jīviteśa kathāmetāṃ puṇyāṃ puṇyapurīśritām
lopāmudrovāca
jīviteśa kathāmetāṃ puṇyāṃ puṇyapurīśritām ||
na tṛptimadhigacchāmi śrutvā tvacchrīmukheritām
||1||जीवितेश कथामेतां पुण्यां पुण्यपुरीश्रिताम् ॥
न तृप्तिमधिगच्छामि श्रुत्वा त्वच्छ्रीमुखेरिताम्
māyāpuryāṃ muktipuryāṃ śivaśarmā dvijottamaḥ ||
mṛtopi mokṣaṃ naivāpa brūhi tatkāraṇaṃ vibho
||2||मायापुर्यां मुक्तिपुर्यां शिवशर्मा द्विजोत्तमः ॥
मृतोपि मोक्षं नैवाप ब्रूहि तत्कारणं विभो
agastya uvāca
sākṣanmokṣo na caitāsu purīṣu priyabhāṣiṇi ||
puroddiśyāmumevārthamitihāso mayāśrutaḥ
||3||साक्षन्मोक्षो न चैतासु पुरीषु प्रियभाषिणि ॥
पुरोद्दिश्यामुमेवार्थमितिहासो मयाश्रुतः
śṛṇu kāṃte vicitrārthāṃ kathāṃ pāpapraṇāśinīm ||
puṇyaśīlasuśīlābhyāṃ kathitāṃ śivaśarmaṇe
||4||शृणु कांते विचित्रार्थां कथां पापप्रणाशिनीम् ॥
पुण्यशीलसुशीलाभ्यां कथितां शिवशर्मणे
śivaśarmovāca
ayi viṣṇugaṇau puṇyau puṃḍarīkadalekṣaṇau ||
kiṃcidvijñaptukāmohaṃ pravṛddhakarasaṃpuṭaḥ
||5||अयि विष्णुगणौ पुण्यौ पुंडरीकदलेक्षणौ ॥
किंचिद्विज्ञप्तुकामोहं प्रवृद्धकरसंपुटः
na nāma yuvayorvedmi vedmyākṛtyā ca kiṃcana ||
puṇyaśīlasuśīlākhyau yuvāṃ bhavitumarhathaḥ
||6||न नाम युवयोर्वेद्मि वेद्म्याकृत्या च किंचन ॥
पुण्यशीलसुशीलाख्यौ युवां भवितुमर्हथः
gaṇā vūcatuḥ
bhagavadbhaktiyuktānāṃ kimajñātaṃ bhavādṛśām ||
etadeva hi nau nāma yaduktaṃ śrīmatā tvayā
||7||भगवद्भक्तियुक्तानां किमज्ञातं भवादृशाम् ॥
एतदेव हि नौ नाम यदुक्तं श्रीमता त्वया
yadanyadapi te citte praṣṭavyaṃ tadaśaṃkitam ||
saṃpṛcchasva mahāprājña prītyā tatprabravāvahe
||8||यदन्यदपि ते चित्ते प्रष्टव्यं तदशंकितम् ॥
संपृच्छस्व महाप्राज्ञ प्रीत्या तत्प्रब्रवावहे
iti śrutvā sa vacanaṃ bhagavadgaṇabhāṣitam ||
atiprītikaraṃ hṛdyaṃ tatastau pratyuvāca ha
||9||इति श्रुत्वा स वचनं भगवद्गणभाषितम् ॥
अतिप्रीतिकरं हृद्यं ततस्तौ प्रत्युवाच ह
divya dvija uvāca
ka eṣa loko 'lpaśrīkaḥ svalpapuṇyajanākṛtiḥ ||
ka ime vikṛtākārā brūtametanmamāgrataḥ
||10||क एष लोको ऽल्पश्रीकः स्वल्पपुण्यजनाकृतिः ॥
क इमे विकृताकारा ब्रूतमेतन्ममाग्रतः
gaṇāvūcatuḥ
ayaṃ piśācalokotra vasaṃti piśitāśanāḥ ||
dattvānutāpabhājo ye nono kṛtvā dadatyapi
||11||अयं पिशाचलोकोत्र वसंति पिशिताशनाः ॥
दत्त्वानुतापभाजो ये नोनो कृत्वा ददत्यपि
śivaṃ prasaṃgatobhyarcya sakṛttvaśucicetasaḥ ||
alpapuṇyālpalakṣmī kāḥ piśācāsta ime sakhe
||12||शिवं प्रसंगतोभ्यर्च्य सकृत्त्वशुचिचेतसः ॥
अल्पपुण्याल्पलक्ष्मी काः पिशाचास्त इमे सखे
tato gacchandadarśāgre hṛṣṭapuṣṭajanāvṛtam ||
picaṃḍilaiḥ sthūlavaktrairmeghagaṃbhīraniḥsvanaiḥ
||13||ततो गच्छन्ददर्शाग्रे हृष्टपुष्टजनावृतम् ॥
पिचंडिलैः स्थूलवक्त्रैर्मेघगंभीरनिःस्वनैः
lokairapyuṣitaṃ lokaṃ śyāmalāṃgaiśca lomaśaiḥ ||
gaṇau kathayatāṃ kemī ko lokaḥ puṇyataḥ kutaḥ
||14||लोकैरप्युषितं लोकं श्यामलांगैश्च लोमशैः ॥
गणौ कथयतां केमी को लोकः पुण्यतः कुतः
gaṇāvūcatuḥ
guhyakānāmayaṃ lokastvete vai guhyakāḥ smṛtāḥ ||
