prādurbhāvaḥ
pārvatyuvāca
viśvakarmeśvaraṃ liṃgaṃ yatkāśyāṃ prathitaṃ param ||
tasya liṃgasya kathaya devadeva samudbhavam
||1||विश्वकर्मेश्वरं लिंगं यत्काश्यां प्रथितं परम् ॥
तस्य लिंगस्य कथय देवदेव समुद्भवम्
devadeva uvāca
śṛṇu devi pravakṣyāmi kathāṃ pātakanāśinīm ||
viśvakarmeśa liṃgasya prādurbhāvaṃ manoharam
||2||शृणु देवि प्रवक्ष्यामि कथां पातकनाशिनीम् ॥
विश्वकर्मेश लिंगस्य प्रादुर्भावं मनोहरम्
viśvakarmābhavatpūrvaṃ brahmaṇastvaparā tanuḥ ||
tvaṣṭuḥ prajāpateḥ putro nipuṇaḥ sarvakarmasu
||3||विश्वकर्माभवत्पूर्वं ब्रह्मणस्त्वपरा तनुः ॥
त्वष्टुः प्रजापतेः पुत्रो निपुणः सर्वकर्मसु
kṛtopanayanaḥ sotha bālo gurukule vasan ||
cakāra guruśuśrūṣāṃ bhikṣānnakṛtabhojanaḥ
||4||कृतोपनयनः सोथ बालो गुरुकुले वसन् ॥
चकार गुरुशुश्रूषां भिक्षान्नकृतभोजनः
ekadā tadguruḥ prāha prāvṛṭkāle samāgate ||
kurūṭajaṃ madarthaṃ tvaṃ yathā prāvṛṇna bādhate
||5||एकदा तद्गुरुः प्राह प्रावृट्काले समागते ॥
कुरूटजं मदर्थं त्वं यथा प्रावृण्न बाधते
yatkadācinna bhajyeta na purātanatāṃ vrajet ||
gurupatnyātvabhihito re tvāṣṭra kuru kaṃcukam
||6||यत्कदाचिन्न भज्येत न पुरातनतां व्रजेत् ॥
गुरुपत्न्यात्वभिहितो रे त्वाष्ट्र कुरु कंचुकम्
mamāṃgayogyaṃ no gāḍhaṃ na ślathaṃ ca prayatnataḥ ||
vinaiva vāsasā cāru vālkalaṃ ca sadojjvalam
||7||ममांगयोग्यं नो गाढं न श्लथं च प्रयत्नतः ॥
विनैव वाससा चारु वाल्कलं च सदोज्ज्वलम्
guruputreṇa cājñapto mamārthaṃ pāduke kuru ||
yadārūḍhasya me pādau na paṃkaḥ saṃspṛśetkvacit
||8||गुरुपुत्रेण चाज्ञप्तो ममार्थं पादुके कुरु ॥
यदारूढस्य मे पादौ न पंकः संस्पृशेत्क्वचित्
carmādibaṃdhanirmukte dhāvato me sukhaprade ||
yābhyāṃ ca saṃcare vāri sthala bhūmāviva drutam
||9||चर्मादिबंधनिर्मुक्ते धावतो मे सुखप्रदे ॥
याभ्यां च संचरे वारि स्थल भूमाविव द्रुतम्
gurukanyāpi taṃ prāha tvāṣṭra me śravaṇocite ||
bhūṣaṇe svena hastena kuru kāṃcananirmite
||10||गुरुकन्यापि तं प्राह त्वाष्ट्र मे श्रवणोचिते ॥
भूषणे स्वेन हस्तेन कुरु कांचननिर्मिते
kumārī krīḍanīyāni kautukāni ca dehi me ||
daṃtidaṃtamayānyeva svahastaracitāni ca
||11||कुमारी क्रीडनीयानि कौतुकानि च देहि मे ॥
दंतिदंतमयान्येव स्वहस्तरचितानि च
gṛhopakaraṇaṃ dravyaṃ musalolūkhalādikam ||
tathā ghaṭaya medhāvinyathā truṭyati na kvacit
||12||गृहोपकरणं द्रव्यं मुसलोलूखलादिकम् ॥
तथा घटय मेधाविन्यथा त्रुट्यति न क्वचित्
akṣālitānyapi yathā nityaṃ pīṭhāni sattama ||
ujjvalāni bhavaṃtyeva sthālikāśca tathā kuru
||13||अक्षालितान्यपि यथा नित्यं पीठानि सत्तम ॥
उज्ज्वलानि भवंत्येव स्थालिकाश्च तथा कुरु
sūpakarmaṇyapi ca māṃ praśādhi tvaṣṭranaṃdana ||
yathāṃgulyo na dahyaṃte pākaḥ syācca yathā śubhaḥ
||14||सूपकर्मण्यपि च मां प्रशाधि त्वष्ट्रनंदन ॥
यथांगुल्यो न दह्यंते पाकः स्याच्च यथा शुभः
ekastaṃbhamayaṃ gehamekadāruvinirmitam ||
tathā kuru varaṃ tvāṣṭra yatrecchā tatra dhāraye
||15||एकस्तंभमयं गेहमेकदारुविनिर्मितम् ॥
तथा कुरु वरं त्वाष्ट्र यत्रेच्छा तत्र धारये
ye sahādhyāyinopyasya vayojyeṣṭhāśca tepi hi ||
sarvesarve samīhaṃte karma tatkṛtameva hi
||16||ये सहाध्यायिनोप्यस्य वयोज्येष्ठाश्च तेपि हि ॥
