vīreśvarākhyānam
skaṃda uvāca
ākarṇaya kṣoṇisura yathā sthāṇuracīkarat ||
gaṃgāvaraṇayoḥ puṇyātsaṃbhedāttīrthabhūmikām
||1||आकर्णय क्षोणिसुर यथा स्थाणुरचीकरत् ॥
गंगावरणयोः पुण्यात्संभेदात्तीर्थभूमिकाम्
saṃgame tatra niṣṇātaḥ saṃgameśaṃ samarcya ca ||
naro na jātu jananī garbhasaṃgamavāpnuyāt
||2||संगमे तत्र निष्णातः संगमेशं समर्च्य च ॥
नरो न जातु जननी गर्भसंगमवाप्नुयात्
tatra pādodakaṃ tīrthaṃ yatra devena śārṅgiṇā ||
ādau pādau kṣalitau tu maṃdarāccāgatena yat
||3||तत्र पादोदकं तीर्थं यत्र देवेन शार्ङ्गिणा ॥
आदौ पादौ क्षलितौ तु मंदराच्चागतेन यत्
vipṇupādodake tīrthe vārikāryaṃ karoti yaḥ ||
vyatīpātena niyataṃ bhūyaḥ sāṃsārikī gatiḥ
||4||विप्णुपादोदके तीर्थे वारिकार्यं करोति यः ॥
व्यतीपातेन नियतं भूयः सांसारिकी गतिः
kṛtapādodaka snānaḥ kṛtakeśavapūjanaḥ ||
vītasaṃsāravasatiḥ kāśyāmāsīnnarottamaḥ
||5||कृतपादोदक स्नानः कृतकेशवपूजनः ॥
वीतसंसारवसतिः काश्यामासीन्नरोत्तमः
kāśyāṃ sā bhūmiruddiṣṭā śvetadvīpa iti dvijaiḥ ||
tatra puṇyārjanaṃ kṛtvā śvetadvīpādhipo bhavet
||6||काश्यां सा भूमिरुद्दिष्टा श्वेतद्वीप इति द्विजैः ॥
तत्र पुण्यार्जनं कृत्वा श्वेतद्वीपाधिपो भवेत्
tataḥ pādodakāttīrthāttīrthaṃ kṣīrābdhisaṃjñakam ||
tatrārjita mahāpuṇyo vasetkṣīrābdhirodhasi
||7||ततः पादोदकात्तीर्थात्तीर्थं क्षीराब्धिसंज्ञकम् ॥
तत्रार्जित महापुण्यो वसेत्क्षीराब्धिरोधसि
kṣīrodāddakṣiṇebhāge tīrthaṃ śaṃkhākhyanuttamam ||
tatra snāto bhavennūnaṃ nāśaṃkhādinidheḥ patiḥ
||8||क्षीरोदाद्दक्षिणेभागे तीर्थं शंखाख्यनुत्तमम् ॥
तत्र स्नातो भवेन्नूनं नाशंखादिनिधेः पतिः
arvākca śaṃkhatīrthādvai cakratīrthamanuttamam ||
saṃsāracakre na patettattīrthajalamajjanāt
||9||अर्वाक्च शंखतीर्थाद्वै चक्रतीर्थमनुत्तमम् ॥
संसारचक्रे न पतेत्तत्तीर्थजलमज्जनात्
gadātīrthaṃ tadagre tu saṃsāragadanāśanam ||
tatra śrāddhādikaraṇātpaśyeddevaṃ gadādharam
||10||गदातीर्थं तदग्रे तु संसारगदनाशनम् ॥
तत्र श्राद्धादिकरणात्पश्येद्देवं गदाधरम्
padmākṛtpadmatīrthaṃ ca tadagre pitṛtṛptikṛt ||
tatra snānādikaraṇātprāpnuyādaghasaṃkṣayam
||11||पद्माकृत्पद्मतीर्थं च तदग्रे पितृतृप्तिकृत् ॥
तत्र स्नानादिकरणात्प्राप्नुयादघसंक्षयम्
tatastīrthaṃ mahālakṣmyā mahāpuṇyaphalapradam ||
tatrābhyarcya mahālakṣmīṃ nirvāṇakamalāṃ labhet
||12||ततस्तीर्थं महालक्ष्म्या महापुण्यफलप्रदम् ॥
तत्राभ्यर्च्य महालक्ष्मीं निर्वाणकमलां लभेत्
tato gārutmataṃ tīrthaṃ saṃsāragaranāśanam ||
kṛtodakakriyastatra vaikuṃṭhe vasatiṃ labhet
||13||ततो गारुत्मतं तीर्थं संसारगरनाशनम् ॥
कृतोदकक्रियस्तत्र वैकुंठे वसतिं लभेत्
tato nāradatīrthaṃ ca brahmavidyaikakāraṇam ||
tatra snānena muktaḥ syāddṛṣṭvā nāradakeśavam
||14||ततो नारदतीर्थं च ब्रह्मविद्यैककारणम् ॥
तत्र स्नानेन मुक्तः स्याद्दृष्ट्वा नारदकेशवम्
prahlādatīrthaṃ tadyāmye mahābhaktiphalapradam ||
tatra vai snānamātreṇa viṣṇoḥ priyataro bhavet
||15||प्रह्लादतीर्थं तद्याम्ये महाभक्तिफलप्रदम् ॥