nyāyenopārjya vittāni gūhayaṃti ca ye bhuvi
||15||गुह्यकानामयं लोकस्त्वेते वै गुह्यकाः स्मृताः ॥
न्यायेनोपार्ज्य वित्तानि गूहयंति च ये भुवि
svamārgagādhanāḍhyāśca śūdraprāyāḥ kuṭuṃbinaḥ ||
saṃvibhajya ca bhoktāraḥ krodhāsūyāvivarjitāḥ
||16||स्वमार्गगाधनाढ्याश्च शूद्रप्रायाः कुटुंबिनः ॥
संविभज्य च भोक्तारः क्रोधासूयाविवर्जिताः
na tithiṃ naiva vāraṃ ca saṃkrātyādi na parva ca ||
nādharmaṃ na ca dharmaṃ ca vidaṃtyete sadā sukhāḥ
||17||न तिथिं नैव वारं च संक्रात्यादि न पर्व च ॥
नाधर्मं न च धर्मं च विदंत्येते सदा सुखाः
ekameva hi jānaṃti kulapūjyo hi yo dvijaḥ ||
tasmai gāḥ saṃprayacchaṃti manyaṃte tadvacaḥsphuṭam
||18||एकमेव हि जानंति कुलपूज्यो हि यो द्विजः ॥
तस्मै गाः संप्रयच्छंति मन्यंते तद्वचःस्फुटम्
samṛddhibhājohyatrāpi tena puṇyena guhyakāḥ ||
bhuṃjate svargasaukhyāni devavaccākutobhayāḥ
||19||समृद्धिभाजोह्यत्रापि तेन पुण्येन गुह्यकाः ॥
भुंजते स्वर्गसौख्यानि देववच्चाकुतोभयाः
tato vilokayāmāsa lokaṃ locanaśarmadam ||
ke'mī janāstvasau lokaḥ kiṃnāmā vadatāṃ gaṇau
||20||ततो विलोकयामास लोकं लोचनशर्मदम् ॥
केऽमी जनास्त्वसौ लोकः किंनामा वदतां गणौ
gaṇāvūcatuḥ
gāṃdharvastveṣaloko'mī gaṃdharvāśca śubhavratāḥ ||
devānāṃ gāyanādyete cāraṇāḥ stutipāṭhakāḥ
||21||गांधर्वस्त्वेषलोकोऽमी गंधर्वाश्च शुभव्रताः ॥
देवानां गायनाद्येते चारणाः स्तुतिपाठकाः
gītajñā atigītena toṣayaṃti narādhipān ||
stuvaṃti ca dhanāḍhyāṃśca dhanalobhena mohitā.
||22||गीतज्ञा अतिगीतेन तोषयंति नराधिपान् ॥
स्तुवंति च धनाढ्यांश्च धनलोभेन मोहिता.
rājñāṃ prasādalabdhāni suvāsāṃsi dhanānyapi ||
dravyāṇyapi sugaṃdhīni karpūrādīnyanekaśaḥ
||23||राज्ञां प्रसादलब्धानि सुवासांसि धनान्यपि ॥
द्रव्याण्यपि सुगंधीनि कर्पूरादीन्यनेकशः
brāhmaṇebhyaḥ prayacchaṃti gītaṃ gāyaṃtyaharniśam ||
śrutāveva manasteṣāṃ nāṭyaśāstrakṛtaśramāḥ
||24||ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छंति गीतं गायंत्यहर्निशम् ॥
श्रुतावेव मनस्तेषां नाट्यशास्त्रकृतश्रमाः
tena puṇyena gāṃdharvo lokastveṣāṃ viśiṣyate ||
brāhmaṇāstoṣitā yadvai gītavidyārjitairdhanaiḥ
||25||तेन पुण्येन गांधर्वो लोकस्त्वेषां विशिष्यते ॥
ब्राह्मणास्तोषिता यद्वै गीतविद्यार्जितैर्धनैः
gītavidyāprabhāvena devarṣirnārado mahān ||
mānyo vaiṣṇavaloke vai śrīśaṃbhoścātivallabhaḥ
||26||गीतविद्याप्रभावेन देवर्षिर्नारदो महान् ॥
मान्यो वैष्णवलोके वै श्रीशंभोश्चातिवल्लभः
tuṃbururnāradaścobhau devānāmatidurlabhau ||
nādarūpī śivaḥ sākṣānnādatattvavidau hi tau
||27||तुंबुरुर्नारदश्चोभौ देवानामतिदुर्लभौ ॥
नादरूपी शिवः साक्षान्नादतत्त्वविदौ हि तौ
yadi gītaṃ kvacidgītaṃ śrīmaddhariharāṃtike ||
mokṣastu tatphalaṃ prāhuḥ sānnidhyamathavā tayoḥ
||28||यदि गीतं क्वचिद्गीतं श्रीमद्धरिहरांतिके ॥
मोक्षस्तु तत्फलं प्राहुः सान्निध्यमथवा तयोः
gītajño yadi gītena nāpnoti paramaṃ padam ||
rudrasyānucaro bhūtvā tenaiva saha modate
||29||गीतज्ञो यदि गीतेन नाप्नोति परमं पदम् ॥
