vyāsaśāpavimokṣaṇam
agastya uvāca
kṛpṇadvaipāyanaḥ skaṃda śaṃbhubhaktiparo yadi ||
yadi kṣetrarahasyajñaḥ kṣetrasaṃnyāsakṛdyadi
||1||कृप्णद्वैपायनः स्कंद शंभुभक्तिपरो यदि ॥
यदि क्षेत्ररहस्यज्ञः क्षेत्रसंन्यासकृद्यदि
tathā dṛṣṭaprabhāvaścettathā cejjñānināṃ varaḥ ||
purīṃ vārāṇasīṃ śreṣṭhāṃ kathaṃ kila śapiṣyati
||2||तथा दृष्टप्रभावश्चेत्तथा चेज्ज्ञानिनां वरः ॥
पुरीं वाराणसीं श्रेष्ठां कथं किल शपिष्यति
skaṃda uvāca
satyametattvayā pṛcchi kathayāmi mune śṛṇu ||
tasya vyāsasya caritaṃ bhaviṣyaṃ tvayi pṛcchati
||3||सत्यमेतत्त्वया पृच्छि कथयामि मुने शृणु ॥
तस्य व्यासस्य चरितं भविष्यं त्वयि पृच्छति
yadārabhya munestasya naṃdī staṃbhitavānbhujam ||
tadārabhya maheśānaṃ saṃstauti paramādṛtaḥ
||4||यदारभ्य मुनेस्तस्य नंदी स्तंभितवान्भुजम् ॥
तदारभ्य महेशानं संस्तौति परमादृतः
kāśyāṃ tīrthānyanekāni kāśyāṃ ligānyanekaśaḥ ||
tathāpi sevyo viśveśaḥ snātavyā maṇikarṇikā
||5||काश्यां तीर्थान्यनेकानि काश्यां लिगान्यनेकशः ॥
तथापि सेव्यो विश्वेशः स्नातव्या मणिकर्णिका
liṃgeṣveko hi viśveśastīrtheṣu maṇikarṇikā ||
iti saṃvyāharanvyāsastaddvayaṃ bahu manyate
||6||लिंगेष्वेको हि विश्वेशस्तीर्थेषु मणिकर्णिका ॥
इति संव्याहरन्व्यासस्तद्द्वयं बहु मन्यते
tyaktvā sa bahu vāgjālaṃ prātaḥ snātvā dinedine ||
nirvāṇamaṃḍape vakti mahimānaṃ maheśituḥ
||7||त्यक्त्वा स बहु वाग्जालं प्रातः स्नात्वा दिनेदिने ॥
निर्वाणमंडपे वक्ति महिमानं महेशितुः
śiṣyāṇāṃ purato nityaṃ kṣetrasya mahimā mahān ||
vyākhyāyate mudā tena vyāsena paramarṣiṇā
||8||शिष्याणां पुरतो नित्यं क्षेत्रस्य महिमा महान् ॥
व्याख्यायते मुदा तेन व्यासेन परमर्षिणा
atra yatkriyate kṣetre śubhaṃ vā'śubhameva vā ||
saṃvartepi na tasyāṃtastasmācchreyaḥ samācaret
||9||अत्र यत्क्रियते क्षेत्रे शुभं वाऽशुभमेव वा ॥
संवर्तेपि न तस्यांतस्तस्माच्छ्रेयः समाचरेत्
kṣetrasiddhiṃ samīhaṃte ye cātra kṛtino janāḥ ||
yāvajjīvaṃ na taistyājyā sudhībhirmaṇikarṇikā
||10||क्षेत्रसिद्धिं समीहंते ये चात्र कृतिनो जनाः ॥
यावज्जीवं न तैस्त्याज्या सुधीभिर्मणिकर्णिका
cakrapuṣkariṇī tīrthe snātavyaṃ prativāsaram ||
puṣpaiḥ patraiḥ phalaistoyairarcyo viśveśvaraḥ sadā
||11||चक्रपुष्करिणी तीर्थे स्नातव्यं प्रतिवासरम् ॥
पुष्पैः पत्रैः फलैस्तोयैरर्च्यो विश्वेश्वरः सदा
svavarṇāśramadharmaśca tyaktavyo na manāgapi ||
pratyahaṃ kṣetramahimā śrotavyaḥ śraddhayā sakṛt
||12||स्ववर्णाश्रमधर्मश्च त्यक्तव्यो न मनागपि ॥
प्रत्यहं क्षेत्रमहिमा श्रोतव्यः श्रद्धया सकृत्
yathāśakti ca deyāni dānānyatra suguptavat ||
