitāṃtaka mahābāho mahāvaktra mahīdhara ||
duṃdubhe duṃdubhirava mahāduṃdubhināsika
||69||जितांतक महाबाहो महावक्त्र महीधर ॥
दुंदुभे दुंदुभिरव महादुंदुभिनासिक
ugrāsya dīrghadaśanamevakeśa vṛkānana ||
siṃhāsya sūkaramukha śivārāva mahotkaṭa
||70||उग्रास्य दीर्घदशनमेवकेश वृकानन ॥
सिंहास्य सूकरमुख शिवाराव महोत्कट
śukatuṃḍa pracaṃḍāsya bhīmākṣa kṣudamānasa ||
ulūkanetra kaṃkāsya kākatuṃḍa karālavāk
||71||शुकतुंड प्रचंडास्य भीमाक्ष क्षुदमानस ॥
उलूकनेत्र कंकास्य काकतुंड करालवाक्
dīrghagrīva mahājaṃgha kramelaka śirodhara ||
raktabiṃdo japānetra vidyujjihvāgnitāpana
||72||दीर्घग्रीव महाजंघ क्रमेलक शिरोधर ॥
रक्तबिंदो जपानेत्र विद्युज्जिह्वाग्नितापन
dhūmrākṣa dhūmaniḥśvāsa caṃḍacaṃḍāṃśutāpana ||
mahābhīṣaṇamukhyāśca śṛṇvaṃtvājñāṃ mamādarāt
||73||धूम्राक्ष धूमनिःश्वास चंडचंडांशुतापन ॥
महाभीषणमुख्याश्च शृण्वंत्वाज्ञां ममादरात्
bhavatsveteṣu cānyeṣu etāṃ viṃdhyavāsinīm ||
dhṛtyāneṣyati buddhyā vā balenāpi cchalena vā
||74||भवत्स्वेतेषु चान्येषु एतां विंध्यवासिनीम् ॥
धृत्यानेष्यति बुद्ध्या वा बलेनापि च्छलेन वा
tasyāhamiṃdrapadavīmadya dāsyāmyasaṃśayam ||
dṛṣṭvaitāṃ suṃdarīmadya mano me vyākulaṃ bhavet
||72||तस्याहमिंद्रपदवीमद्य दास्याम्यसंशयम् ॥
दृष्ट्वैतां सुंदरीमद्य मनो मे व्याकुलं भवेत्
yāṃtu kṣipraṃ nayāvanme paṃceṣu śarapīḍitam ||
manovihvalatāṃ gacchedetatprāpterabhāvataḥ
||76||यांतु क्षिप्रं नयावन्मे पंचेषु शरपीडितम् ॥
मनोविह्वलतां गच्छेदेतत्प्राप्तेरभावतः
ityākarṇya vacastasya durgasya danujeśituḥ ||
procuḥ sarve tadā daityāḥ prabaddhakarasaṃpuṭāḥ
||77||इत्याकर्ण्य वचस्तस्य दुर्गस्य दनुजेशितुः ॥
प्रोचुः सर्वे तदा दैत्याः प्रबद्धकरसंपुटाः
avadhehi mahārāja kimetatkarmaduṣkaram ||
anāthāyāstathaikasyā abalayā viśeṣataḥ
||78||अवधेहि महाराज किमेतत्कर्मदुष्करम् ॥
अनाथायास्तथैकस्या अबलया विशेषतः
asyā ānayane koyaṃ mahāyatnavidhiḥ prabho ||
ko'smānpralayakālāgnimahājvālāvalīsamān
||79||अस्या आनयने कोयं महायत्नविधिः प्रभो ॥
कोऽस्मान्प्रलयकालाग्निमहाज्वालावलीसमान्
saheta triṣu lokeṣu tvatprasādātkṛtodyamān ||
yadyādeśo bhavedadya tadeṃdraṃ sa marudgaṇam
||80||सहेत त्रिषु लोकेषु त्वत्प्रसादात्कृतोद्यमान् ॥
यद्यादेशो भवेदद्य तदेंद्रं स मरुद्गणम्
sāṃtaḥpuraṃ samānīya kṣipnumastvatpadāgrataḥ ||
bhūrbhuvaḥsvaridaṃ sarvaṃ tvadājñāvaśavartitam
||81||सांतःपुरं समानीय क्षिप्नुमस्त्वत्पदाग्रतः ॥
भूर्भुवःस्वरिदं सर्वं त्वदाज्ञावशवर्तितम्