सर्वेसर्वे समीहंते कर्म तत्कृतमेव हि
tatheti sa pratijñāya sarveṣāṃ puratodrije ||
madhye vanaṃ prāviśacca mahāciṃtābhayārditaḥ
||17||तथेति स प्रतिज्ञाय सर्वेषां पुरतोद्रिजे ॥
मध्ये वनं प्राविशच्च महाचिंताभयार्दितः
kiṃcitkartuṃ na jānāti pratijñātaṃ ca tena vai ||
sarveṣāṃ purataḥ sarvaṃ kariṣyāmīti niścitam
||18||किंचित्कर्तुं न जानाति प्रतिज्ञातं च तेन वै ॥
सर्वेषां पुरतः सर्वं करिष्यामीति निश्चितम्
kiṃ karomi kva gacchāmi ko me sāhāyyamarpayet ||
buddherapi vanasthasya śaraṇaṃ kaṃ vrajāmi ca
||19||किं करोमि क्व गच्छामि को मे साहाय्यमर्पयेत् ॥
बुद्धेरपि वनस्थस्य शरणं कं व्रजामि च
aṃgīkṛtya gurorvākyaṃ gurupatnyā guroḥ śiśoḥ ||
yo na niṣpādayenmūḍhaḥ sa bhavennirayī naraḥ
||20||अंगीकृत्य गुरोर्वाक्यं गुरुपत्न्या गुरोः शिशोः ॥
यो न निष्पादयेन्मूढः स भवेन्निरयी नरः
guruśuśrūṣaṇaṃ dharma eko hi brahmacāriṇām ||
aniṣpādya tu tadvākyaṃ kathaṃ me niṣkṛtirbhavet
||21||गुरुशुश्रूषणं धर्म एको हि ब्रह्मचारिणाम् ॥
अनिष्पाद्य तु तद्वाक्यं कथं मे निष्कृतिर्भवेत्
gurūṇāṃ vākyakaraṇātsarva eva manorathāḥ ||
siddhyaṃtītarathā naiva tasmātkāryaṃ hi tadvacaḥ
||22||गुरूणां वाक्यकरणात्सर्व एव मनोरथाः ॥
सिद्ध्यंतीतरथा नैव तस्मात्कार्यं हि तद्वचः
kathaṃ tadvacasaḥ siddhiṃ prāpsyāmyatra vane sthitaḥ ||
kaśca metra sahāyī syāddhiṣaṇādurbalasya vai
||23||कथं तद्वचसः सिद्धिं प्राप्स्याम्यत्र वने स्थितः ॥
कश्च मेत्र सहायी स्याद्धिषणादुर्बलस्य वै
āstāṃ gurukathā dūraṃ yo'nyasyāpi laghorapi ||
omityuktvā na kurute kāryaṃ sotha vrajatyadhaḥ
||24||आस्तां गुरुकथा दूरं योऽन्यस्यापि लघोरपि ॥
ओमित्युक्त्वा न कुरुते कार्यं सोथ व्रजत्यधः
kathametāni karmāṇi kariṣye'jño'sahāyavān ||
aṃgīkṛtāni tadbhītyā namaste bhavitavyate
||25||कथमेतानि कर्माणि करिष्येऽज्ञोऽसहायवान् ॥
अंगीकृतानि तद्भीत्या नमस्ते भवितव्यते
yāvaditthaṃ ciṃtayati sa tvāṣṭro vanamadhyagaḥ ||
tāvattadeva saṃprāptastenaiko'darśi tāpasaḥ
||26||यावदित्थं चिंतयति स त्वाष्ट्रो वनमध्यगः ॥
तावत्तदेव संप्राप्तस्तेनैकोऽदर्शि तापसः
atha natvā sa taṃ prāha vane dṛṣṭaṃ tapasvinam ||
ko bhavānmānasaṃ me yo nitarāṃ sukhayatyaho
||27||अथ नत्वा स तं प्राह वने दृष्टं तपस्विनम् ॥
को भवान्मानसं मे यो नितरां सुखयत्यहो
tvaddarśanena me gātraṃ ciṃtāsaṃtāpatāpitam ||
himānī gāhaneneva śītalaṃ bhavati kṣaṇam
||28||त्वद्दर्शनेन मे गात्रं चिंतासंतापतापितम् ॥
हिमानी गाहनेनेव शीतलं भवति क्षणम्
kiṃ tvaṃ me prāktanaṃ karma prāptaṃ tāpasarūpadhṛk ||
athavā karuṇāvārdhirāvirbhūtaḥ śivo bhavān
||29||किं त्वं मे प्राक्तनं कर्म प्राप्तं तापसरूपधृक् ॥
अथवा करुणावार्धिराविर्भूतः शिवो भवान्
yosi sosi namastubhyamupadeśena yuṃkṣva mām ||
gurūktaṃ gurupatnyuktaṃ gurvapatyoktameva ca
||30||योसि सोसि नमस्तुभ्यमुपदेशेन युंक्ष्व माम् ॥
गुरूक्तं गुरुपत्न्युक्तं गुर्वपत्योक्तमेव च
kathaṃ kartumahaṃ śaktaḥ karma tatra diśādbhutam ||
kuru me buddhisāhāyyaṃ nirjane baṃdhutāṃ gataḥ
||31||कथं कर्तुमहं शक्तः कर्म तत्र दिशाद्भुतम् ॥
कुरु मे बुद्धिसाहाय्यं निर्जने बंधुतां गतः
ityuktastena sa vane tāpaso brahmacāriṇā ||