annānyapi ca deyāni vighnānparijihīrṣuṇā
||13||यथाशक्ति च देयानि दानान्यत्र सुगुप्तवत् ॥
अन्नान्यपि च देयानि विघ्नान्परिजिहीर्षुणा
paropakaraṇaṃ cātra kartavyaṃ sudhiyā sadā ||
parvasvapi viśeṣeṇa snānadānādikāḥ kriyāḥ
||14||परोपकरणं चात्र कर्तव्यं सुधिया सदा ॥
पर्वस्वपि विशेषेण स्नानदानादिकाः क्रियाः
viśeṣapūjā kartavyā sumahotsavapūrvakama ||
kāryāstathādhikā yātrāḥ samarcyāḥ kṣetradevatāḥ
||35||विशेषपूजा कर्तव्या सुमहोत्सवपूर्वकम ॥
कार्यास्तथाधिका यात्राः समर्च्याः क्षेत्रदेवताः
atra marma na vaktavyaṃ sudhiyāṃ kasyacitkvacit ||
paradāra paradravya parāpakaraṇaṃ tyajet
||16||अत्र मर्म न वक्तव्यं सुधियां कस्यचित्क्वचित् ॥
परदार परद्रव्य परापकरणं त्यजेत्
parāpavādo no vācyaḥ parerṣyāṃ na ca kārayet ||
asatyaṃ naiva vaktavyaṃ prāṇaiḥ kaṃṭhagatairapi
||17||परापवादो नो वाच्यः परेर्ष्यां न च कारयेत् ॥
असत्यं नैव वक्तव्यं प्राणैः कंठगतैरपि
atratya jaṃturakṣārthamasatyamapi bhāṣayet ||
yenakenaprakāreṇa śubhenāpyaśubhena vā
||18||अत्रत्य जंतुरक्षार्थमसत्यमपि भाषयेत् ॥
येनकेनप्रकारेण शुभेनाप्यशुभेन वा
atratyaḥ prāṇimātropi rakṣaṇīyaḥ prayatnataḥ ||
ekasminrakṣite jaṃtāvatra kāśyāṃ prayatnataḥ ||
trailokyarakṣaṇātpuṇyaṃ yatsyāttatsyānna saṃśayaḥ
||19||अत्रत्यः प्राणिमात्रोपि रक्षणीयः प्रयत्नतः ॥
एकस्मिन्रक्षिते जंतावत्र काश्यां प्रयत्नतः ॥
त्रैलोक्यरक्षणात्पुण्यं यत्स्यात्तत्स्यान्न संशयः
ye vasaṃti sadā kāśyāṃ kṣetrasaṃnyāsakāriṇaḥ ||
ta eva rudrā maṃtavyā jīvanmuktā na saṃśayaḥ
||20||ये वसंति सदा काश्यां क्षेत्रसंन्यासकारिणः ॥
त एव रुद्रा मंतव्या जीवन्मुक्ता न संशयः
te pūjyāste namaskāryāste saṃtoṣyāḥ prayatnataḥ ||
teṣu vai parituṣṭeṣu tuṣyedviśveśvaraḥ svayam
||21||ते पूज्यास्ते नमस्कार्यास्ते संतोष्याः प्रयत्नतः ॥
तेषु वै परितुष्टेषु तुष्येद्विश्वेश्वरः स्वयम्
kāśyāṃ vasaṃti ye martyā dūrasthairapi sannaraiḥ ||
yogakṣemo vidhātavyasteṣāṃ viśveśiturmude
||22||काश्यां वसंति ये मर्त्या दूरस्थैरपि सन्नरैः ॥
योगक्षेमो विधातव्यस्तेषां विश्वेशितुर्मुदे
prasarastviṃdriyāṇāṃ ca nivāryotra nivāsibhiḥ ||
manasopi hi cāṃcalyamiha vāryaṃ prayatnataḥ
||23||प्रसरस्त्विंद्रियाणां च निवार्योत्र निवासिभिः ॥
मनसोपि हि चांचल्यमिह वार्यं प्रयत्नतः
maraṇaṃ nābhikāṃkṣeddhi kāṃkṣyo mokṣo'pino punaḥ ||
śarīraśoṣaṇopāyaḥ kartavyaḥ sudhiyā nahi
||24||मरणं नाभिकांक्षेद्धि कांक्ष्यो मोक्षोऽपिनो पुनः ॥
शरीरशोषणोपायः कर्तव्यः सुधिया नहि
śarīrasauṣṭhavaṃ kāṃkṣyaṃ vratasnānādisiddhaye ||
āyurbahvatra vai ciṃtyaṃ mahāphalasamṛddhaye