रुद्रस्यानुचरो भूत्वा तेनैव सह मोदते
asmim̐lloke sadā kālaṃ smṛtireṣā pragīyate ||
tadgītamālayā pūjyau devau hariharau sadā
||30||अस्मिँल्लोके सदा कालं स्मृतिरेषा प्रगीयते ॥
तद्गीतमालया पूज्यौ देवौ हरिहरौ सदा
iti śṛṇvankṣaṇātprāpa punaranyanmanoharam ||
śivaśarmātha papraccha kiṃ saṃjñaṃ nagaraṃ tvidam
||31||इति शृण्वन्क्षणात्प्राप पुनरन्यन्मनोहरम् ॥
शिवशर्माथ पप्रच्छ किं संज्ञं नगरं त्विदम्
gaṇāvūcatuḥ
asau vaidyādharo loko nānā vidyā viśāradāḥ ||
ete vidyārthināmannamupānadvastrakaṃbalam
||32||असौ वैद्याधरो लोको नाना विद्या विशारदाः ॥
एते विद्यार्थिनामन्नमुपानद्वस्त्रकंबलम्
auṣadhānyapi yacchaṃti tatpīḍāśamanāni hi ||
nānākalāḥ śikṣayaṃti vidyāgarvavivarjitāḥ
||33||औषधान्यपि यच्छंति तत्पीडाशमनानि हि ॥
नानाकलाः शिक्षयंति विद्यागर्वविवर्जिताः
śiṣyaṃ putreṇa paśyaṃti vastra tāṃbūla bhojanaiḥ ||
alaṃkṛtāśca satkanyā dharmādudvāhayaṃti ca
||34||शिष्यं पुत्रेण पश्यंति वस्त्र तांबूल भोजनैः ॥
अलंकृताश्च सत्कन्या धर्मादुद्वाहयंति च
abhilāṣadhiyā nityaṃ pūjayaṃtīṣṭadevatāḥ ||
etaḥ puṇyairvasaṃtīha vidyādhara varā ime
||35||अभिलाषधिया नित्यं पूजयंतीष्टदेवताः ॥
एतः पुण्यैर्वसंतीह विद्याधर वरा इमे
yāvaditthaṃ kathāṃ cakrustāvatsaṃyaminīpatiḥ ||
dharmarājobhisaṃprāpto devaduṃdubhi niḥsvanaiḥ
||36||यावदित्थं कथां चक्रुस्तावत्संयमिनीपतिः ॥
धर्मराजोभिसंप्राप्तो देवदुंदुभि निःस्वनैः
somyamūrtirvimānastho dharmajñaiḥ parivāritaḥ ||
sevākarmasu caturairbhṛtyaistricaturaiḥ saha
||37||सोम्यमूर्तिर्विमानस्थो धर्मज्ञैः परिवारितः ॥
सेवाकर्मसु चतुरैर्भृत्यैस्त्रिचतुरैः सह
dharmarāja uvāca
sādhusādhu mahābuddhe śivaśarmandvijottama ||
kulocitaṃ brāhmaṇānāṃ bhavatā pratipāditam
||38||साधुसाधु महाबुद्धे शिवशर्मन्द्विजोत्तम ॥
कुलोचितं ब्राह्मणानां भवता प्रतिपादितम्
vedābhyāsaḥ kṛtaḥ pūrvaṃ guravaścāpi toṣitāḥ ||
dharmaśāstrapurāṇe ṣu dṛṣṭo dharmastvayā''dṛtaḥ
||39||वेदाभ्यासः कृतः पूर्वं गुरवश्चापि तोषिताः ॥
धर्मशास्त्रपुराणे षु दृष्टो धर्मस्त्वयाऽऽदृतः
kṣālitaṃ muktipuryadbhirāśugaṃtṛśarīrakam ||
kovido'sti bhavāneva jīvite jīvitetare
||40||क्षालितं मुक्तिपुर्यद्भिराशुगंतृशरीरकम् ॥
कोविदोऽस्ति भवानेव जीविते जीवितेतरे
kalevaraṃ pūtigaṃdhi sadaivāśucibhājanam ||
sutīrthapuṇya paṇyena samyagvinimitaṃ tvayā
||41||कलेवरं पूतिगंधि सदैवाशुचिभाजनम् ॥
सुतीर्थपुण्य पण्येन सम्यग्विनिमितं त्वया
ataevāhi pāṃḍityamādriṃyate vicakṣaṇāḥ ||
ahaḥkṣepaṃ na kṣipaṃti kṣaṇamekaṃ hi te budhāḥ
||42||अतएवाहि पांडित्यमाद्रिंयते विचक्षणाः ॥
अहःक्षेपं न क्षिपंति क्षणमेकं हि ते बुधाः
nimeṣānpaṃcapānmartye prāṇaṃti prāṇino dhruvam ||
tatrāpi na pravarteyuraghakarmaṇi garhite
||43||निमेषान्पंचपान्मर्त्ये प्राणंति प्राणिनो ध्रुवम् ॥
तत्रापि न प्रवर्तेयुरघकर्मणि गर्हिते
sthirāpāyaḥ sadā kāyo na dhanaṃ nidhane'vati ||
tanmūḍhaḥ prauḍhakārye kiṃ na yateta bhavāniva
||44||स्थिरापायः सदा कायो न धनं निधनेऽवति ॥