maharjanastapaḥsatyalokāstvadadhikāriṇaḥ ||
tatrāpyasādhyaṃ nāsmākaṃ tvannideśānmahāsura
||82||महर्जनस्तपःसत्यलोकास्त्वदधिकारिणः ॥
तत्राप्यसाध्यं नास्माकं त्वन्निदेशान्महासुर
vaikuṃṭhanāyako nityaṃ tvadājñāparipālakaḥ ||
yāni ramyāṇi ratnāni tāni saṃpreṣayanmudā
||83||वैकुंठनायको नित्यं त्वदाज्ञापरिपालकः ॥
यानि रम्याणि रत्नानि तानि संप्रेषयन्मुदा
asmābhireva saṃtyaktaḥ kailāsādhipatiḥ sa vai ||
vipāśī cātiniḥsvatvādbhasmakṛttyahibhūṣaṇaḥ
||84||अस्माभिरेव संत्यक्तः कैलासाधिपतिः स वै ॥
विपाशी चातिनिःस्वत्वाद्भस्मकृत्त्यहिभूषणः
ardhāṃgenāsmadbhayato yoṣidekā nigūhitā ||
tasya grāmepi sakale dvitīyo na catuṣpadaḥ
||85||अर्धांगेनास्मद्भयतो योषिदेका निगूहिता ॥
तस्य ग्रामेपि सकले द्वितीयो न चतुष्पदः
eko'jaradgavaḥ sopi nānyasmātparijīvati ||
śmaśānavāsinaḥ sarve sarve kaupīnavāsasaḥ
||86||एकोऽजरद्गवः सोपि नान्यस्मात्परिजीवति ॥
श्मशानवासिनः सर्वे सर्वे कौपीनवाससः
sarve vibhūtidhavalā sarvepyeka kaparddinaḥ ||
samaste nagare tasya vasaṃtyevaṃvidhā gaṇāḥ
||87||सर्वे विभूतिधवला सर्वेप्येक कपर्द्दिनः ॥
समस्ते नगरे तस्य वसंत्येवंविधा गणाः
teṣāṃ gaṇānāṃ kiṃ kurmo daridrāṇāṃ vayaṃ vibho ||
samudrā ratnasaṃbhāraṃ pratyahaṃ preṣayaṃti ca
||88||तेषां गणानां किं कुर्मो दरिद्राणां वयं विभो ॥
समुद्रा रत्नसंभारं प्रत्यहं प्रेषयंति च
nāgā varākāścāsmākaṃ sāyaṃsāyaṃ svayaṃ prabho ||
pradīpayaṃti satataṃ phaṇā ratnapradīpakān
||89||नागा वराकाश्चास्माकं सायंसायं स्वयं प्रभो ॥
प्रदीपयंति सततं फणा रत्नप्रदीपकान्
kalpadrumaḥ kāmagavī ciṃtāmaṇigaṇā bahu ||
tava prasādādasmākamapi tiṣṭhaṃti veśmasu
||90||कल्पद्रुमः कामगवी चिंतामणिगणा बहु ॥
तव प्रसादादस्माकमपि तिष्ठंति वेश्मसु
vāyurvyajanatāṃ yātastvāṃ seveta prayatnataḥ ||
svacchānyaṃbūni varuṇaḥ pratyahaṃ pūrayatyaho
||91||वायुर्व्यजनतां यातस्त्वां सेवेत प्रयत्नतः ॥
स्वच्छान्यंबूनि वरुणः प्रत्यहं पूरयत्यहो
vāsāṃsi kṣālayedagniścaṃdraśchatradharaḥ svayam ||
sūryaḥ prakāśayennityaṃ krīḍāvāpyaṃbujāni ca
||92||वासांसि क्षालयेदग्निश्चंद्रश्छत्रधरः स्वयम् ॥
सूर्यः प्रकाशयेन्नित्यं क्रीडावाप्यंबुजानि च
kastvatprasādaṃ nekṣeta martyāmartyorageṣu ca ||
sarve tvāmupajīvaṃti surā'surakhagādayaḥ
||93||कस्त्वत्प्रसादं नेक्षेत मर्त्यामर्त्योरगेषु च ॥
सर्वे त्वामुपजीवंति सुराऽसुरखगादयः
paśya naḥ pauruṣaṃ rājannānayāmo balādimām ||
ityuktvā yugapatsarve kṣubdhāstoyadhayo yathā
||94||पश्य नः पौरुषं राजन्नानयामो बलादिमाम् ॥