||285||शरीरसौष्ठवं कांक्ष्यं व्रतस्नानादिसिद्धये ॥
आयुर्बह्वत्र वै चिंत्यं महाफलसमृद्धये
ātmarakṣātra kartavyā mahāśreyobhivṛddhaye ||
atrātma tyajanopāyaṃ manasāpi na ciṃtayet
||25||आत्मरक्षात्र कर्तव्या महाश्रेयोभिवृद्धये ॥
अत्रात्म त्यजनोपायं मनसापि न चिंतयेत्
ekasminnapi yaccāhni kāśyāṃ śreyobhilabhyate ||
na tu varṣaśatenāpi tadanyatrāpyate kvacit
||27||एकस्मिन्नपि यच्चाह्नि काश्यां श्रेयोभिलभ्यते ॥
न तु वर्षशतेनापि तदन्यत्राप्यते क्वचित्
anyatra yogābhyasanādyāvajjanma yadarjyate ||
vārāṇasyāṃ tadekena prāṇāyāmena labhyate
||28||अन्यत्र योगाभ्यसनाद्यावज्जन्म यदर्ज्यते ॥
वाराणस्यां तदेकेन प्राणायामेन लभ्यते
sarvatīrthāvagāhācca yāvajjanma yadarjyate ||
tadānaṃdavane prāpyaṃ maṇikarṇyekamajjanāt
||29||सर्वतीर्थावगाहाच्च यावज्जन्म यदर्ज्यते ॥
तदानंदवने प्राप्यं मणिकर्ण्येकमज्जनात्
sarvaliṃgārcanātpuṇyaṃ yāvajjanma yadarjyate ||
sakṛdviśveśamabhyarcya śraddhayā tadavāpyate
||30||सर्वलिंगार्चनात्पुण्यं यावज्जन्म यदर्ज्यते ॥
सकृद्विश्वेशमभ्यर्च्य श्रद्धया तदवाप्यते
yajjanmanāṃ sahasreṇa nirmalaṃ puṇyamarjitam ||
tatpuṇyaparivartena bhavedviśveśadarśanam
||3||यज्जन्मनां सहस्रेण निर्मलं पुण्यमर्जितम् ॥
तत्पुण्यपरिवर्तेन भवेद्विश्वेशदर्शनम्
gavāṃ koṭi pradānena samyagdattena yatphalama ||
tatphalaṃ samyagāpyeta viśveśvara vilokanāt
||32||गवां कोटि प्रदानेन सम्यग्दत्तेन यत्फलम ॥
तत्फलं सम्यगाप्येत विश्वेश्वर विलोकनात्
yatṣoḍaśamahādānaiḥ puṇyaṃ proktaṃ maharṣibhiḥ ||
tatpuṇyaṃ jāyate puṃsāṃ viśveśe puṣpadānataḥ
||33||यत्षोडशमहादानैः पुण्यं प्रोक्तं महर्षिभिः ॥
तत्पुण्यं जायते पुंसां विश्वेशे पुष्पदानतः
aśvamedhādibhiryajñairyatphalaṃ prāpyatekhilaiḥ ||
paṃcāmṛtānāṃ snapanādviśveśe tadavāpyate
||34||अश्वमेधादिभिर्यज्ञैर्यत्फलं प्राप्यतेखिलैः ॥
पंचामृतानां स्नपनाद्विश्वेशे तदवाप्यते
vājapeyasahasreṇa samyagiṣṭena yatphalam ||
sakṛnmahārhairnaivedyairviśveśe tacchatādhikam
||32||वाजपेयसहस्रेण सम्यगिष्टेन यत्फलम् ॥
सकृन्महार्हैर्नैवेद्यैर्विश्वेशे तच्छताधिकम्
dhvajātapatraṃ camaraṃ viśveśe yaḥ samarpayet ||
ekacchatraṃ sa vai rājyaṃ prāpnuyādvasudhātale
||35||ध्वजातपत्रं चमरं विश्वेशे यः समर्पयेत् ॥
एकच्छत्रं स वै राज्यं प्राप्नुयाद्वसुधातले
mahāpūjopakaraṇaṃ yorpayedviśvabhartari ||
na taṃ saṃpattisaṃbhārā vimuṃcaṃtīha kutracit
||37||महापूजोपकरणं योर्पयेद्विश्वभर्तरि ॥
न तं संपत्तिसंभारा विमुंचंतीह कुत्रचित्
sarvartukusumāḍhyāṃ ca yaḥ kuryātpuṣpavāṭikām ||
tadaṃgaṇe kalpavṛkṣāśchāyāṃ kurvaṃti śītalām
||38||सर्वर्तुकुसुमाढ्यां च यः कुर्यात्पुष्पवाटिकाम् ॥