तन्मूढः प्रौढकार्ये किं न यतेत भवानिव
satvaraṃ gatvaraṃ cāyurlokaḥ śokasamākulaḥ ||
tasmāddharme matiḥ kāryā bhavateva sudhārmikaiḥ
||45||सत्वरं गत्वरं चायुर्लोकः शोकसमाकुलः ॥
तस्माद्धर्मे मतिः कार्या भवतेव सुधार्मिकैः
satkarmaṇo vipāko'yaṃ tava vaṃdyau mamāpyaho ||
yadetau bhagavadbhaktau sakhitvaṃ bhavato gatau
||46||सत्कर्मणो विपाकोऽयं तव वंद्यौ ममाप्यहो ॥
यदेतौ भगवद्भक्तौ सखित्वं भवतो गतौ
mamājñā dīyatāṃ tasmātsāhāyyaṃ karavāṇi kim ||
yatkartavyaṃ mādṛśaiste tatkṛtaṃ bhavataivahi
||47||ममाज्ञा दीयतां तस्मात्साहाय्यं करवाणि किम् ॥
यत्कर्तव्यं मादृशैस्ते तत्कृतं भवतैवहि
adya dhanyatarosmīha yaddṛṣṭau bhagavadgaṇau ||
sevā sadaiva me jñāpyā śrīmaccaraṇasannidhau
||48||अद्य धन्यतरोस्मीह यद्दृष्टौ भगवद्गणौ ॥
सेवा सदैव मे ज्ञाप्या श्रीमच्चरणसन्निधौ
tataḥ prasthāpitastābhyāṃ prāviśatsvapurīṃ yamaḥ ||
aprākṣīcca tato viprastau gaṇau prasthite yame
||49||ततः प्रस्थापितस्ताभ्यां प्राविशत्स्वपुरीं यमः ॥
अप्राक्षीच्च ततो विप्रस्तौ गणौ प्रस्थिते यमे
śivaśarmovāca
sākṣādayaṃ dharmarājo nanu saumyatarākṛtiḥ ||
dharmyāṇyeva vacāṃsyasya manaḥ prītikarāṇi ca
||50||साक्षादयं धर्मराजो ननु सौम्यतराकृतिः ॥
धर्म्याण्येव वचांस्यस्य मनः प्रीतिकराणि च
purī saṃyamanī seyamatīva śubhalakṣaṇā ||
ākarṇya yasya nāmāpi pāpino'tīva bibhyati
||51||पुरी संयमनी सेयमतीव शुभलक्षणा ॥
आकर्ण्य यस्य नामापि पापिनोऽतीव बिभ्यति
yamarūpaṃ varṇayaṃti martyaloke'nyathā janāḥ ||
anyathā'yaṃ mayā dṛṣṭo brūtaṃ tatkāraṇaṃ gaṇau
||52||यमरूपं वर्णयंति मर्त्यलोकेऽन्यथा जनाः ॥
अन्यथाऽयं मया दृष्टो ब्रूतं तत्कारणं गणौ
kena paśyaṃtyamuṃ lokaṃ nivasaṃti tathātra ke ||
idamevāsya kiṃ rūpaṃ kiṃ cānyacca nivedyatām
||53||केन पश्यंत्यमुं लोकं निवसंति तथात्र के ॥
इदमेवास्य किं रूपं किं चान्यच्च निवेद्यताम्
gaṇāvūcatuḥ
śṛṇu saumya susaumyo'sau dṛśyatetra bhavādṛśaiḥ ||
dharmamūrtiḥ prakṛtyaiva niḥśaṃkaiḥ puṇyarāśibhiḥ
||54||शृणु सौम्य सुसौम्योऽसौ दृश्यतेत्र भवादृशैः ॥
धर्ममूर्तिः प्रकृत्यैव निःशंकैः पुण्यराशिभिः
ayameva hi piṃgākṣaḥ krodharaktāṃtalocanaḥ ||
daṃṣṭrākarālavadano vidyullalanabhīṣaṇaḥ
||55||अयमेव हि पिंगाक्षः क्रोधरक्तांतलोचनः ॥
दंष्ट्राकरालवदनो विद्युल्ललनभीषणः
ūrdhvakeśo'tikṛṣṇāṃgaḥ pralayāṃbudaniḥsvanaḥ ||
kāladaṃḍodyatakaro bhukuṭī kuṭilānanaḥ
||56||ऊर्ध्वकेशोऽतिकृष्णांगः प्रलयांबुदनिःस्वनः ॥
कालदंडोद्यतकरो भुकुटी कुटिलाननः
ānayainaṃ pātayainaṃ badhānāmuṃca durdama ||
ghātayainaṃ sudurvṛttaṃ mūrdhni tīvramayoghanaiḥ
||57||आनयैनं पातयैनं बधानामुंच दुर्दम ॥
घातयैनं सुदुर्वृत्तं मूर्ध्नि तीव्रमयोघनैः
ātāḍayainaṃ durvṛttaṃ dhṛtvā pādau śilātale ||
utpāṭayāsya netre tvaṃ nidhāya caraṇaṃ gale
||58||आताडयैनं दुर्वृत्तं धृत्वा पादौ शिलातले ॥
उत्पाटयास्य नेत्रे त्वं निधाय चरणं गले
etasya gallāvutphullau kṣureṇāśuvi pāṭaya ||
pāśena kaṃṭhaṃ baddhāsya samullaṃbaya bhūruhe