kāruṇyapūrṇahṛdayo yathoktamupadiṣṭavān
||32||इत्युक्तस्तेन स वने तापसो ब्रह्मचारिणा ॥
कारुण्यपूर्णहृदयो यथोक्तमुपदिष्टवान्
ya āptatvena saṃpṛṣṭo durbuddhiṃ saṃprayacchati ||
sa yāti narakaṃ ghoraṃ yāvadābhūtasaṃplavam
||33||य आप्तत्वेन संपृष्टो दुर्बुद्धिं संप्रयच्छति ॥
स याति नरकं घोरं यावदाभूतसंप्लवम्
tāpasa uvāca
brahmacāriñśṛṇu brūyāṃ kimadbhutataraṃ tvidam ||
viśveśānugrahādbrahmāpyabhavatsṛṣṭikovidaḥ
||34||ब्रह्मचारिञ्शृणु ब्रूयां किमद्भुततरं त्विदम् ॥
विश्वेशानुग्रहाद्ब्रह्माप्यभवत्सृष्टिकोविदः
yadi tvaṃ tvāṣṭra sarvajñaṃ kāśyāmārādhayiṣyasi ||
tataste viśvakarmeti nāma satyaṃ bhaviṣyati
||35||यदि त्वं त्वाष्ट्र सर्वज्ञं काश्यामाराधयिष्यसि ॥
ततस्ते विश्वकर्मेति नाम सत्यं भविष्यति
viśveśānugrahātkāśyāmabhilāṣā na durlabhāḥ ||
sulabho durlabho vai yadyatra mokṣastanutyajām
||36||विश्वेशानुग्रहात्काश्यामभिलाषा न दुर्लभाः ॥
सुलभो दुर्लभो वै यद्यत्र मोक्षस्तनुत्यजाम्
sṛṣṭeḥkaraṇa sāmarthyaṃ sṛṣṭirakṣāpravīṇatā ||
vidhinā viṣṇunā prāpi viśveśānugrahātparāt
||37||सृष्टेःकरण सामर्थ्यं सृष्टिरक्षाप्रवीणता ॥
विधिना विष्णुना प्रापि विश्वेशानुग्रहात्परात्
yāhi vaiśveśvaraṃ sadma padmayā samadhiṣṭhitam ||
nirvāṇasaṃjñayā bālā yadīccheḥ svānmanorathān
||38||याहि वैश्वेश्वरं सद्म पद्मया समधिष्ठितम् ॥
निर्वाणसंज्ञया बाला यदीच्छेः स्वान्मनोरथान्
sa hi sarvapradaḥ śaṃbhuryācitaścopamanyunā ||
payomātraṃ dadau tasmai sarvaṃ kṣīrābdhimeva ca
||39||स हि सर्वप्रदः शंभुर्याचितश्चोपमन्युना ॥
पयोमात्रं ददौ तस्मै सर्वं क्षीराब्धिमेव च
ānaṃdakānane śaṃbhoḥ kiṃ kiṃ kena na labhyate ||
yatra vāsakṛtāṃ puṃsāṃ dharmarāśiḥ padepade
||40||आनंदकानने शंभोः किं किं केन न लभ्यते ॥
यत्र वासकृतां पुंसां धर्मराशिः पदेपदे
svardhunī sparśamātreṇa mahāpātakasaṃtatiḥ ||
yatra saṃkṣayati kṣipraṃ tāṃ kāśīṃ ko na saṃśrayet
||41||स्वर्धुनी स्पर्शमात्रेण महापातकसंततिः ॥
यत्र संक्षयति क्षिप्रं तां काशीं को न संश्रयेत्
na tādṛgdharmasaṃbhāro labhyate kratukoṭibhiḥ ||
yādṛgvārāṇasī vīthī saṃcāreṇa padepade
||42||न तादृग्धर्मसंभारो लभ्यते क्रतुकोटिभिः ॥
यादृग्वाराणसी वीथी संचारेण पदेपदे
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ yadyatrāsti manorathaḥ ||
tadā vārāṇasīṃ yāhi yāhi trailokyapāvanīm
||43||धर्मार्थकाममोक्षाणां यद्यत्रास्ति मनोरथः ॥
तदा वाराणसीं याहि याहि त्रैलोक्यपावनीम्
sarvakāmaphalaprāptistadaiva syāddhruvaṃ nṛṇām ||
yadaiva sarvadaḥ sarvaḥ kāśyāṃ viśveśvaraḥ śritaḥ
||44||सर्वकामफलप्राप्तिस्तदैव स्याद्ध्रुवं नृणाम् ॥
यदैव सर्वदः सर्वः काश्यां विश्वेश्वरः श्रितः
sa tāpasoktamākarṇya tvāṣṭra itthaṃ suhṛṣṭavān ||
kāśīsaṃprātyupāyaṃ ca tameva samapṛcchata
||45||स तापसोक्तमाकर्ण्य त्वाष्ट्र इत्थं सुहृष्टवान् ॥
काशीसंप्रात्युपायं च तमेव समपृच्छत
tvāṣṭra uvāca
tadānaṃdavanaṃ śaṃbhoḥ kvāsti tāpasasattama ||
yatra no durlabhaṃ kiṃcitsādhakānāṃ trayīsthitam
||46||तदानंदवनं शंभोः क्वास्ति तापससत्तम ॥
यत्र नो दुर्लभं किंचित्साधकानां त्रयीस्थितम्
svarge vā martyaloke vā balisadmani vā mune ||
kva tadānaṃdagahanaṃ yatrānaṃdapayobdhijā