तत्र वै स्नानमात्रेण विष्णोः प्रियतरो भवेत्
aṃbarīṣaṃ tatastīrthaṃ mahāpātakanāśanam ||
tatra vai śubhakarmāṇo janā no garbhabhājanam
||16||अंबरीषं ततस्तीर्थं महापातकनाशनम् ॥
तत्र वै शुभकर्माणो जना नो गर्भभाजनम्
ādityakeśavaṃ nāma tadagre tīrthamuttamam ||
kṛtābhiṣekastatrāpi labhetsvargābhiṣecanam
||17||आदित्यकेशवं नाम तदग्रे तीर्थमुत्तमम् ॥
कृताभिषेकस्तत्रापि लभेत्स्वर्गाभिषेचनम्
dattātreyasya tatrāsti tīrthaṃ trailokyapāvanam ||
yogasiddhiṃ labhe tatra snānamātreṇa bhāvataḥ
||18||दत्तात्रेयस्य तत्रास्ति तीर्थं त्रैलोक्यपावनम् ॥
योगसिद्धिं लभे तत्र स्नानमात्रेण भावतः
tadagre bhārgavaṃ tīrthaṃ mahājñānasamarpakam ||
tatra snānavidhānena bhavedbhārgava lokabhāk
||19||तदग्रे भार्गवं तीर्थं महाज्ञानसमर्पकम् ॥
तत्र स्नानविधानेन भवेद्भार्गव लोकभाक्
tato vāmanatīrthaṃ ca viṣṇusānnidhyahetukam ||
tatra śrāddhavidhānena mucyate pitṛjādṛṇāt
||20||ततो वामनतीर्थं च विष्णुसान्निध्यहेतुकम् ॥
तत्र श्राद्धविधानेन मुच्यते पितृजादृणात्
naranārāyaṇākhyaṃ hi tatastīrthaṃ śubhapradam ||
tattīrthamajjanātpuṃsāṃ garbhavāsaḥ sudurlabhaḥ
||21||नरनारायणाख्यं हि ततस्तीर्थं शुभप्रदम् ॥
तत्तीर्थमज्जनात्पुंसां गर्भवासः सुदुर्लभः
yajñavārāhatīrthaṃ ca tato dakṣiṇataḥ śubham ||
yatra snātasya vai puṃsāṃ rājasūyaphalaṃ dhruvam
||22||यज्ञवाराहतीर्थं च ततो दक्षिणतः शुभम् ॥
यत्र स्नातस्य वै पुंसां राजसूयफलं ध्रुवम्
vidāranārasiṃhākhyaṃ tīrthaṃ tatrāsti pāvanam ||
yatraikasnānato naśyedagha janmaśatārjitam
||23||विदारनारसिंहाख्यं तीर्थं तत्रास्ति पावनम् ॥
यत्रैकस्नानतो नश्येदघ जन्मशतार्जितम्
gopīgoviṃdatīrthaṃ ca tato vaiṣṇavalokadam ||
yasminsnāto naro vidvānna viṃdyādgarbhavedanam
||24||गोपीगोविंदतीर्थं च ततो वैष्णवलोकदम् ॥
यस्मिन्स्नातो नरो विद्वान्न विंद्याद्गर्भवेदनम्
lakṣmīnṛsiṃhatīrthaṃ ca gopīgoviṃda dakṣiṇe ||
nirvāṇalakṣmyā yatratyo vriyate tu narottamaḥ
||25||लक्ष्मीनृसिंहतीर्थं च गोपीगोविंद दक्षिणे ॥
निर्वाणलक्ष्म्या यत्रत्यो व्रियते तु नरोत्तमः
taddakṣiṇāyāṃ kāṣṭhāyāṃ śeṣatīrthamanuttamam ||
mahāpāpaugha śeṣopi na tiṣṭhedyannimajjanāt
||26||तद्दक्षिणायां काष्ठायां शेषतीर्थमनुत्तमम् ॥
महापापौघ शेषोपि न तिष्ठेद्यन्निमज्जनात्
śaṃkhamādhavatīrthaṃ ca tadyāmyāṃ diśi cottamam ||
tattīrthasevanānnṛṇāṃ kutaḥ pāpabhayaṃ mahat
||27||शंखमाधवतीर्थं च तद्याम्यां दिशि चोत्तमम् ॥
तत्तीर्थसेवनान्नृणां कुतः पापभयं महत्
tatopi pāvanataraṃ tīrthaṃ tatkṣaṇasiddhidam ||
nīlagrīvākhyamatulaṃ tatsnāyī sarvadā śuciḥ
||28||ततोपि पावनतरं तीर्थं तत्क्षणसिद्धिदम् ॥
नीलग्रीवाख्यमतुलं तत्स्नायी सर्वदा शुचिः
tatroddālakatīrthaṃ ca sarvāghaugha vināśanam ||
dadāti mahatīmṛddhiṃ snānamātreṇa tannṛṇām
||29||तत्रोद्दालकतीर्थं च सर्वाघौघ विनाशनम् ॥
ददाति महतीमृद्धिं स्नानमात्रेण तन्नृणाम्
tataḥ sāṃkhyākhya tīrthaṃ ca sāṃkhyeśvara samīpataḥ ||
tattīrthasevanātpuṃsāṃ sāṃkhyayogaḥ prasīdati