||59||एतस्य गल्लावुत्फुल्लौ क्षुरेणाशुवि पाटय ॥
पाशेन कंठं बद्धास्य समुल्लंबय भूरुहे
vidārayāsya mūrdhānaṃ karapatreṇa dāruvat ||
pārṣṇighātairghnatāsyāsyaṃ samuccūrṇaya dāruṇaiḥ
||60||विदारयास्य मूर्धानं करपत्रेण दारुवत् ॥
पार्ष्णिघातैर्घ्नतास्यास्यं समुच्चूर्णय दारुणैः
paradāraprasṛmaraṃ karaṃ chiṃdhyasya pāpinaḥ ||
paradāragṛhaṃ yātuḥ pādau cāsya vikhaṃḍaya
||61||परदारप्रसृमरं करं छिंध्यस्य पापिनः ॥
परदारगृहं यातुः पादौ चास्य विखंडय
sūcībhī romakūpeṣu tanuṃ vyadhihi sarvataḥ ||
dātuḥ parakalatrāṃge nakhapaṃktī durātmanaḥ
||62||सूचीभी रोमकूपेषु तनुं व्यधिहि सर्वतः ॥
दातुः परकलत्रांगे नखपंक्ती दुरात्मनः
paradāramukhāghrāturmukhe niṣṭhīvayāsya hi ||
vaktuḥ parāpavādasya kīlaṃ tīkṣṇaṃ mukhe kṣipa
||63||परदारमुखाघ्रातुर्मुखे निष्ठीवयास्य हि ॥
वक्तुः परापवादस्य कीलं तीक्ष्णं मुखे क्षिप
bharjayainaṃ caṇakavattaptavāluka karparaiḥ ||
bhrāṣṭre vikaṭavaktratvaṃ parasaṃtāpakāriṇam
||64||भर्जयैनं चणकवत्तप्तवालुक कर्परैः ॥
भ्राष्ट्रे विकटवक्त्रत्वं परसंतापकारिणम्
doṣāropaṃ sadākarturadoṣe krūralocana ||
nimajjayāsya vadanaṃ pūyaśoṇitakardame
||65||दोषारोपं सदाकर्तुरदोषे क्रूरलोचन ॥
निमज्जयास्य वदनं पूयशोणितकर्दमे
adattaparavastūnāṃ gṛhṇataḥ karapallavam ||
āplutyāplutya tailena taptāṃgāre pacotkaṭa
||66||अदत्तपरवस्तूनां गृह्णतः करपल्लवम् ॥
आप्लुत्याप्लुत्य तैलेन तप्तांगारे पचोत्कट
apavādaṃ gurorvakturniṃdākartuḥ suparvaṇām ||
taptalohaśalākāśca mukhe bhīṣaṇa nikṣipa
||67||अपवादं गुरोर्वक्तुर्निंदाकर्तुः सुपर्वणाम् ॥
तप्तलोहशलाकाश्च मुखे भीषण निक्षिप
paramarma spṛśaścāsya paracchidraprakāśituḥ ||
sutaptāyomayāñcchaṃkūnsarvasaṃdhiṣu ropaya
||68||परमर्म स्पृशश्चास्य परच्छिद्रप्रकाशितुः ॥
सुतप्तायोमयाञ्च्छंकून्सर्वसंधिषु रोपय
anye na dīyamāne sve niṣeddhuḥpāpakāriṇaḥ ||
ācchettuḥ paravṛttīnāṃ jihvāṃ chiṃdhyasya durmukha
||69||अन्ये न दीयमाने स्वे निषेद्धुःपापकारिणः ॥
आच्छेत्तुः परवृत्तीनां जिह्वां छिंध्यस्य दुर्मुख
devasvabhoktuḥ kroḍāsya brāhmaṇasvasyabhojinaḥ ||
vidāryodaramasyāśu viṭkīṭaiḥ paripūraya
||70||देवस्वभोक्तुः क्रोडास्य ब्राह्मणस्वस्यभोजिनः ॥
विदार्योदरमस्याशु विट्कीटैः परिपूरय
na devārthe na viprārthe nātithyarthe pacetkvacit ||
tamamuṃ svārthapaktāraṃ kuṃbhīpāke pacāṃdhaka
||71||न देवार्थे न विप्रार्थे नातिथ्यर्थे पचेत्क्वचित् ॥
तममुं स्वार्थपक्तारं कुंभीपाके पचांधक
ugrāsya śiśuhaṃtāramamuṃ viśraṃbhaghātinam ||
kṛtaghnaṃ naya vegena mahāraurava rauravam
||72||उग्रास्य शिशुहंतारममुं विश्रंभघातिनम् ॥
कृतघ्नं नय वेगेन महारौरव रौरवम्
brahmaghnaṃ cāṃdhatāmisre surāpaṃ pūyaśoṇite ||
kālasūtre hemacauramavīcau gurutalpagam
||73||ब्रह्मघ्नं चांधतामिस्रे सुरापं पूयशोणिते ॥
कालसूत्रे हेमचौरमवीचौ गुरुतल्पगम्
tatsaṃsargiṇamāvarṣamasipatravane tathā ||
etānmahāpātakinastaptatailakaṭāhake
||74||तत्संसर्गिणमावर्षमसिपत्रवने तथा ॥
एतान्महापातकिनस्तप्ततैलकटाहके