||47||स्वर्गे वा मर्त्यलोके वा बलिसद्मनि वा मुने ॥
क्व तदानंदगहनं यत्रानंदपयोब्धिजा
yatra viśveśvaro devo viśveṣāṃ karṇadhārakaḥ ||
vyācaṣṭe tārakaṃ jñānaṃ yena tanmayatāṃ yayuḥ
||48||यत्र विश्वेश्वरो देवो विश्वेषां कर्णधारकः ॥
व्याचष्टे तारकं ज्ञानं येन तन्मयतां ययुः
sulabhā yatra niyatamānaṃdavanacāriṇaḥ ||
api naiḥśreyasī lakṣmīḥ kimanyelpa manorathāḥ
||49||सुलभा यत्र नियतमानंदवनचारिणः ॥
अपि नैःश्रेयसी लक्ष्मीः किमन्येल्प मनोरथाः
kastāṃ māṃ prāpayecchaṃbhoḥ kathaṃ yāmi tathā vada ||
sa tapasvīti tadvākyamākarṇya śraddhayānvitam
||50||कस्तां मां प्रापयेच्छंभोः कथं यामि तथा वद ॥
स तपस्वीति तद्वाक्यमाकर्ण्य श्रद्धयान्वितम्
prāhāgaccha nayāmi tvāṃ yiyāsurahamapyaho ||
durlabhaṃ prāpya mānuṣyaṃ yadi kāśī na sevitā
||51||प्राहागच्छ नयामि त्वां यियासुरहमप्यहो ॥
दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं यदि काशी न सेविता
punaḥkva nṛtvaṃ śreyobhūḥ kva kāśīkarmabaṃdhahṛt ||
vṛthāgate hi mānuṣye kāśīprāptivivarjanāt
||52||पुनःक्व नृत्वं श्रेयोभूः क्व काशीकर्मबंधहृत् ॥
वृथागते हि मानुष्ये काशीप्राप्तिविवर्जनात्
āyuṣyaṃ ca bhaviṣyaṃ ca sarvameva vṛthāgatam ||
atohaṃ saphalīkartuṃ mānuṣyaṃ cāticaṃcalam
||53||आयुष्यं च भविष्यं च सर्वमेव वृथागतम् ॥
अतोहं सफलीकर्तुं मानुष्यं चातिचंचलम्
yāsyāmi kāśīmāyāhi māyāṃ hitvā tvamapyaho ||
iti tena saha tvāṣṭro muninātikṛpālunā
||54||यास्यामि काशीमायाहि मायां हित्वा त्वमप्यहो ॥
इति तेन सह त्वाष्ट्रो मुनिनातिकृपालुना
purīṃ vaiśveśvarīṃ prāpto manaḥsvāsthyamavāpa ca ||
tataḥ prāpayya tāṃ kāśīṃ tāpasaḥ kvāpyatarkitam
||55||पुरीं वैश्वेश्वरीं प्राप्तो मनःस्वास्थ्यमवाप च ॥
ततः प्रापय्य तां काशीं तापसः क्वाप्यतर्कितम्
jagāma kuṃbhasaṃbhūta sa tvāṣṭropītyamanyata ||
avaśyaṃ sa hi viśveśaḥ sarveṣāṃ ciṃtitapradaḥ
||56||जगाम कुंभसंभूत स त्वाष्ट्रोपीत्यमन्यत ॥
अवश्यं स हि विश्वेशः सर्वेषां चिंतितप्रदः
satpathasthiravṛtīnāṃ dūrasthopi samīpagaḥ ||
yasminprasannadṛktryakṣastaṃ daviṣṭhamapi dhruvam
||57||सत्पथस्थिरवृतीनां दूरस्थोपि समीपगः ॥
यस्मिन्प्रसन्नदृक्त्र्यक्षस्तं दविष्ठमपि ध्रुवम्
sunediṣṭhaṃ karotyeva svayaṃvartmopadeśayan ||
kvāhaṃ tatra vane bālaściṃtākulitamānasaḥ ||
kva tāpasaḥ sa yo māṃ vai sūdiśyeha cānayat
||58||सुनेदिष्ठं करोत्येव स्वयंवर्त्मोपदेशयन् ॥
क्वाहं तत्र वने बालश्चिंताकुलितमानसः ॥
क्व तापसः स यो मां वै सूदिश्येह चानयत्
kheloyamasya tryakṣasya yasya bhaktasya kutracit ||
na durlabhataraṃ kiṃcidaho kvāhaṃ kva kāśikā
||59||खेलोयमस्य त्र्यक्षस्य यस्य भक्तस्य कुत्रचित् ॥
न दुर्लभतरं किंचिदहो क्वाहं क्व काशिका
nārādhito mayā śaṃbhuḥ prāktane janmani kvacit ||
śarīritvānumānena jñātametadasaṃśayam
||60||नाराधितो मया शंभुः प्राक्तने जन्मनि क्वचित् ॥
शरीरित्वानुमानेन ज्ञातमेतदसंशयम्
asmiñjanmani bālatvānna caivārādhitaḥ sphuṭam ||
pratyakṣameva me vaitatkutonugrahadhīrmayi
||61||अस्मिञ्जन्मनि बालत्वान्न चैवाराधितः स्फुटम् ॥
प्रत्यक्षमेव मे वैतत्कुतोनुग्रहधीर्मयि
ājñātaṃ gurubhaktirme hetuḥ śaṃbhuprasādane ||
yayehānugṛhītosmi viśveśena kṛpālunā
||62||आज्ञातं गुरुभक्तिर्मे हेतुः शंभुप्रसादने ॥