||30||ततः सांख्याख्य तीर्थं च सांख्येश्वर समीपतः ॥
तत्तीर्थसेवनात्पुंसां सांख्ययोगः प्रसीदति
svarlokādyatra saṃlīnaḥ svayaṃ deva umāpatiḥ ||
ataḥ svarlīnatīrthaṃ ca svarlīneśvara sannidhau
||31||स्वर्लोकाद्यत्र संलीनः स्वयं देव उमापतिः ॥
अतः स्वर्लीनतीर्थं च स्वर्लीनेश्वर सन्निधौ
tatra snānena dānena śraddhayā dvijabhojanaiḥ ||
japahomārcanaiḥ puṃsāmakṣayaṃ sarvameva hi
||32||तत्र स्नानेन दानेन श्रद्धया द्विजभोजनैः ॥
जपहोमार्चनैः पुंसामक्षयं सर्वमेव हि
mahiṣāsuratīrthaṃ ca tatsamīpeti pāvanam ||
yatra taptvā sa daityeṃdro vijigye sakalānsurān
||33||महिषासुरतीर्थं च तत्समीपेति पावनम् ॥
यत्र तप्त्वा स दैत्येंद्रो विजिग्ये सकलान्सुरान्
tattīrthasevakodyāpi nāribhiḥ paribhūyate ||
na pātakairmahadbhiśca prārthitaṃ ca phalaṃ labhet
||34||तत्तीर्थसेवकोद्यापि नारिभिः परिभूयते ॥
न पातकैर्महद्भिश्च प्रार्थितं च फलं लभेत्
bāṇatīrthaṃ ca tasyārāttatsahasrabhujapradam ||
tatra snāto naro bhaktiṃ prāpnuyācchāṃbhavīṃ sthirām
||35||बाणतीर्थं च तस्यारात्तत्सहस्रभुजप्रदम् ॥
तत्र स्नातो नरो भक्तिं प्राप्नुयाच्छांभवीं स्थिराम्
gopratāreśvaraṃ nāma tadagre tīrthamuttamam ||
aputropi taredyatra snāto vaitaraṇīṃ sukham
||36||गोप्रतारेश्वरं नाम तदग्रे तीर्थमुत्तमम् ॥
अपुत्रोपि तरेद्यत्र स्नातो वैतरणीं सुखम्
tīrthaṃ hiraṇyagarbhākhyaṃ tadyāmye sarvapāpahṛt ||
tatra snāto hiraṇyena mucyate na kadācana
||37||तीर्थं हिरण्यगर्भाख्यं तद्याम्ये सर्वपापहृत् ॥
तत्र स्नातो हिरण्येन मुच्यते न कदाचन
tataḥ praṇavatīrthaṃ ca sarvatīrthottamottamam ||
jīvanmukto bhavettatra snānamātreṇa mānavaḥ
||38||ततः प्रणवतीर्थं च सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् ॥
जीवन्मुक्तो भवेत्तत्र स्नानमात्रेण मानवः
tataḥ piśaṃgilā tīrthaṃ darśanādapi pāpahṛt ||
mune mamādhiṣṭhānaṃ vai tadagaste'ti siddhidam
||39||ततः पिशंगिला तीर्थं दर्शनादपि पापहृत् ॥
मुने ममाधिष्ठानं वै तदगस्तेऽति सिद्धिदम्
snātvā piśaṃgilā tīrthe dattvā dānaṃ ca kiṃcana ||
kiṃ śocati kṛtātpāpādanyatrāpi mṛto yadi
||40||स्नात्वा पिशंगिला तीर्थे दत्त्वा दानं च किंचन ॥
किं शोचति कृतात्पापादन्यत्रापि मृतो यदि
yo vai piśaṃgilā tīrthe snātvā māmarcayiṣyati ||
bhaviṣyati sa me mittraṃ mitratejaḥ samaprabham
||41||यो वै पिशंगिला तीर्थे स्नात्वा मामर्चयिष्यति ॥
भविष्यति स मे मित्त्रं मित्रतेजः समप्रभम्
tatastraiviṣṭapīdṛṣṭi nirmalīkṛta puṣkalam ||
tīrthaṃ pilipilākhyaṃ vai manomalavināśanam
||42||ततस्त्रैविष्टपीदृष्टि निर्मलीकृत पुष्कलम् ॥
तीर्थं पिलिपिलाख्यं वै मनोमलविनाशनम्
tatra śrāddhādikaraṇāddīnānātha pratarpaṇāt ||
mahatīṃ śriyamāpnoti mānavotīva niścalām
||43||तत्र श्राद्धादिकरणाद्दीनानाथ प्रतर्पणात् ॥
महतीं श्रियमाप्नोति मानवोतीव निश्चलाम्
tato nāgeśvaraṃ tīrthaṃ mahāghapariśodhanam ||
tattīrthamajjanādeva bhavetsarvāghasaṃkṣayaḥ
||44||ततो नागेश्वरं तीर्थं महाघपरिशोधनम् ॥
तत्तीर्थमज्जनादेव भवेत्सर्वाघसंक्षयः