तदंगणे कल्पवृक्षाश्छायां कुर्वंति शीतलाम्
yaḥ kṣīrasnapanārthaṃ vai viśveśe dhenumarpayet ||
kṣīrārṇavataṭe tasya nivaseyuḥ pitāmahāḥ
||39||यः क्षीरस्नपनार्थं वै विश्वेशे धेनुमर्पयेत् ॥
क्षीरार्णवतटे तस्य निवसेयुः पितामहाः
viśveśarājasadane yaḥ sudhāṃ citrameva vā ||
kārayettasya bhavanaṃ kailāsacitritaṃ bhavet
||40||विश्वेशराजसदने यः सुधां चित्रमेव वा ॥
कारयेत्तस्य भवनं कैलासचित्रितं भवेत्
brāhmaṇānyatino vāpi tathaiva śivayoginaḥ ||
bhojayedyotra vai kāśyāmekaika gaṇanā kramāt
||41||ब्राह्मणान्यतिनो वापि तथैव शिवयोगिनः ॥
भोजयेद्योत्र वै काश्यामेकैक गणना क्रमात्
koṭibhojyaphalaṃ tasya śraddhayā nātra saṃśayaḥ ||
tapastvatra prakartavyaṃ dānamatra pradāpayet
||42||कोटिभोज्यफलं तस्य श्रद्धया नात्र संशयः ॥
तपस्त्वत्र प्रकर्तव्यं दानमत्र प्रदापयेत्
viśveśastoṣaṇīyotra snānahomajapādibhiḥ ||
anyatra koṭijapyena yatphalaṃ prāpyate naraiḥ ||
aṣṭottaraśataṃ japtvā tadatra samavāpyate
||43||विश्वेशस्तोषणीयोत्र स्नानहोमजपादिभिः ॥
अन्यत्र कोटिजप्येन यत्फलं प्राप्यते नरैः ॥
अष्टोत्तरशतं जप्त्वा तदत्र समवाप्यते
koṭihomena yatproktaṃ phalamanyatra sūribhiḥ ||
aṣṭottarāhutiśatāttadatrānaṃdakānane
||44||कोटिहोमेन यत्प्रोक्तं फलमन्यत्र सूरिभिः ॥
अष्टोत्तराहुतिशतात्तदत्रानंदकानने
yo japedrudrasūktāni kāśyāṃ viśveśasannidhau ||
pārāyaṇena vedānāṃ sarveṣāṃ phalamāpyate
||45||यो जपेद्रुद्रसूक्तानि काश्यां विश्वेशसन्निधौ ॥
पारायणेन वेदानां सर्वेषां फलमाप्यते
tasya puṇyaṃ na jānāmi ciṃtite cākṣare pare ||
kāśyāṃ nityaṃ pravastavyaṃ sevyottaravahā sadā
||46||तस्य पुण्यं न जानामि चिंतिते चाक्षरे परे ॥
काश्यां नित्यं प्रवस्तव्यं सेव्योत्तरवहा सदा
āpadyapi hi ghorāyāṃ kāśī tyājyā na kutracit ||
yataḥ sarvāpadāṃhartā trātā viśvapatiḥ prabhuḥ
||47||आपद्यपि हि घोरायां काशी त्याज्या न कुत्रचित् ॥
यतः सर्वापदांहर्ता त्राता विश्वपतिः प्रभुः
avaṃdhyaṃ divasaṃ kuryātsnānadānajapādibhiḥ ||
yataḥ kāśyāṃ kṛtaṃ karma mahattvāya prakalpate
||48||अवंध्यं दिवसं कुर्यात्स्नानदानजपादिभिः ॥
यतः काश्यां कृतं कर्म महत्त्वाय प्रकल्पते
kṛcchracāṃdrāyaṇādīni kartavyāni prayatnataḥ ||
tatheṃdriyavikārāśca na bādhaṃtetra karhicit
||49||कृच्छ्रचांद्रायणादीनि कर्तव्यानि प्रयत्नतः ॥
तथेंद्रियविकाराश्च न बाधंतेत्र कर्हिचित्
yadīṃdriyāṇi kurvaṃti vikriyāmiha dehinām ||
tadātravāsasaṃ siddhirvighnebhyo naiva labhyate
||50||यदींद्रियाणि कुर्वंति विक्रियामिह देहिनाम् ॥
तदात्रवाससं सिद्धिर्विघ्नेभ्यो नैव लभ्यते
agastya uvāca