इत्युक्त्वा युगपत्सर्वे क्षुब्धास्तोयधयो यथा
saṃvartakālamāsādya plāvituṃ jagatīmimām ||
raṇatūrya ninādaśca samuttasthau samaṃtataḥ
||95||संवर्तकालमासाद्य प्लावितुं जगतीमिमाम् ॥
रणतूर्य निनादश्च समुत्तस्थौ समंततः
romāṃcitā yacchravaṇātkātarā apyakātarāḥ ||
tato devā bhayatrastāścakaṃpe ca vasuṃdharā
||96||रोमांचिता यच्छ्रवणात्कातरा अप्यकातराः ॥
ततो देवा भयत्रस्ताश्चकंपे च वसुंधरा
kṣubdhā aṃbudhayaḥ sarve peturnakṣatramālikāḥ ||
rodasīmaṃḍalaṃ vyāptaṃ tena tūryaraveṇa vai
||97||क्षुब्धा अंबुधयः सर्वे पेतुर्नक्षत्रमालिकाः ॥
रोदसीमंडलं व्याप्तं तेन तूर्यरवेण वै
tato bhagavatī devī svaśarīrasamudbhavāḥ ||
śaktīrutpādayāmāsa śataśo'tha sahasraśaḥ
||98||ततो भगवती देवी स्वशरीरसमुद्भवाः ॥
शक्तीरुत्पादयामास शतशोऽथ सहस्रशः
tābhiḥ śaktibhireteṣāṃ balināṃ ditijanmanām ||
pratyekaṃ parito ruddha udvelaḥ sainyasāgaraḥ
||99||ताभिः शक्तिभिरेतेषां बलिनां दितिजन्मनाम् ॥
प्रत्येकं परितो रुद्ध उद्वेलः सैन्यसागरः
śastrāstrāṇi mahādaityairyānyutsṛṣṭāni saṃgare ||
tābhiḥ śaktibhirugrāṇi tṛṇīkṛtyojjhitānyaram
||100||शस्त्रास्त्राणि महादैत्यैर्यान्युत्सृष्टानि संगरे ॥
ताभिः शक्तिभिरुग्राणि तृणीकृत्योज्झितान्यरम्
tatotikopapūrṇāste jaṃbhamukhyāḥ surārayaḥ ||
asi cakra bhuśuṃḍībhirgadāmudgaratomaraiḥ
||1||ततोतिकोपपूर्णास्ते जंभमुख्याः सुरारयः ॥
असि चक्र भुशुंडीभिर्गदामुद्गरतोमरैः
bhiṃdipālaiśca parighaiḥ kuṃtaiḥ śalyaiśca śaktibhiḥ ||
ardhacaṃdraiḥ kṣurapraiśca nārācaiśca śilīmukhaiḥ
||2||भिंदिपालैश्च परिघैः कुंतैः शल्यैश्च शक्तिभिः ॥
अर्धचंद्रैः क्षुरप्रैश्च नाराचैश्च शिलीमुखैः
mahābhallaiḥ paraśubhirbhiṃdurairmarmabhedibhiḥ ||
vṛkṣopalamahāvarṣairvavṛṣurjaladā iva
||3||महाभल्लैः परशुभिर्भिंदुरैर्मर्मभेदिभिः ॥
वृक्षोपलमहावर्षैर्ववृषुर्जलदा इव
atha sā viṃdhyanilayā mahāmāyā maheśvarī ||
ādāyoddaṃḍakodaṃḍaṃ vāyavyāstreṇa helayā
||4||अथ सा विंध्यनिलया महामाया महेश्वरी ॥
आदायोद्दंडकोदंडं वायव्यास्त्रेण हेलया
daityāstraśastrajālāni paricikṣepa dūrataḥ ||
tato mahāsuro durgo vīkṣya sainyaṃ nirāyudham
||5||दैत्यास्त्रशस्त्रजालानि परिचिक्षेप दूरतः ॥
ततो महासुरो दुर्गो वीक्ष्य सैन्यं निरायुधम्
jvalaṃtīṃ śaktimādāya tāṃ devīṃ prati so'kṣipat ||
tāṃ tu śaktiṃ samāyāṃtīṃ mahāvegavatīṃ raṇe
||6||ज्वलंतीं शक्तिमादाय तां देवीं प्रति सोऽक्षिपत् ॥
तां तु शक्तिं समायांतीं महावेगवतीं रणे
nijacāpavinirmuktairbāṇaiścūrṇī cakāra sā ||
bhagnāṃ śaktiṃ samālokya tato durgo mahāsuraḥ