taddakṣiṇe mahāpuṇyaṃ karṇādityākhyamuttamam ||
tīrthaṃ yatrāpluto martyo bhāskarīṃ śriyamāvahet
||45||तद्दक्षिणे महापुण्यं कर्णादित्याख्यमुत्तमम् ॥
तीर्थं यत्राप्लुतो मर्त्यो भास्करीं श्रियमावहेत्
tato bhairavatīrthaṃ ca mahāghaughakṣayapradam ||
caturarthodayakaraṃ sarvavighnanivāraṇam
||46||ततो भैरवतीर्थं च महाघौघक्षयप्रदम् ॥
चतुरर्थोदयकरं सर्वविघ्ननिवारणम्
bhaumāṣṭamyāṃ tatra naraḥ snātvā saṃtarpayetpitṝn ||
dṛṣṭvā ca bhairavaṃ kālaṃ kaliṃ kālaṃ ca saṃjayet
||47||भौमाष्टम्यां तत्र नरः स्नात्वा संतर्पयेत्पितॄन् ॥
दृष्ट्वा च भैरवं कालं कलिं कालं च संजयेत्
tīrthaṃ kharvanṛsiṃhākhyaṃ tīrthādbharavataḥ puraḥ ||
tatra snātasya vai puṃsaḥ kutoghajanitaṃ bhayam
||48||तीर्थं खर्वनृसिंहाख्यं तीर्थाद्भरवतः पुरः ॥
तत्र स्नातस्य वै पुंसः कुतोघजनितं भयम्
mṛkaṃḍasya munestīrthaṃ tadyāmyāmatinirmalama ||
tatra snānena martyānāṃ nāpāyamaraṇaṃ kvacit
||49||मृकंडस्य मुनेस्तीर्थं तद्याम्यामतिनिर्मलम ॥
तत्र स्नानेन मर्त्यानां नापायमरणं क्वचित्
tataḥ paṃcanadākhyaṃ vai sarvatīrthaniṣevitam ||
tīrthaṃ yatra naraḥ snātvā na saṃsārī punarbhavet
||50||ततः पंचनदाख्यं वै सर्वतीर्थनिषेवितम् ॥
तीर्थं यत्र नरः स्नात्वा न संसारी पुनर्भवेत्
brahmāṃḍodaravartīni yāni tīrthāni sarvataḥ ||
ūrje yatra samāyāṃti svāghaugha parinuttaye
||51||ब्रह्मांडोदरवर्तीनि यानि तीर्थानि सर्वतः ॥
ऊर्जे यत्र समायांति स्वाघौघ परिनुत्तये
sarvadā yatra sarvāṇi daśamyādidinatrayam ||
tiṣṭhaṃti tīrthavaryāṇi nijanairmalyahetave
||52||सर्वदा यत्र सर्वाणि दशम्यादिदिनत्रयम् ॥
तिष्ठंति तीर्थवर्याणि निजनैर्मल्यहेतवे
bhūriśaḥ sarvatīrthāni madhya kāśi padepade ||
paraṃ pāṃcanadaḥ kaiścinmahimānāpi kutracit
||53||भूरिशः सर्वतीर्थानि मध्य काशि पदेपदे ॥
परं पांचनदः कैश्चिन्महिमानापि कुत्रचित्
apyekaṃ kārtikasyāhastatra vai saphalīkṛtam ||
japahomārcanādānaiḥ kṛtakṛtyāsta eva hi
||54||अप्येकं कार्तिकस्याहस्तत्र वै सफलीकृतम् ॥
जपहोमार्चनादानैः कृतकृत्यास्त एव हि
sarvāṇyapi ca tīrthāni yugapattulitānyapi ||
nādhijanmuḥ paṃcanadyāḥ kalāyā api tulyatām
||55||सर्वाण्यपि च तीर्थानि युगपत्तुलितान्यपि ॥
नाधिजन्मुः पंचनद्याः कलाया अपि तुल्यताम्
snātvā pāṃcanade tīrthe dṛṣṭvā vai biṃdumādhavam ||
na jātu jāyate dhīmāñjananī jaṭharājire
||56||स्नात्वा पांचनदे तीर्थे दृष्ट्वा वै बिंदुमाधवम् ॥
न जातु जायते धीमाञ्जननी जठराजिरे
tato jñānahadaṃ tīrthaṃ jaḍānāmapi jāḍyahṛt ||
tatra snāto naro jātu jñānabhraṃśaṃ na cāpnuyāt
||57||ततो ज्ञानहदं तीर्थं जडानामपि जाड्यहृत् ॥
तत्र स्नातो नरो जातु ज्ञानभ्रंशं न चाप्नुयात्
tatra jñānahrade snātvā dṛṣṭvā jñāneśvaraṃ naraḥ ||
jñānaṃ tadadhigacchedvai yena no bādhyate punaḥ
||58||तत्र ज्ञानह्रदे स्नात्वा दृष्ट्वा ज्ञानेश्वरं नरः ॥
ज्ञानं तदधिगच्छेद्वै येन नो बाध्यते पुनः
tatosti maṃgalaṃ tīrthaṃ sarvāmaṃgalanāśanam ||
tatrāvagāhanaṃ kṛtvā bhavenmaṃgalabhājanam