kṛcchra cāṃdrāyaṇādīni vyāso vakṣyati yāni vai ||
teṣāṃ svarūpamākhyāhi skaṃdeṃdriya viśuddhaye
||51||कृच्छ्र चांद्रायणादीनि व्यासो वक्ष्यति यानि वै ॥
तेषां स्वरूपमाख्याहि स्कंदेंद्रिय विशुद्धये
skaṃda uvāca
kathayāmi mahābuddhe kṛcchrādīni tavāgrataḥ ||
yāni kṛtvātra manujo dehaśuddhiṃ labhetparām
||52||कथयामि महाबुद्धे कृच्छ्रादीनि तवाग्रतः ॥
यानि कृत्वात्र मनुजो देहशुद्धिं लभेत्पराम्
ekabhaktena naktena tathaivāyācitena ca ||
upavāsena caikena pādakṛcchraḥ prakīrtitaḥ
||53||एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च ॥
उपवासेन चैकेन पादकृच्छ्रः प्रकीर्तितः
vaṭoduṃbararājīva bilvapatrakuśodakam ||
pratyekaṃ pratyahaṃ pītaṃ parṇakṛcchraḥ prakīrtitaḥ
||54||वटोदुंबरराजीव बिल्वपत्रकुशोदकम् ॥
प्रत्येकं प्रत्यहं पीतं पर्णकृच्छ्रः प्रकीर्तितः
piṇyākaghṛtatakrāṃbu saktūnāṃ prativāsaram ||
ekaikamupavāsaśca kṛcchraḥ saumyaḥ prakīrtitaḥ
||55||पिण्याकघृततक्रांबु सक्तूनां प्रतिवासरम् ॥
एकैकमुपवासश्च कृच्छ्रः सौम्यः प्रकीर्तितः
haviṣā prātaraśnīta haviṣā sāyameva ca ||
haviṣā yācitaṃ trīṃstu sopavāsastrayahaṃ vaset
||56||हविषा प्रातरश्नीत हविषा सायमेव च ॥
हविषा याचितं त्रींस्तु सोपवासस्त्रयहं वसेत्
ekaikagrāsamaśnīyādahāni trīṇi pūrvavat ||
tryahaṃ copavasedaṃtyamatikṛcchraṃ carandvijaḥ
||57||एकैकग्रासमश्नीयादहानि त्रीणि पूर्ववत् ॥
त्र्यहं चोपवसेदंत्यमतिकृच्छ्रं चरन्द्विजः
kṛcchrātikṛcchraṃ payasā divasānekaviṃśatiḥ ||
dvādaśāhopavāsena parākaḥ parikīrtitaḥ
||58||कृच्छ्रातिकृच्छ्रं पयसा दिवसानेकविंशतिः ॥
द्वादशाहोपवासेन पराकः परिकीर्तितः
tryahaṃ prātastrayahaṃ sāyaṃ tryahamadyādayācitam ||
tryahaṃ copavasedaṃtyaṃ prājāpatyaṃ carandvijaḥ
||59||त्र्यहं प्रातस्त्रयहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितम् ॥
त्र्यहं चोपवसेदंत्यं प्राजापत्यं चरन्द्विजः
gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhisarpiḥ kuśodakam ||
ekarātropavāsaśca kṛcchraḥ sāṃtapanaḥ smṛtaḥ
||60||गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधिसर्पिः कुशोदकम् ॥
एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रः सांतपनः स्मृतः
pṛthaksāṃtapanadravyaiḥ ṣaḍahaḥ sopavāsakaḥ ||
saptāhena tu kṛcchroyaṃ mahāsāṃtapanaḥ smṛtaḥ
||61||पृथक्सांतपनद्रव्यैः षडहः सोपवासकः ॥
सप्ताहेन तु कृच्छ्रोयं महासांतपनः स्मृतः
taptakṛcchraṃ caranvipro jalakṣīraghṛtānilān ||
etāṃstryahaṃ pibeduṣṇānsakṛtsnāyī samāhitaḥ
||62||तप्तकृच्छ्रं चरन्विप्रो जलक्षीरघृतानिलान् ॥
एतांस्त्र्यहं पिबेदुष्णान्सकृत्स्नायी समाहितः