āplutyāplutya durdaṃṣṭrakākolairlohatuṃḍakaiḥ ||
saṃtodyamānānpāpiṣṭhānnityaṃ kalpaṃ nivāsaya
||75||आप्लुत्याप्लुत्य दुर्दंष्ट्रकाकोलैर्लोहतुंडकैः ॥
संतोद्यमानान्पापिष्ठान्नित्यं कल्पं निवासय
strīghnaṃ goghnaṃ ca mitraghnaṃ kūṭaśālmalipādape ||
ullaṃbaya ciraṃkālamūrdhvapādamadhomukham
||76||स्त्रीघ्नं गोघ्नं च मित्रघ्नं कूटशाल्मलिपादपे ॥
उल्लंबय चिरंकालमूर्ध्वपादमधोमुखम्
tvacamasya ca saṃdaṃśaistroṭaya tvaṃ mahābhuja ||
āśleṣiturmitrapatnyā bhujāvutpāṭayā śuca
||77||त्वचमस्य च संदंशैस्त्रोटय त्वं महाभुज ॥
आश्लेषितुर्मित्रपत्न्या भुजावुत्पाटया शुच
jvālākīle mahāghore narake'muṃ ni pātaya ||
yo vahninā dāhayati parakṣetraṃ parālayam
||78||ज्वालाकीले महाघोरे नरकेऽमुं नि पातय ॥
यो वह्निना दाहयति परक्षेत्रं परालयम्
kālakūṭe ca garadaṃ kūṭasākṣyābhivādinam ||
mānakūṭaṃ tulākūṭaṃ kaṃṭhamoṭe nipātaya
||79||कालकूटे च गरदं कूटसाक्ष्याभिवादिनम् ॥
मानकूटं तुलाकूटं कंठमोटे निपातय
lālāpibeca duṣprekṣya tīrthāsuṣṭhīvinaṃ(?) naya ||
āmapāke ca garbhaghnaṃ śūlapāke'nyatāpinam
||80||लालापिबेच दुष्प्रेक्ष्य तीर्थासुष्ठीविनं(?) नय ॥
आमपाके च गर्भघ्नं शूलपाकेऽन्यतापिनम्
rasavikrayiṇaṃ vipramikṣuyaṃtre prapīḍaya ||
prajāpīḍākaraṃ bhūpamaṃdhakūpe nipātaya
||81||रसविक्रयिणं विप्रमिक्षुयंत्रे प्रपीडय ॥
प्रजापीडाकरं भूपमंधकूपे निपातय
gotilāṃśca turaṃgāṃśca vikretāraṃ dvijādhamam ||
mātulānyāḥ surāyāśca vikretāraṃ halāyudha
||82||गोतिलांश्च तुरंगांश्च विक्रेतारं द्विजाधमम् ॥
मातुलान्याः सुरायाश्च विक्रेतारं हलायुध
musalolūkhale vaiśyaṃ kaṃḍayainaṃ punaḥpunaḥ ||
śūdraṃ dvijāvamaṃtāraṃ dvijāgre maṃcasevinam
||83||मुसलोलूखले वैश्यं कंडयैनं पुनःपुनः ॥
शूद्रं द्विजावमंतारं द्विजाग्रे मंचसेविनम्
adhomukhe ca narake dīrghagrīvaprapīḍya
||84||अधोमुखे च नरके दीर्घग्रीवप्रपीड्य
śūdraṃ brāhmaṇajetāraṃ vaiśyaṃ bāhmaṇamāninam ||
kṣatriyaṃ yājakaṃ cāpi vipraṃ vedavivarjitam
||85||शूद्रं ब्राह्मणजेतारं वैश्यं बाह्मणमानिनम् ॥
क्षत्रियं याजकं चापि विप्रं वेदविवर्जितम्
lākṣālavaṇamāṃsānāṃ satailaviṣasarpiṣām ||
āyudhekṣuvikārāṇāṃ vikretāraṃ dvijādhamam
||86||लाक्षालवणमांसानां सतैलविषसर्पिषाम् ॥
आयुधेक्षुविकाराणां विक्रेतारं द्विजाधमम्
pāśapāṇekaśāpāṇe baddhvaitāṃścaraṇedṛḍham ||
ghātayaṃtau kaśāghātairnayataṃ taptakardame
||87||पाशपाणेकशापाणे बद्ध्वैतांश्चरणेदृढम् ॥
घातयंतौ कशाघातैर्नयतं तप्तकर्दमे
imāṃ striyaṃ śleṣayāśu puṃścalīṃ kulakalmaṣām ||
tenopapatinā sārdhaṃ taptāyasamayena ca
||88||इमां स्त्रियं श्लेषयाशु पुंश्चलीं कुलकल्मषाम् ॥
तेनोपपतिना सार्धं तप्तायसमयेन च
svayaṃ gṛhītvā niyamaṃ yastyajedajiteṃdriyaḥ ||
taṃ prāpaya durādharṣaṃ bahubhramaradaṃśake
||89||स्वयं गृहीत्वा नियमं यस्त्यजेदजितेंद्रियः ॥
तं प्रापय दुराधर्षं बहुभ्रमरदंशके
ityādijalpandurvṛttaiḥ śrūyate dūrato yamaḥ ||
svakarmaśaṃkitaiḥ pāpai rdṛśyateti bhayaṃkaraḥ
||90||इत्यादिजल्पन्दुर्वृत्तैः श्रूयते दूरतो यमः ॥