||59||ततोस्ति मंगलं तीर्थं सर्वामंगलनाशनम् ॥
तत्रावगाहनं कृत्वा भवेन्मंगलभाजनम्
amaṃgalāni naśyeyurbhaveyurmaṃgalāni ca ||
snāturvai maṃgale tīrthe namaskartuśca maṃgalam
||60||अमंगलानि नश्येयुर्भवेयुर्मंगलानि च ॥
स्नातुर्वै मंगले तीर्थे नमस्कर्तुश्च मंगलम्
mayūkhamālinastīrthaṃ tadagre malanāśanam ||
tatrāpluto gabhastīśaṃ vilokya vimalo bhavet
||61||मयूखमालिनस्तीर्थं तदग्रे मलनाशनम् ॥
तत्राप्लुतो गभस्तीशं विलोक्य विमलो भवेत्
makhatīrthaṃ tu tatraiva makhaiśvara samīpataḥ ||
makhajaṃ puṇyamāpnoti tatra snāto narottamaḥ
||62||मखतीर्थं तु तत्रैव मखैश्वर समीपतः ॥
मखजं पुण्यमाप्नोति तत्र स्नातो नरोत्तमः
tatpārśve biṃdutīrthaṃ ca paramajñānakāraṇam ||
tatra śrāddhādikaṃ kṛtvā labhetsukṛtamuttamam
||63||तत्पार्श्वे बिंदुतीर्थं च परमज्ञानकारणम् ॥
तत्र श्राद्धादिकं कृत्वा लभेत्सुकृतमुत्तमम्
pippalādasya ca munestīrthaṃ tadyāmyadiksthitam ||
snātvā śanerdine tatra dṛṣṭvāvai pippaleśvaram
||64||पिप्पलादस्य च मुनेस्तीर्थं तद्याम्यदिक्स्थितम् ॥
स्नात्वा शनेर्दिने तत्र दृष्ट्वावै पिप्पलेश्वरम्
pippalaṃ tatra sevitvā aśvattha iti maṃtrataḥ ||
śanipīḍāṃ na labhate duḥsvapnaṃ cāpi nāśayet
||65||पिप्पलं तत्र सेवित्वा अश्वत्थ इति मंत्रतः ॥
शनिपीडां न लभते दुःस्वप्नं चापि नाशयेत्
tatastāmravarāhākhyaṃ tīrthaṃ caivātipāvanam ||
yatra snānena dānena na majjedaghasāgare
||66||ततस्ताम्रवराहाख्यं तीर्थं चैवातिपावनम् ॥
यत्र स्नानेन दानेन न मज्जेदघसागरे
tadagre kālagaṃgā ca kalikalmaṣanāśinī ||
tasyāṃ snātvā naro dhīmāṃstatkṣaṇānniragho bhavet
||67||तदग्रे कालगंगा च कलिकल्मषनाशिनी ॥
तस्यां स्नात्वा नरो धीमांस्तत्क्षणान्निरघो भवेत्
iṃdradyumnaṃ mahātīrthamiṃdradyumneśvarāgrataḥ ||
toyakṛtyaṃ tatra kṛtvā lokamaiṃdramavāpnuyāta
||68||इंद्रद्युम्नं महातीर्थमिंद्रद्युम्नेश्वराग्रतः ॥
तोयकृत्यं तत्र कृत्वा लोकमैंद्रमवाप्नुयात
tatastu rāmatīrthaṃ ca vīrarāmeśvarāgrataḥ ||
tattīrthasnānamātreṇa vaiṣṇavaṃ lokamāpnuyāt
||69||ततस्तु रामतीर्थं च वीररामेश्वराग्रतः ॥
तत्तीर्थस्नानमात्रेण वैष्णवं लोकमाप्नुयात्
tata aikṣvākavaṃ tīrthaṃ sarvāghaughavināśanam ||
tatra snānena pūtātmā jāyate manujottamaḥ
||70||तत ऐक्ष्वाकवं तीर्थं सर्वाघौघविनाशनम् ॥
तत्र स्नानेन पूतात्मा जायते मनुजोत्तमः
maruttatīrthaṃ tatprāṃte marutteśvarasannidho ||
tatra snātvā tamarcyeśaṃ mahadaiśvaryamāpnuyāt
||71||मरुत्ततीर्थं तत्प्रांते मरुत्तेश्वरसन्निधो ॥
तत्र स्नात्वा तमर्च्येशं महदैश्वर्यमाप्नुयात्
maitrāvaruṇatīrthaṃ ca tataḥ pātakanāśanam ||
tatra piṃḍapradānena pitṝṇāṃ bhavati priyaḥ
||72||मैत्रावरुणतीर्थं च ततः पातकनाशनम् ॥
तत्र पिंडप्रदानेन पितॄणां भवति प्रियः
tatognitīrthavimalamagnīśa purato mahat ||
agnilokamavāpnoti tattīrthaparimajjanāt
||73||ततोग्नितीर्थविमलमग्नीश पुरतो महत् ॥
अग्निलोकमवाप्नोति तत्तीर्थपरिमज्जनात्
aṃgāratīrthaṃ tatraiva aṃgāreśvarasannidhau ||
tatrāṃgāra caturthyāṃ nu snātvā niṣpāpatāmiyāt