tryahamuṣṇāḥ pibedāpastryahamuṣṇaṃ payaḥ pibet ||
tryahamuṣṇaghṛtaṃ prāśya vāyubhakṣo dinatrayam
||63||त्र्यहमुष्णाः पिबेदापस्त्र्यहमुष्णं पयः पिबेत् ॥
त्र्यहमुष्णघृतं प्राश्य वायुभक्षो दिनत्रयम्
palamekaṃ payaḥ pītvā sarpiṣaśca paladvayam ||
palamekaṃ tu toyasya taptakṛcchra udāhṛtaḥ
||64||पलमेकं पयः पीत्वा सर्पिषश्च पलद्वयम् ॥
पलमेकं तु तोयस्य तप्तकृच्छ्र उदाहृतः
gomūtreṇa samāyuktaṃ yāvakaṃ yaḥ prayojayet ||
kṛcchramekāhnkiṃ proktaṃ śarīrasya viśodhanam
||65||गोमूत्रेण समायुक्तं यावकं यः प्रयोजयेत् ॥
कृच्छ्रमेकाह्न्किं प्रोक्तं शरीरस्य विशोधनम्
hastāvuttānataḥ kṛtvā divasaṃ mārutāśanaḥ ||
rātrau jale sthito vyuṣṭaḥ prājāpatyena tatsamam
||66||हस्तावुत्तानतः कृत्वा दिवसं मारुताशनः ॥
रात्रौ जले स्थितो व्युष्टः प्राजापत्येन तत्समम्
ekaikaṃ hrāsayedgrāsaṃ kṛṣṇe śukle ca vardhayet ||
upaspṛśaṃ striṣavaṇametaccāṃdrāyaṇaṃ smṛtam
||67||एकैकं ह्रासयेद्ग्रासं कृष्णे शुक्ले च वर्धयेत् ॥
उपस्पृशं स्त्रिषवणमेतच्चांद्रायणं स्मृतम्
ekaikaṃ vardhayedgrāsaṃ śukle kṛṣṇe ca hrāsayet ||
bhuṃjīta darśe no kiṃcideṣa cāṃdrāyaṇo vidhiḥ
||68||एकैकं वर्धयेद्ग्रासं शुक्ले कृष्णे च ह्रासयेत् ॥
भुंजीत दर्शे नो किंचिदेष चांद्रायणो विधिः
caturaḥ prātaraśnīyātpiṃḍānvipraḥ samāhitaḥ ||
caturostamite sūrye śiśucāṃdrāyaṇaṃ smṛtam
||69||चतुरः प्रातरश्नीयात्पिंडान्विप्रः समाहितः ॥
चतुरोस्तमिते सूर्ये शिशुचांद्रायणं स्मृतम्
aṣṭāvaṣṭau samaśnīyātpiṃḍānmadhyaṃdine sthite ||
niyatātmā haviṣyasya yaticāṃdrāyaṇaṃ smṛtam
||70||अष्टावष्टौ समश्नीयात्पिंडान्मध्यंदिने स्थिते ॥
नियतात्मा हविष्यस्य यतिचांद्रायणं स्मृतम्
yathākathaṃcitpiṃḍānāṃ tisrośītīḥ samāhitaḥ ||
māsenāśnanhaviṣyasya caṃdrasyaiti salokatām
||71||यथाकथंचित्पिंडानां तिस्रोशीतीः समाहितः ॥
मासेनाश्नन्हविष्यस्य चंद्रस्यैति सलोकताम्
adbhirgātrāṇi śudhyaṃti manaḥ satyena śuddhyati ||
vidyā tapobhyāṃ bhūtātmā buddhirjñānena śuddhyati
||72||अद्भिर्गात्राणि शुध्यंति मनः सत्येन शुद्ध्यति ॥
विद्या तपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुद्ध्यति
tacca jñānaṃ bhavetpuṃsāṃ samyakkāśīniṣevaṇāt ||
kāśīniṣevaṇena syādviśveśakaruṇodayaḥ
||73||तच्च ज्ञानं भवेत्पुंसां सम्यक्काशीनिषेवणात् ॥
काशीनिषेवणेन स्याद्विश्वेशकरुणोदयः
tato mahodayāvāptiḥ karmanirmūlanakṣamā ||
ataḥ kāśyāṃ prayatnena snāna dāna tapo japaḥ
||74||ततो महोदयावाप्तिः कर्मनिर्मूलनक्षमा ॥
अतः काश्यां प्रयत्नेन स्नान दान तपो जपः
vrataṃ purāṇaśravaṇaṃ smṛtyuktādhva niṣevaṇam ||
pratikṣaṇe pratidinaṃ viśveśa padaciṃtanam
||75||व्रतं पुराणश्रवणं स्मृत्युक्ताध्व निषेवणम् ॥