स्वकर्मशंकितैः पापै र्दृश्यतेति भयंकरः
ye prajāḥ pālayaṃtīha putrāneva nijaurasān ||
daṃḍayaṃti ca dharmeṇa bhūpāste'sya sabhāsadaḥ
||91||ये प्रजाः पालयंतीह पुत्रानेव निजौरसान् ॥
दंडयंति च धर्मेण भूपास्तेऽस्य सभासदः
varṇāśramāśca yadrāṣṭre 'nutiṣṭhaṃti nijāṃ kriyām ||
kālenāpannanidhanā bhūpāste'sya sabhāsadaḥ
||92||वर्णाश्रमाश्च यद्राष्ट्रे ऽनुतिष्ठंति निजां क्रियाम् ॥
कालेनापन्ननिधना भूपास्तेऽस्य सभासदः
naiva dīno na durvṛtto nāpadgrasto na śokabhāk ||
yeṣāṃ rāṣṭre pradṛśyaṃte bhūpāste'sya sabhāsadaḥ
||93||नैव दीनो न दुर्वृत्तो नापद्ग्रस्तो न शोकभाक् ॥
येषां राष्ट्रे प्रदृश्यंते भूपास्तेऽस्य सभासदः
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ svadharma niratāḥ sadā ||
anyepi ye saṃyaminaḥ saṃyaminyāṃ vasaṃti te
||94||ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः स्वधर्म निरताः सदा ॥
अन्येपि ये संयमिनः संयमिन्यां वसंति ते
uśīnaraḥ sudhanvā ca vṛṣaparvā jayadrathaḥ ||
rajiḥ sahasrajitkukṣirdṛḍhadhanvā ripuṃjayaḥ
||95||उशीनरः सुधन्वा च वृषपर्वा जयद्रथः ॥
रजिः सहस्रजित्कुक्षिर्दृढधन्वा रिपुंजयः
yuvanāśvo daṃtavaktro nābhāgo ripumaṃgalaḥ ||
karaṃdhamo dharmasenaḥ paramardaḥ parāṃtakaḥ
||96||युवनाश्वो दंतवक्त्रो नाभागो रिपुमंगलः ॥
करंधमो धर्मसेनः परमर्दः परांतकः
ete cānye ca bahavo rājāno nītivartinaḥ ||
dharmādharmavicārajñāḥ sudharmāyāṃ samāsate
||97||एते चान्ये च बहवो राजानो नीतिवर्तिनः ॥
धर्माधर्मविचारज्ञाः सुधर्मायां समासते
anyacca te pravakṣyāvo yena paśyaṃti bhāskarim ||
daṃḍapāśodyatakarāndūtānugrānanānkvacit
||9||अन्यच्च ते प्रवक्ष्यावो येन पश्यंति भास्करिम् ॥
दंडपाशोद्यतकरान्दूतानुग्राननान्क्वचित्
goviṃdamādhavamukuṃda haremurāre śaṃbho śiveśa śaśiśekhara śūlapāṇe ||
dāmodarācyuta janārdana vāsudeva tyājyā bhaṭāya iti saṃtatamāmanaṃti
||99||गोविंदमाधवमुकुंद हरेमुरारे शंभो शिवेश शशिशेखर शूलपाणे ॥
दामोदराच्युत जनार्दन वासुदेव त्याज्या भटाय इति संततमामनंति
gaṃgādharāṃdhakaripo haranīlakaṃṭha vaikuṃṭha kaiṭabharipo kamaṭhābjapāṇe ||
bhūteśakhaṃḍaparaśomṛḍacaṃḍikeśa tyājyā bhaṭāya iti saṃtatamāmanaṃti
||100||गंगाधरांधकरिपो हरनीलकंठ वैकुंठ कैटभरिपो कमठाब्जपाणे ॥
भूतेशखंडपरशोमृडचंडिकेश त्याज्या भटाय इति संततमामनंति
viṣṇonṛsiṃhamadhusūdanacakrapāṇe gaurīpate giriśa śaṃkara caṃdracūḍa ||
nārāyaṇāsuranibarhaṇaśārṅgapāṇe tyājyā bhaṭāya iti saṃtatamāmanaṃti
||1||विष्णोनृसिंहमधुसूदनचक्रपाणे गौरीपते गिरिश शंकर चंद्रचूड ॥
नारायणासुरनिबर्हणशार्ङ्गपाणे त्याज्या भटाय इति संततमामनंति
mṛtyuṃjayograviṣamekṣaṇakāmaśatro śrīkāṃtapītavasanāṃbuda nīlaśaure ||
īśānakṛttivasanatridaśaikanātha tyājyā bhaṭāya iti saṃtatamāmanaṃti
||2||मृत्युंजयोग्रविषमेक्षणकामशत्रो श्रीकांतपीतवसनांबुद नीलशौरे ॥
ईशानकृत्तिवसनत्रिदशैकनाथ त्याज्या भटाय इति संततमामनंति
lakṣmīpate madhuripo puruṣottamādyaśrīkaṃṭhadigvasana śāṃtapinākapāṇe ||