ययेहानुगृहीतोस्मि विश्वेशेन कृपालुना
athavā kāraṇāpekṣastryakṣastvitaradevavat ||
raṃkamapyanugṛhṇāti kevalaṃ kāraṇaṃ kṛpā
||63||अथवा कारणापेक्षस्त्र्यक्षस्त्वितरदेववत् ॥
रंकमप्यनुगृह्णाति केवलं कारणं कृपा
yadi no mayyanukrośaḥ kathaṃ tāpasasaṃgatiḥ ||
tadrūpeṇa svayaṃ śaṃbhurānināyeha māṃ dhruvam
||64||यदि नो मय्यनुक्रोशः कथं तापससंगतिः ॥
तद्रूपेण स्वयं शंभुरानिनायेह मां ध्रुवम्
na dānāni na vai yajñā na tapāṃsi vratāni ca ||
śaṃbhoḥ prasādahetūni kāraṇaṃ tatkṛpaiva hi
||65||न दानानि न वै यज्ञा न तपांसि व्रतानि च ॥
शंभोः प्रसादहेतूनि कारणं तत्कृपैव हि
dayāmapi tadā kuryādasau viśveśvaraḥ parām ||
yadāśrutyuktamadhvānaṃ sadbhiḥ kṣuṇṇaṃ na saṃtyajet
||66||दयामपि तदा कुर्यादसौ विश्वेश्वरः पराम् ॥
यदाश्रुत्युक्तमध्वानं सद्भिः क्षुण्णं न संत्यजेत्
anukrośaṃ samarthyeti sa tvāṣṭraḥ rśābhavaṃ śuciḥ ||
saṃsthāpya liṃgamīśasyārādhayatsvasthamānasaḥ
||67||अनुक्रोशं समर्थ्येति स त्वाष्ट्रः र्शाभवं शुचिः ॥
संस्थाप्य लिंगमीशस्याराधयत्स्वस्थमानसः
ānīya puṣpasaṃbhāramārtavaṃ kānanādbahu ||
snātvābhyarcayatīśānaṃ kaṃdamūlaphalāśanaḥ
||68||आनीय पुष्पसंभारमार्तवं काननाद्बहु ॥
स्नात्वाभ्यर्चयतीशानं कंदमूलफलाशनः
itthaṃ tvaṣṭṛtanūjasya liṃgārādhanacetasaḥ ||
trihāyanātprasannobhūttasyeśaḥ karuṇānidhiḥ
||69||इत्थं त्वष्टृतनूजस्य लिंगाराधनचेतसः ॥
त्रिहायनात्प्रसन्नोभूत्तस्येशः करुणानिधिः
tasmādeva hi liṃgācca prādurbhūya bhavo'bravīt ||
varaṃ varaya re tvāṣṭra dṛḍhabhaktyānayā tava
||70||तस्मादेव हि लिंगाच्च प्रादुर्भूय भवोऽब्रवीत् ॥
वरं वरय रे त्वाष्ट्र दृढभक्त्यानया तव
prasannosmi bhṛśaṃ bāla gurvarthakṛtacetasaḥ ||
guruṇā gurupatnyā ca gurvapatyadvayena ca
||71||प्रसन्नोस्मि भृशं बाल गुर्वर्थकृतचेतसः ॥
गुरुणा गुरुपत्न्या च गुर्वपत्यद्वयेन च
yathārthitaṃ tathā kartuṃ te sāmarthyaṃ bhaviṣyati
||72||यथार्थितं तथा कर्तुं ते सामर्थ्यं भविष्यति
anyānvarāṃśca te dadyāṃ tvāṣṭra tuṣṭastvadarcayā ||
tāñśṛṇuṣva mahābhāga liṃgasyāsyādbhutaśriyaḥ
||73||अन्यान्वरांश्च ते दद्यां त्वाष्ट्र तुष्टस्त्वदर्चया ॥
ताञ्शृणुष्व महाभाग लिंगस्यास्याद्भुतश्रियः
tvaṃ suvarṇādidhātūnāṃ dārūṇāṃ dṛṣadāmapi ||
maṇīnāmapiratnānāṃ puṣpāṇāmapi vāsasām
||74||त्वं सुवर्णादिधातूनां दारूणां दृषदामपि ॥
मणीनामपिरत्नानां पुष्पाणामपि वाससाम्
karpūrādisugaṃdhīnāṃ dravyāṇāmapyapāmapi ||
kaṃdamūlaphalānāṃ ca dravyāṇāmapi ca tvacām
||75||कर्पूरादिसुगंधीनां द्रव्याणामप्यपामपि ॥
कंदमूलफलानां च द्रव्याणामपि च त्वचाम्
sarveṣāṃ vastujātānāṃ kartuṃ karma pravetsyasi ||
yasya yasya ruciryatra sadma devālayādiṣu
||76||सर्वेषां वस्तुजातानां कर्तुं कर्म प्रवेत्स्यसि ॥
यस्य यस्य रुचिर्यत्र सद्म देवालयादिषु
tasya tasyeha tuṣṭyai tvaṃ tathā kartuṃ pravetsyasi ||
sarvanepathyaracanāḥ sarvāḥ sūpasya saṃskṛtīḥ
||77||तस्य तस्येह तुष्ट्यै त्वं तथा कर्तुं प्रवेत्स्यसि ॥
सर्वनेपथ्यरचनाः सर्वाः सूपस्य संस्कृतीः
sarvāṇi śilpakāryāṇi tauryatrikamathāpi ca ||
sarvaṃ jñāsyasi kartuṃ tvaṃ dvitīya iva padmabhūḥ
||78||सर्वाणि शिल्पकार्याणि तौर्यत्रिकमथापि च ॥
सर्वं ज्ञास्यसि कर्तुं त्वं द्वितीय इव पद्मभूः