प्रतिक्षणे प्रतिदिनं विश्वेश पदचिंतनम्
liṃgārcanaṃ trikālaṃ ca liṃgasyāpi pratiṣṭhitiḥ ||
sādhubhiḥ saha saṃlāpo jalpaḥ śivaśiveti ca
||76||लिंगार्चनं त्रिकालं च लिंगस्यापि प्रतिष्ठितिः ॥
साधुभिः सह संलापो जल्पः शिवशिवेति च
atitheścāpi satkāro maitrītīrthanivāsibhiḥ ||
āstikyabuddhirvinayo mānāmāna samānadhīḥ
||77||अतिथेश्चापि सत्कारो मैत्रीतीर्थनिवासिभिः ॥
आस्तिक्यबुद्धिर्विनयो मानामान समानधीः
akāmitā tvanauddhatyamarāgitvamahiṃsanam ||
apratigrahavṛttiśca matiścānugrahātmikā
||78||अकामिता त्वनौद्धत्यमरागित्वमहिंसनम् ॥
अप्रतिग्रहवृत्तिश्च मतिश्चानुग्रहात्मिका
adaṃbhitātvamātsaryamaprārthitadhanāgamaḥ ||
alobhitvamanālasyamapāruṣyamadīnatā
||79||अदंभितात्वमात्सर्यमप्रार्थितधनागमः ॥
अलोभित्वमनालस्यमपारुष्यमदीनता
ityādi satpravṛttiśca kartavyā kṣetravāsinā ||
pratyahaṃ ceti śiṣyebhyaḥ sadharmamupadekṣyati
||80||इत्यादि सत्प्रवृत्तिश्च कर्तव्या क्षेत्रवासिना ॥
प्रत्यहं चेति शिष्येभ्यः सधर्ममुपदेक्ष्यति
nityaṃ triṣavaṇasnāyī nityaṃ bhikṣākṛtāśanaḥ ||
liṃgapūjārcako nityamitthaṃ vyāso vasetpurā
||81||नित्यं त्रिषवणस्नायी नित्यं भिक्षाकृताशनः ॥
लिंगपूजार्चको नित्यमित्थं व्यासो वसेत्पुरा
ekadā tasya jijñāsāṃ kartuṃ devīṃ harovadat ||
adya bhikṣāṭanaṃ prāpte vyāse paramadhārmike
||82||एकदा तस्य जिज्ञासां कर्तुं देवीं हरोवदत् ॥
अद्य भिक्षाटनं प्राप्ते व्यासे परमधार्मिके
api sarvagate kvāpi bhikṣāṃ mā yaccha suṃdari ||
tathetyuktā bhavānī sā bhavaṃ bhavanivāraṇam
||83||अपि सर्वगते क्वापि भिक्षां मा यच्छ सुंदरि ॥
तथेत्युक्ता भवानी सा भवं भवनिवारणम्
namaskṛtya pratigṛhaṃ tasya bhikṣāṃ nyaṣedhayat ||
sa muniḥ sahitaḥ śiṣyairbhikṣāmaprāpya dūnavat
||84||नमस्कृत्य प्रतिगृहं तस्य भिक्षां न्यषेधयत् ॥
स मुनिः सहितः शिष्यैर्भिक्षामप्राप्य दूनवत्
velātikramamālokya punarbabhrāma tāṃ purīm ||
gṛhegṛhe pariprāptā bhikṣānyaiḥ sarvabhikṣukaiḥ
||85||वेलातिक्रममालोक्य पुनर्बभ्राम तां पुरीम् ॥
गृहेगृहे परिप्राप्ता भिक्षान्यैः सर्वभिक्षुकैः
tadahninālabhadbhikṣāṃ saśiṣyaḥ sa muniḥ kvacit ||
atha sāyaṃtanaṃ karma kṛtvā chātraiḥ samanvitaḥ
||86||तदह्निनालभद्भिक्षां सशिष्यः स मुनिः क्वचित् ॥
अथ सायंतनं कर्म कृत्वा छात्रैः समन्वितः
upoṣaṇaparo bhūtvā tathaivāsīdaharniśam ||
athānyedyurmunirvyāsaḥ kṛtvā mādhyāhnikaṃ vidhim
||87||उपोषणपरो भूत्वा तथैवासीदहर्निशम् ॥
अथान्येद्युर्मुनिर्व्यासः कृत्वा माध्याह्निकं विधिम्
yayau bhikṣāṭanaṃ kartuṃ saśiṣyaḥ paritaḥ purīm ||
sarvatra sa paribhrāṃtaḥ pratisaudhaṃ muhurmuhuḥ