ānaṃdakaṃda dharaṇīdhara padmanābha tyājyā bhaṭāya iti saṃtatamāmanati
||3||लक्ष्मीपते मधुरिपो पुरुषोत्तमाद्यश्रीकंठदिग्वसन शांतपिनाकपाणे ॥
आनंदकंद धरणीधर पद्मनाभ त्याज्या भटाय इति संततमामनति
sarveśvara tripurasūdana devadeva brahmaṇyadevagaruḍadhvaja śaṃkhapāṇe ||
tryakṣoragābharaṇabālamṛgāṃkamaule tyajyā bhaṭāya iti saṃtatamāmanaṃti
||4||सर्वेश्वर त्रिपुरसूदन देवदेव ब्रह्मण्यदेवगरुडध्वज शंखपाणे ॥
त्र्यक्षोरगाभरणबालमृगांकमौले त्यज्या भटाय इति संततमामनंति
śrīrāmarāghavarameśvararāvaṇāre bhūteśamanmatharipo pramathādhinātha ||
cāṇūramardanahṛṣīkapatemurāre tyājyā bhaṭāya iti saṃtatamāmanati
||5||श्रीरामराघवरमेश्वररावणारे भूतेशमन्मथरिपो प्रमथाधिनाथ ॥
चाणूरमर्दनहृषीकपतेमुरारे त्याज्या भटाय इति संततमामनति
śūlingirīśa rajanīśa kalāvataṃ sakaṃsapraṇāśana sanātanakeśināśa ||
bhargatrinetrabhavabhūtapate purāre tyājyā bhaṭāya iti saṃtatamāmanaṃti
||6||शूलिन्गिरीश रजनीश कलावतं सकंसप्रणाशन सनातनकेशिनाश ॥
भर्गत्रिनेत्रभवभूतपते पुरारे त्याज्या भटाय इति संततमामनंति
gopīpate yadupate vasudevasūno karpūragauravṛṣabhadhvajabhālanetra ||
govardhanoddharaṇadharmadhurīṇagopa tyājyā bhaṭāya iti saṃtatamāmanaṃti
||7||गोपीपते यदुपते वसुदेवसूनो कर्पूरगौरवृषभध्वजभालनेत्र ॥
गोवर्धनोद्धरणधर्मधुरीणगोप त्याज्या भटाय इति संततमामनंति
sthāṇo trilocana pinākadharasmarāre kṛṣṇāniruddhakamalākarakalmaṣāre ||
viśveśvara tripathagārdrajaṭākalāpa tyājyā bhaṭāya iti saṃtatamāmanaṃti
||8||स्थाणो त्रिलोचन पिनाकधरस्मरारे कृष्णानिरुद्धकमलाकरकल्मषारे ॥
विश्वेश्वर त्रिपथगार्द्रजटाकलाप त्याज्या भटाय इति संततमामनंति
aṣṭottarādhikaśatenasucārunāmnāṃ saṃdarbhitāṃ lalitaratnakadaṃbakena ||
sannāyakāṃ dṛḍhaguṇāṃ ddhijakaṃṭhagāṃ yaḥ kuryādimāṃ srajamaho sa yamaṃ na paśyet
||9||अष्टोत्तराधिकशतेनसुचारुनाम्नां संदर्भितां ललितरत्नकदंबकेन ॥
सन्नायकां दृढगुणां द्धिजकंठगां यः कुर्यादिमां स्रजमहो स यमं न पश्येत्
itthaṃ dvijeṃdra nijabhṛtyagaṇānsadaiva saṃśikṣayedavanigānsa hi dharmarājaḥ ||
anyepi ye hariharāṃkadharā dharāyāṃ te dūrataḥ punaraho parivarjanīyāḥ
||110||इत्थं द्विजेंद्र निजभृत्यगणान्सदैव संशिक्षयेदवनिगान्स हि धर्मराजः ॥
अन्येपि ये हरिहरांकधरा धरायां ते दूरतः पुनरहो परिवर्जनीयाः
agastiruvāca
yo dharmarājaracitāṃ lalitaprabaṃdhāṃ nāmāvaliṃ sakalakalmaṣabījahaṃtrīm ||
dhīrotra kaustubhabhṛtaḥ śaśibhūṣaṇasya nityaṃ japetstanarasaṃ sa pibenna mātuḥ
||11||यो धर्मराजरचितां ललितप्रबंधां नामावलिं सकलकल्मषबीजहंत्रीम् ॥
धीरोत्र कौस्तुभभृतः शशिभूषणस्य नित्यं जपेत्स्तनरसं स पिबेन्न मातुः
iti śṛṇvankathāṃ ramyāṃ śivaśarmāpriye'naghāma ||
prahṛṣṭavaktraḥ purato dadarśāpsarasāpurīm
||112||इति शृण्वन्कथां रम्यां शिवशर्माप्रियेऽनघाम ॥
प्रहृष्टवक्त्रः पुरतो ददर्शाप्सरसापुरीम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasyā saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe yamalokavarṇanaṃnāmā'ṣṭamo'dhyāyaḥ || 8 ||