nānāvidhāni yaṃtrāṇi nānāyudhavidhānakam ||
jalāśayānāṃ racanāḥ sudurgaracanāstathā
||79||नानाविधानि यंत्राणि नानायुधविधानकम् ॥
जलाशयानां रचनाः सुदुर्गरचनास्तथा
tādṛkkartuṃ purā vetsi yādṛṅnānyo'dhiyāsyati ||
kalājātaṃ hi sarvaṃ tvamavayāsyasi me varāt
||80||तादृक्कर्तुं पुरा वेत्सि यादृङ्नान्योऽधियास्यति ॥
कलाजातं हि सर्वं त्वमवयास्यसि मे वरात्
sarveṃdrajālikī vidyā tvadadhīnā bhaviṣyati ||
sarvakarmasu kauśalyaṃ sarvabuddhivariṣṭhatām
||81||सर्वेंद्रजालिकी विद्या त्वदधीना भविष्यति ॥
सर्वकर्मसु कौशल्यं सर्वबुद्धिवरिष्ठताम्
sarveṣāṃ ca manovṛttiṃ tvaṃ jñāsyasi varānmama ||
kiṃ bahūktena yatsvarge yatpātāle yadatra ca
||82||सर्वेषां च मनोवृत्तिं त्वं ज्ञास्यसि वरान्मम ॥
किं बहूक्तेन यत्स्वर्गे यत्पाताले यदत्र च
atilokottaraṃ karma tatsarvaṃ vetsyasi svayam
||83||अतिलोकोत्तरं कर्म तत्सर्वं वेत्स्यसि स्वयम्
viśveṣāṃ viśvakarmāṇi viśveṣu bhuvaneṣu ca ||
yato jñāsyasi tannāma viśvakarmeti te'nagha
||84||विश्वेषां विश्वकर्माणि विश्वेषु भुवनेषु च ॥
यतो ज्ञास्यसि तन्नाम विश्वकर्मेति तेऽनघ
aparaḥ ko varo deyastava taṃ prārthayāśvaho ||
tavādeyaṃ na me kiṃcilliṃgārcanaratasya hi
||85||अपरः को वरो देयस्तव तं प्रार्थयाश्वहो ॥
तवादेयं न मे किंचिल्लिंगार्चनरतस्य हि
anyatrāpi hi yo liṃgaṃ samarcayati sanmatiḥ ||
tasyāpi vāṃchitaṃ deyaṃ kiṃpunaryovikāśikam
||86||अन्यत्रापि हि यो लिंगं समर्चयति सन्मतिः ॥
तस्यापि वांछितं देयं किंपुनर्योविकाशिकम्
yena kāśyāṃ samabhyarci yena kāśyāṃ pratiṣṭhitam ||
yena kāśyāṃ stutaṃ liṃgaṃ sa me rūpāya darpaṇaḥ
||87||येन काश्यां समभ्यर्चि येन काश्यां प्रतिष्ठितम् ॥
येन काश्यां स्तुतं लिंगं स मे रूपाय दर्पणः
tattvaṃ svacchosi mukuro mama netratrayasya hi ||
kāśyāṃ liṃgārcanāttvāṣṭra varaṃ varaya suvrata
||88||तत्त्वं स्वच्छोसि मुकुरो मम नेत्रत्रयस्य हि ॥
काश्यां लिंगार्चनात्त्वाष्ट्र वरं वरय सुव्रत
kāśyāṃ yo rājadhānyāṃ me hitvā māmanyamarcayet ||
sa varākolpadhīrmuṣṭo'lpatuṣṭirmuktivarjitaḥ
||89||काश्यां यो राजधान्यां मे हित्वा मामन्यमर्चयेत् ॥
स वराकोल्पधीर्मुष्टोऽल्पतुष्टिर्मुक्तिवर्जितः
tadānaṃdavanehyatra samarcyohaṃ mumukṣubhiḥ ||
druhiṇopeṃdracaṃdreṃdrairihānyo na samarcyate
||90||तदानंदवनेह्यत्र समर्च्योहं मुमुक्षुभिः ॥
द्रुहिणोपेंद्रचंद्रेंद्रैरिहान्यो न समर्च्यते
yathānaṃdavanaṃ prāpya tvaṃ māmarcitavānasi ||
tathānye puṇyakarmāṇo māmabhyarcyaiva māmitāḥ
||91||यथानंदवनं प्राप्य त्वं मामर्चितवानसि ॥
तथान्ये पुण्यकर्माणो मामभ्यर्च्यैव मामिताः
anugrāhyo'si nitarāṃ tato varaya durlabham ||
śrāṇitaṃ tadavaihi tvaṃ vada mā cirayasva bhoḥ
||92||अनुग्राह्योऽसि नितरां ततो वरय दुर्लभम् ॥
श्राणितं तदवैहि त्वं वद मा चिरयस्व भोः
viśvakarmovāca
idaṃ yatsthāpitaṃ liṃgaṃ mayājñenāpi śaṃkara ||
talliṃgamanyepyārādhya saṃtu samṛddhibhājanam
||93||इदं यत्स्थापितं लिंगं मयाज्ञेनापि शंकर ॥
तल्लिंगमन्येप्याराध्य संतु समृद्धिभाजनम्
anyacca nātha prārthyosi tacca viśrāṇayiṣyasi ||
mayā vinirmāpayitā svaṃ prāsādaṃ kadā bhavān
||94||अन्यच्च नाथ प्रार्थ्योसि तच्च विश्राणयिष्यसि ॥
मया विनिर्मापयिता स्वं प्रासादं कदा भवान्