||74||अंगारतीर्थं तत्रैव अंगारेश्वरसन्निधौ ॥
तत्रांगार चतुर्थ्यां नु स्नात्वा निष्पापतामियात्
tato vai kalitīrthaṃ ca kalaśeśvarasannidhau ||
snātvā talliṃgamabhyarcya kalikālānna bibhyati
||75||ततो वै कलितीर्थं च कलशेश्वरसन्निधौ ॥
स्नात्वा तल्लिंगमभ्यर्च्य कलिकालान्न बिभ्यति
caṃdratīrthaṃ ca tatraiva caṃdreśvarasamīpataḥ ||
tatra snātvārcya caṃdreśaṃ caṃdralokamavāpnuyāt
||76||चंद्रतीर्थं च तत्रैव चंद्रेश्वरसमीपतः ॥
तत्र स्नात्वार्च्य चंद्रेशं चंद्रलोकमवाप्नुयात्
tadagre vīratīrthaṃ ca vīreśvara samīpataḥ ||
yaduktaṃ prāktavapurastīrthānāmuttamaṃ param
||77||तदग्रे वीरतीर्थं च वीरेश्वर समीपतः ॥
यदुक्तं प्राक्तवपुरस्तीर्थानामुत्तमं परम्
vighneśatīrthaṃ ca tataḥ sarvavighnavighātakṛt ||
jātucittatra saṃsnāto na vighnairabhibhūyate
||78||विघ्नेशतीर्थं च ततः सर्वविघ्नविघातकृत् ॥
जातुचित्तत्र संस्नातो न विघ्नैरभिभूयते
hariścaṃdrasya rājarṣastatastīrthamanuttamam ||
yatra snāto naro jātu na satyāccayavate kacit
||79||हरिश्चंद्रस्य राजर्षस्ततस्तीर्थमनुत्तमम् ॥
यत्र स्नातो नरो जातु न सत्याच्चयवते कचित्
hariścaṃdrasya tīrthe tu yacchreyaḥ samupārjitam ||
tadakṣayaphalaṃ vīra iha loke paratra ca
||80||हरिश्चंद्रस्य तीर्थे तु यच्छ्रेयः समुपार्जितम् ॥
तदक्षयफलं वीर इह लोके परत्र च
tataḥ parvatatīrthaṃ ca parvateśa samīpataḥ ||
sarvaparvaphalaṃ tasya snātvā parvaṇyaparvaṇi
||81||ततः पर्वततीर्थं च पर्वतेश समीपतः ॥
सर्वपर्वफलं तस्य स्नात्वा पर्वण्यपर्वणि
kaṃbalāśvataraṃ tīrthaṃ tatra sarvaviṣāpaham ||
tatra snāto bhavenmartyo gītavidyāviśāradaḥ
||82||कंबलाश्वतरं तीर्थं तत्र सर्वविषापहम् ॥
तत्र स्नातो भवेन्मर्त्यो गीतविद्याविशारदः
tataḥ sārasvataṃ tīrthaṃ sarvavidyopapādakam ||
tiṣṭheyuḥ pitarastatra saha devarṣimānavaiḥ
||83||ततः सारस्वतं तीर्थं सर्वविद्योपपादकम् ॥
तिष्ठेयुः पितरस्तत्र सह देवर्षिमानवैः
umātīrthaṃ tu tatraiva sarvaśaktisamanvitam ||
aumeyalokaprāptyai syātsnānamātreṇa niścitam
||84||उमातीर्थं तु तत्रैव सर्वशक्तिसमन्वितम् ॥
औमेयलोकप्राप्त्यै स्यात्स्नानमात्रेण निश्चितम्
tatastrilokī vikhyātaṃ trilokyuddharaṇakṣamam ||
tīrthaṃ śreṣṭhataraṃ vīra yadākhyā maṇikarṇikā
||85||ततस्त्रिलोकी विख्यातं त्रिलोक्युद्धरणक्षमम् ॥
तीर्थं श्रेष्ठतरं वीर यदाख्या मणिकर्णिका
cakrapuṣkariṇītīrthaṃ tadādau viṣṇunā kṛtam ||
tadākhyā karṇanādeva sarvaiḥ pāpaiḥ pramucyate
||86||चक्रपुष्करिणीतीर्थं तदादौ विष्णुना कृतम् ॥
तदाख्या कर्णनादेव सर्वैः पापैः प्रमुच्यते
svargaukasastrisaṃdhyaṃ vai japaṃti maṇikarṇikām ||
yannāmagrahaṇaṃ puṃsāṃ śreyasaṃ paramāya hi
||87||स्वर्गौकसस्त्रिसंध्यं वै जपंति मणिकर्णिकाम् ॥
यन्नामग्रहणं पुंसां श्रेयसं परमाय हि
yaiḥ śrutā yaiḥ smṛtā vīra yairdṛṣṭā maṇikarṇikā ||
ta eva kṛtino loke kṛtakṛtyāsta eva hi
||88||यैः श्रुता यैः स्मृता वीर यैर्दृष्टा मणिकर्णिका ॥
त एव कृतिनो लोके कृतकृत्यास्त एव हि
triloke ye japaṃtīha mānavā maṇikarṇikām ||