||7||निजचापविनिर्मुक्तैर्बाणैश्चूर्णी चकार सा ॥
भग्नां शक्तिं समालोक्य ततो दुर्गो महासुरः
cakraṃ ca preṣayāmāsa daityacakrātiharṣadam ||
tacca devyā śaraśatairaṃtaraivāṇuvatkṛtam
||8||चक्रं च प्रेषयामास दैत्यचक्रातिहर्षदम् ॥
तच्च देव्या शरशतैरंतरैवाणुवत्कृतम्
tataḥ śārṅgaṃ samādāya dhanuḥ śakradhanuryathā ||
hṛdi vivyādha bāṇena tāṃ devīmamarārdanaḥ
||9||ततः शार्ङ्गं समादाय धनुः शक्रधनुर्यथा ॥
हृदि विव्याध बाणेन तां देवीममरार्दनः
sa ca bāṇastayā devyā nija bāṇairmahājavaiḥ ||
nivāritopi vegena tāṃ devīmabhyagānmune
||110||स च बाणस्तया देव्या निज बाणैर्महाजवैः ॥
निवारितोपि वेगेन तां देवीमभ्यगान्मुने
tataḥ kodaṃḍadaṃḍena āṣugena tamāśugam ||
hatvā nivārayāmāsa kāladaṃḍamivāparam
||11||ततः कोदंडदंडेन आषुगेन तमाशुगम् ॥
हत्वा निवारयामास कालदंडमिवापरम्
tasminvimukhatāṃ yāte mārgaṇe durgamāsuraḥ ||
kruddhaḥ śūlaṃ samādāya saṃvartānalasuprabham
||12||तस्मिन्विमुखतां याते मार्गणे दुर्गमासुरः ॥
क्रुद्धः शूलं समादाय संवर्तानलसुप्रभम्
mahāvegana cikṣepa tāṃ devīmabhi daityapaḥ ||
parāpatacca tacchūlaṃ nijaśūlena caṃḍikā
||13||महावेगन चिक्षेप तां देवीमभि दैत्यपः ॥
परापतच्च तच्छूलं निजशूलेन चंडिका
aṃtaraiva praciccheda saha daityajayāśayā ||
tasminnapi mahāśūle devīśūlāvahelite
||14||अंतरैव प्रचिच्छेद सह दैत्यजयाशया ॥
तस्मिन्नपि महाशूले देवीशूलावहेलिते
gadāmādāya daityeṃdraḥ sahasābhipapāta ha ||
ājaghāna ca taṃ devīṃ bhujamūle mahābalaḥ
||15||गदामादाय दैत्येंद्रः सहसाभिपपात ह ॥
आजघान च तं देवीं भुजमूले महाबलः
sāpi devī bhujaṃ prāpya girīṃdraśikharākṛtiḥ ||
gadāśuparipusphoṭa śatadhā ca sahasradhā
||16||सापि देवी भुजं प्राप्य गिरींद्रशिखराकृतिः ॥
गदाशुपरिपुस्फोट शतधा च सहस्रधा
tadā devyā sa daityeṃdro vāmapādatalena hi ||
ātāḍitaḥ papātorvyāṃ hṛdi gāḍhaṃ prapīḍitaḥ
||17||तदा देव्या स दैत्येंद्रो वामपादतलेन हि ॥
आताडितः पपातोर्व्यां हृदि गाढं प्रपीडितः
tatkṣaṇādeva daityeṃdraḥ patitvā punarutthitaḥ ||
babhūva sahasā dṛśyo dīpo vātahato yathā
||18||तत्क्षणादेव दैत्येंद्रः पतित्वा पुनरुत्थितः ॥
बभूव सहसा दृश्यो दीपो वातहतो यथा
tāvañjagajjananyātāḥ preritā nija śaktayaḥ ||
vicerurdaityasainyeṣu saṃvarte mṛtyusainyavat
||119||तावञ्जगज्जनन्याताः प्रेरिता निज शक्तयः ॥
विचेरुर्दैत्यसैन्येषु संवर्ते मृत्युसैन्यवत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍa uttarārdhe durgaparākramo nāmaikasaptatitamo'dhyāyaḥ || 71 ||