devadeva uvāca
evamastu yaduktaṃ te tava liṃgasamarcakāḥ ||
samṛddhibhājanaṃ vai syuḥ syuśca nirvāṇadīkṣitāḥ
||95||एवमस्तु यदुक्तं ते तव लिंगसमर्चकाः ॥
समृद्धिभाजनं वै स्युः स्युश्च निर्वाणदीक्षिताः
yadā ca rājā bhavitā divodāso vidhervarāt ||
tadā me vacanāttāta prāsādaṃ me vidhāsyati
||96||यदा च राजा भविता दिवोदासो विधेर्वरात् ॥
तदा मे वचनात्तात प्रासादं मे विधास्यति
navīkṛtya punaḥ kāśī nirviṣṭā tena bhūbhujā ||
gaṇeśamāyayā rājyātparinirviṇṇacetasā
||97||नवीकृत्य पुनः काशी निर्विष्टा तेन भूभुजा ॥
गणेशमायया राज्यात्परिनिर्विण्णचेतसा
viṣṇoḥ sadupadeśācca māmeva śaraṇaṃ gataḥ ||
nirvāṇalakṣmīḥ prāpteha hitvā rājyaśriyaṃ calām
||98||विष्णोः सदुपदेशाच्च मामेव शरणं गतः ॥
निर्वाणलक्ष्मीः प्राप्तेह हित्वा राज्यश्रियं चलाम्
viśvakarmanvraja guroḥ śāsanāya yatasva ca ||
gurubhaktikṛto yasmānmadbhaktā nātra saṃśayaḥ
||99||विश्वकर्मन्व्रज गुरोः शासनाय यतस्व च ॥
गुरुभक्तिकृतो यस्मान्मद्भक्ता नात्र संशयः
ye guruṃ cāvamanyaṃte tevamānyā mayāpyaho ||
tasmādgurūpadiṣṭaṃ hi kuru śiṣyasamīhitam
||100||ये गुरुं चावमन्यंते तेवमान्या मयाप्यहो ॥
तस्माद्गुरूपदिष्टं हि कुरु शिष्यसमीहितम्
tata āgatya me pārśvaṃ yāvannirvāṇameṣyasi ||
tāvatsthāsyasi śuddhātmā devānāṃ hitamācaran
||1||तत आगत्य मे पार्श्वं यावन्निर्वाणमेष्यसि ॥
तावत्स्थास्यसि शुद्धात्मा देवानां हितमाचरन्
tavātra liṃge satataṃ sthāsyāmyahamabhīṣṭadaḥ ||
asya liṃgasya bhaktānāṃ nirvāṇaśrīradūrataḥ
||2||तवात्र लिंगे सततं स्थास्याम्यहमभीष्टदः ॥
अस्य लिंगस्य भक्तानां निर्वाणश्रीरदूरतः
aṃgāreśādudīcyāṃ ye tvalliṃgasyasamarcakāḥ ||
teṣāṃ manorathāvāptirbhaviṣyati padepade
||3||अंगारेशादुदीच्यां ये त्वल्लिंगस्यसमर्चकाः ॥
तेषां मनोरथावाप्तिर्भविष्यति पदेपदे
ityuktvāṃtardadhe devastvāṣṭropi gurumāptavān ||
guroḥ samīhitaṃ bhūri vidhāya sa gṛhānyayau
||4||इत्युक्त्वांतर्दधे देवस्त्वाष्ट्रोपि गुरुमाप्तवान् ॥
गुरोः समीहितं भूरि विधाय स गृहान्ययौ
gṛhepi mātāpitarau saṃtoṣya nijakarmaṇā ||
taduktājñāṃ samādhāya punaḥ kāśīṃ samāyayau
||5||गृहेपि मातापितरौ संतोष्य निजकर्मणा ॥
तदुक्ताज्ञां समाधाय पुनः काशीं समाययौ
svaliṃgārādhanāsakto nādyāpi tvaṣṭṛnaṃdanaḥ ||
kāśīṃ tyajati medhāvī sarvadeva priyaṃ caran
||6||स्वलिंगाराधनासक्तो नाद्यापि त्वष्टृनंदनः ॥
काशीं त्यजति मेधावी सर्वदेव प्रियं चरन्
īśvara uvāca
pṛṣṭāni yāni rligāni tvayā devi girīṃdraje ||
kāśī muktau samarthāni tānyuktāni mayā tava
||7||पृष्टानि यानि र्लिगानि त्वया देवि गिरींद्रजे ॥
काशी मुक्तौ समर्थानि तान्युक्तानि मया तव
liṃgamoṃkārasaṃjñaṃ ca tathā devaṃ triviṣṭapam ||
mahādevaḥ kṛttivāsā ratneśaścaṃdrasaṃjñakaḥ
||8||लिंगमोंकारसंज्ञं च तथा देवं त्रिविष्टपम् ॥
महादेवः कृत्तिवासा रत्नेशश्चंद्रसंज्ञकः
kedāraścāpi dharmeśastathā vīreśvarābhidhaḥ ||
kāmeśaviśvakarmeśau maṇikarṇīśvarastathā
||9||केदारश्चापि धर्मेशस्तथा वीरेश्वराभिधः ॥
कामेशविश्वकर्मेशौ मणिकर्णीश्वरस्तथा
mamārcyamavimuktākhyaṃ tato devi mamā khyakam ||
viśvanātheti viśvasminprathitaṃ viśvasaukhyadam
||110||ममार्च्यमविमुक्ताख्यं ततो देवि ममा ख्यकम् ॥