japāmi tānahaṃ vīra trikālaṃ puṇyakarmaṇaḥ
||89||त्रिलोके ये जपंतीह मानवा मणिकर्णिकाम् ॥
जपामि तानहं वीर त्रिकालं पुण्यकर्मणः
iṣṭaṃ tena mahāyajñaiḥ sahasraśatadakṣiṇaiḥ ||
paṃcākṣarī mahāvidyā yenoktā maṇikarṇikā
||90||इष्टं तेन महायज्ञैः सहस्रशतदक्षिणैः ॥
पंचाक्षरी महाविद्या येनोक्ता मणिकर्णिका
mahādānāni dattāni tena vai puṇyakarmaṇā ||
yenāhamarcito vīra saṃprāpya maṇikarṇikām
||91||महादानानि दत्तानि तेन वै पुण्यकर्मणा ॥
येनाहमर्चितो वीर संप्राप्य मणिकर्णिकाम्
maṇikarṇyaṃbubhiryena tarpitāḥ prapitāmahāḥ ||
tena śrāddhāni dattāni gayāyāṃ madhupāyasaiḥ
||92||मणिकर्ण्यंबुभिर्येन तर्पिताः प्रपितामहाः ॥
तेन श्राद्धानि दत्तानि गयायां मधुपायसैः
maṇikarṇījalaṃ yena saṃpītaṃ śuddhabuddhinā ||
kiṃ tasya somapānaistaiḥ punarāvṛttilakṣaṇaiḥ
||93||मणिकर्णीजलं येन संपीतं शुद्धबुद्धिना ॥
किं तस्य सोमपानैस्तैः पुनरावृत्तिलक्षणैः
te snātāḥ sarvatīrtheṣu mahāparvasubhūriśaḥ ||
tathā ca sarvāvabhṛthairyaiḥ snātā maṇikarṇikā
||94||ते स्नाताः सर्वतीर्थेषु महापर्वसुभूरिशः ॥
तथा च सर्वावभृथैर्यैः स्नाता मणिकर्णिका
taiḥ surāḥ pūjitāḥ sarve brahmaviṣṇumukhā makhaiḥ ||
yaiḥ svarṇakusumairatnairarcitā maṇikarṇikā
||95||तैः सुराः पूजिताः सर्वे ब्रह्मविष्णुमुखा मखैः ॥
यैः स्वर्णकुसुमैरत्नैरर्चिता मणिकर्णिका
ahaṃ tenomayā sārdhaṃ dīkṣāṃ saṃprāpya śāṃbhavīm ||
arcitaḥ pratyahaṃ yena pūjitā ṇikarṇikā
||96||अहं तेनोमया सार्धं दीक्षां संप्राप्य शांभवीम् ॥
अर्चितः प्रत्यहं येन पूजिता णिकर्णिका
tapāṃsi tena taptāni śīrṇaparṇādinā ciram ||
sevitā śraddhayā yena śrīmatī maṇikarṇikā
||97||तपांसि तेन तप्तानि शीर्णपर्णादिना चिरम् ॥
सेविता श्रद्धया येन श्रीमती मणिकर्णिका
dattvā dānāni bhūrīṇi makhāniṣṭvā tu bhūriśaḥ ||
ciraṃ taptvāpyaraṇyeṣu svargaiśvaryānmahīṃ punaḥ
||98||दत्त्वा दानानि भूरीणि मखानिष्ट्वा तु भूरिशः ॥
चिरं तप्त्वाप्यरण्येषु स्वर्गैश्वर्यान्महीं पुनः
vipuletra mahīpṛṣṭhe paṃcakrośyāṃ manoharā ||
saṃśritā maṇikarṇīyaiste yātāścānivartakāḥ
||99||विपुलेत्र महीपृष्ठे पंचक्रोश्यां मनोहरा ॥
संश्रिता मणिकर्णीयैस्ते याताश्चानिवर्तकाः
dānānāṃ ca vratānāṃ ca kratūnāṃ tapasāmapi ||
idameva phalaṃ manye yadāpyā maṇikarṇikā
||100||दानानां च व्रतानां च क्रतूनां तपसामपि ॥
इदमेव फलं मन्ये यदाप्या मणिकर्णिका
mokṣalakṣmīriyaṃ sākṣācchrīmatī maṇikarṇikā ||
prāyosyā mahimānaṃ vai navedmyahamapi sphuṭam
||1||मोक्षलक्ष्मीरियं साक्षाच्छ्रीमती मणिकर्णिका ॥
प्रायोस्या महिमानं वै नवेद्म्यहमपि स्फुटम्
avācyāṃ maṇikarṇyāśca tīrthaṃ pāśupataṃ param ||
tīrthaṃ tu rudravāsākhyaṃ viśvatīrthamataḥ param
||2||अवाच्यां मणिकर्ण्याश्च तीर्थं पाशुपतं परम् ॥
तीर्थं तु रुद्रवासाख्यं विश्वतीर्थमतः परम्
muktitīrthaṃ tato ramyamavimuktamathottamam ||
tīrthaṃ ca tārakaṃ skāṃdaṃ ḍhuṃḍhestīrthaṃ tatopi ca
||3||मुक्तितीर्थं ततो रम्यमविमुक्तमथोत्तमम् ॥
तीर्थं च तारकं स्कांदं ढुंढेस्तीर्थं ततोपि च