विश्वनाथेति विश्वस्मिन्प्रथितं विश्वसौख्यदम्
avimuktaṃ samāsādya yena viśveśvarorcitaḥ ||
na tasyāsti punarjanma kalpakoṭiśateṣvapi
||11||अविमुक्तं समासाद्य येन विश्वेश्वरोर्चितः ॥
न तस्यास्ति पुनर्जन्म कल्पकोटिशतेष्वपि
aṣṭau māsānvihāraḥ syādyatīnāṃ saṃyatātmanām ||
ekatra caturomāsānabdaṃ nāvāsa iṣyate
||12||अष्टौ मासान्विहारः स्याद्यतीनां संयतात्मनाम् ॥
एकत्र चतुरोमासानब्दं नावास इष्यते
avimukte praviṣṭānāṃ vihāro naiva yujyate ||
mokṣopyasaṃśayaścātra tasmāttyājyā na kāśikā
||13||अविमुक्ते प्रविष्टानां विहारो नैव युज्यते ॥
मोक्षोप्यसंशयश्चात्र तस्मात्त्याज्या न काशिका
ānaṃdakānanaṃ hitvā nānyadgacchettapovanam ||
tapoyogaśca mokṣaśca yatotraiva madāśrayāt
||14||आनंदकाननं हित्वा नान्यद्गच्छेत्तपोवनम् ॥
तपोयोगश्च मोक्षश्च यतोत्रैव मदाश्रयात्
kṛpayā sarvajaṃtūnāṃ kṣetrametanmayā kṛtam ||
avaśyameva siddhyaṃti kṣetresminsiddhikāṃkṣiṇaḥ
||25||कृपया सर्वजंतूनां क्षेत्रमेतन्मया कृतम् ॥
अवश्यमेव सिद्ध्यंति क्षेत्रेस्मिन्सिद्धिकांक्षिणः
atītaṃ vartamānaṃ ca jānato'jñānataḥ kṛtam ||
yadenastallayaṃ yāyādānaṃdavanavīkṣaṇāt
||16||अतीतं वर्तमानं च जानतोऽज्ञानतः कृतम् ॥
यदेनस्तल्लयं यायादानंदवनवीक्षणात्
atyugraiśca tapobhiryanmahādānairmahāvrataiḥ ||
niyamaiśca yamaiḥ samyaktvayogena mahāmakhaiḥ
||17||अत्युग्रैश्च तपोभिर्यन्महादानैर्महाव्रतैः ॥
नियमैश्च यमैः सम्यक्त्वयोगेन महामखैः
vedāṃtaśāstrābhyasanaiḥ sarvopaniṣadāśrayāt ||
ebhirvai yadavāpyeta tatkāśyāṃ helayāpyate
||18||वेदांतशास्त्राभ्यसनैः सर्वोपनिषदाश्रयात् ॥
एभिर्वै यदवाप्येत तत्काश्यां हेलयाप्यते
karmasūtreṇa baddhā vai bhrāmyaṃte tāvadeva hi ||
yāvadvaiśveśvare dhāmni mama naiva tanutyajaḥ
||19||कर्मसूत्रेण बद्धा वै भ्राम्यंते तावदेव हि ॥
यावद्वैश्वेश्वरे धाम्नि मम नैव तनुत्यजः
kāśyāṃ svalīlayā devi tiryagyonijuṣāmapi ||
dadāmi cāṃte tatsthānaṃ yatra yāṃti na yājñikāḥ
||120||काश्यां स्वलीलया देवि तिर्यग्योनिजुषामपि ॥
ददामि चांते तत्स्थानं यत्र यांति न याज्ञिकाः
bhūtagrāmo'khilopyatra muktikṣetre kṛtālayaḥ ||
kālena nidhanaṃ yāto yātyeva paramāṃ gatim
||21||भूतग्रामोऽखिलोप्यत्र मुक्तिक्षेत्रे कृतालयः ॥
कालेन निधनं यातो यात्येव परमां गतिम्
viṣayāsaktacittopi tyaktadharmaratistvapi ||
kālenojjhitadeho'tra na saṃsāraṃ punarviśet
||22||विषयासक्तचित्तोपि त्यक्तधर्मरतिस्त्वपि ॥
कालेनोज्झितदेहोऽत्र न संसारं पुनर्विशेत्
prayāge yatphalaṃ devi māghe copanimajjanāt ||
tatphalaṃ koṭiguṇitaṃ vārāṇasyāṃ kṣaṇekṣaṇe
||23||प्रयागे यत्फलं देवि माघे चोपनिमज्जनात् ॥
तत्फलं कोटिगुणितं वाराणस्यां क्षणेक्षणे
asya kṣetrasya mahimā kopi vācāmagocaraḥ ||
uddeśamātramākhyāyi mayā te prītikāmyayā
||24||अस्य क्षेत्रस्य महिमा कोपि वाचामगोचरः ॥
उद्देशमात्रमाख्यायि मया ते प्रीतिकाम्यया
caturdaśānāṃ liṃgānāṃ śrutvākhyānāni sattamaḥ ||
caturdaśa sulokeṣu pūjāṃ prāpsyatyanuttamām
||125||चतुर्दशानां लिंगानां श्रुत्वाख्यानानि सत्तमः ॥
चतुर्दश सुलोकेषु पूजां प्राप्स्यत्यनुत्तमाम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍa uttarārdhe viśvakarmeśa prādurbhāvo nāma ṣaḍaśītitamo'dhyāyaḥ || 86 ||