bhavāneyamathaiśānaṃ jñānatīrthamathottamam ||
naṃditīrthaṃ viṣṇutīrthaṃ tīrthaṃ paitāmahaṃ tataḥ
||4||भवानेयमथैशानं ज्ञानतीर्थमथोत्तमम् ॥
नंदितीर्थं विष्णुतीर्थं तीर्थं पैतामहं ततः
nābhitīrthamidaṃ caiva brahmanālamataḥ param ||
tato bhāgīrathaṃ tīrthaṃ yattavāgre purākathi
||5||नाभितीर्थमिदं चैव ब्रह्मनालमतः परम् ॥
ततो भागीरथं तीर्थं यत्तवाग्रे पुराकथि
tīrthātyuttaravāhinyāṃ svardhunyāṃ kāśisannidhau ||
saṃtyanekāni puṇyāni mayoktānyalpaśaḥ punaḥ
||6||तीर्थात्युत्तरवाहिन्यां स्वर्धुन्यां काशिसन्निधौ ॥
संत्यनेकानि पुण्यानि मयोक्तान्यल्पशः पुनः
tatrāpi nitarāṃ śreṣṭhā paṃcatīrthī(?) nṛpāṃgaja ||
yasyāṃ stātvā naro bhūyo garbhavāsaṃ na saṃsmaret
||7||तत्रापि नितरां श्रेष्ठा पंचतीर्थी(?) नृपांगज ॥
यस्यां स्तात्वा नरो भूयो गर्भवासं न संस्मरेत्
prathamaṃ cāsisaṃbhedaṃ tīrthānāṃ pravaraṃ param ||
tato daśāśvamedhākhyaṃ sarvatīrthaniṣevitam
||8||प्रथमं चासिसंभेदं तीर्थानां प्रवरं परम् ॥
ततो दशाश्वमेधाख्यं सर्वतीर्थनिषेवितम्
tataḥ pādodakaṃ tīrthamādikeśavasannidhau ||
tataḥ paṃcanadaṃ puṇyaṃ snānamātrādaghaughahṛt
||9||ततः पादोदकं तीर्थमादिकेशवसन्निधौ ॥
ततः पंचनदं पुण्यं स्नानमात्रादघौघहृत्
eteṣāmapi tīrthānāṃ caturṇāmapi sattama ||
paṃcamaṃ maṇikarṇyākhyaṃ manāveyavaśuddhidam
||110||एतेषामपि तीर्थानां चतुर्णामपि सत्तम ॥
पंचमं मणिकर्ण्याख्यं मनावेयवशुद्धिदम्
ahaṃ snāmyatra satatamumayā saha parvasu ||
brahmaṇā viṣṇunā sārdhaṃ saheṃdrādisurarṣibhiḥ
||11||अहं स्नाम्यत्र सततमुमया सह पर्वसु ॥
ब्रह्मणा विष्णुना सार्धं सहेंद्रादिसुरर्षिभिः
ataevātra gīyeta gātheyaṃ śrutisaṃmatā ||
nāgalokakṛtāvāsaiḥ svargaukobhiśca saṃtatam
||12||अतएवात्र गीयेत गाथेयं श्रुतिसंमता ॥
नागलोककृतावासैः स्वर्गौकोभिश्च संततम्
satyaṃ satyaṃ punaḥ satyaṃ satyapūrvamidaṃ vacaḥ ||
maṇikarṇī samaṃ tīrthaṃ nāsti brahmāṃḍagolake
||13||सत्यं सत्यं पुनः सत्यं सत्यपूर्वमिदं वचः ॥
मणिकर्णी समं तीर्थं नास्ति ब्रह्मांडगोलके
paṃcatīrthyāṃ naraḥ snātvā na dehaṃ pāṃcabhautikam ||
gṛhṇāti jātucitkāśyāṃ paṃcāsyovātha jāyate
||14||पंचतीर्थ्यां नरः स्नात्वा न देहं पांचभौतिकम् ॥
गृह्णाति जातुचित्काश्यां पंचास्योवाथ जायते
iti dattvā varāndevo vīrasyāṃtardadhe haraḥ ||
sa ca vīropi vīreśaṃ prārcya prāptaḥ samīhitam
||15||इति दत्त्वा वरान्देवो वीरस्यांतर्दधे हरः ॥
स च वीरोपि वीरेशं प्रार्च्य प्राप्तः समीहितम्
skaṃda uvāca
tīrthādhyāyamimaṃ puṇyamagaste yo niśāmayet ||
tasyāghasaṃkṣayaṃ yāyādapi janmaśatārjitam
||16||तीर्थाध्यायमिमं पुण्यमगस्ते यो निशामयेत् ॥
तस्याघसंक्षयं यायादपि जन्मशतार्जितम्
iti vīreśvarākhyānaṃ tīrthākhyānaprasaṃgataḥ ||
kathitaṃ te purāgaste kāmeśaṃ kathayāmyataḥ
||117||इति वीरेश्वराख्यानं तीर्थाख्यानप्रसंगतः ॥
कथितं ते पुरागस्ते कामेशं कथयाम्यतः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍa uttarārdhe vīreśvarākhyānaṃ nāma caturaśītitamo'dhyāyaḥ || 84 ||