||88||ययौ भिक्षाटनं कर्तुं सशिष्यः परितः पुरीम् ॥
सर्वत्र स परिभ्रांतः प्रतिसौधं मुहुर्मुहुः
na kvāpi labdhavānbhikṣāṃ bhāgyahīno dhanaṃ yathā ||
atha ciṃtitavānvyāsaḥ pariśrāṃtaḥ paribhraman
||89||न क्वापि लब्धवान्भिक्षां भाग्यहीनो धनं यथा ॥
अथ चिंतितवान्व्यासः परिश्रांतः परिभ्रमन्
ko heturyanna labhyeta bhikṣā yatnena rakṣitā ||
aṃtevāsina āhūya vyāsaḥ papraccha cākhilān
||90||को हेतुर्यन्न लभ्येत भिक्षा यत्नेन रक्षिता ॥
अंतेवासिन आहूय व्यासः पप्रच्छ चाखिलान्
bhavadbhirapi no bhikṣā pariprāpteti gamyate ||
kimatra puri saṃvṛttaṃ dvitrā yāta mamājñayā
||91||भवद्भिरपि नो भिक्षा परिप्राप्तेति गम्यते ॥
किमत्र पुरि संवृत्तं द्वित्रा यात ममाज्ञया
dvitīyehnyapi yadbhikṣā na labhyetātiyatnataḥ ||
aniṣṭaṃ kiṃcidatrāsīnmahāgurunipātajam
||92||द्वितीयेह्न्यपि यद्भिक्षा न लभ्येतातियत्नतः ॥
अनिष्टं किंचिदत्रासीन्महागुरुनिपातजम्
annakṣayo vā sarvasyāṃ nagaryāmabhavatkṣaṇāt ||
rājadaṃḍotha yugapajjātaḥ sarvapuraukasām
||93||अन्नक्षयो वा सर्वस्यां नगर्यामभवत्क्षणात् ॥
राजदंडोथ युगपज्जातः सर्वपुरौकसाम्
athavā vāritā bhikṣā kenāpyasmāsu cerṣyayā ||
puraukasobhavandusthāstūpasargeṇa kenacit
||94||अथवा वारिता भिक्षा केनाप्यस्मासु चेर्ष्यया ॥
पुरौकसोभवन्दुस्थास्तूपसर्गेण केनचित्
kimetadakhilamajñātvā samāgacchata satvaram ||
dvitrāḥ pavitracaraṇātprāpyānujñāṃ guroratha ||
samācakhyuḥ samāgamya dṛṣṭvarddhi tatpuraukasām
||95||किमेतदखिलमज्ञात्वा समागच्छत सत्वरम् ॥
द्वित्राः पवित्रचरणात्प्राप्यानुज्ञां गुरोरथ ॥
समाचख्युः समागम्य दृष्ट्वर्द्धि तत्पुरौकसाम्
śiṣyā ūcuḥ
śṛṇvaṃtvārādhyacaraṇā nopasargotra kaścana ||
nānnakṣayo vā sarvasyāṃ nagaryāmiha kutracit
||96||शृण्वंत्वाराध्यचरणा नोपसर्गोत्र कश्चन ॥
नान्नक्षयो वा सर्वस्यां नगर्यामिह कुत्रचित्
yatra viśveśvaraḥ sākṣādyatrā'maradhunī svayam ||
tvādṛśā yatra munayaḥ kva bhīstatropasargajā
||97||यत्र विश्वेश्वरः साक्षाद्यत्राऽमरधुनी स्वयम् ॥
त्वादृशा यत्र मुनयः क्व भीस्तत्रोपसर्गजा
samṛddhiryā gṛhasthānāmiha viśveśituḥ puri ||
na sarddhirasti vaikuṃṭhe svalpāstā alakādayaḥ
||98||समृद्धिर्या गृहस्थानामिह विश्वेशितुः पुरि ॥
न सर्द्धिरस्ति वैकुंठे स्वल्पास्ता अलकादयः
ratnākareṣu ratnāni na tāvaṃti mahāmune ||
yāvaṃti saṃti viśveśanirmālyopabhujāṃ gṛhe
||99||रत्नाकरेषु रत्नानि न तावंति महामुने ॥
यावंति संति विश्वेशनिर्माल्योपभुजां गृहे
gṛhegṛhetra dhānyānāṃ rāśayo yādṛśaḥ punaḥ ||
na tādṛśaḥ kalpavṛkṣadattā aiṃdre pure kvacit
||100||गृहेगृहेत्र धान्यानां राशयो यादृशः पुनः ॥
न तादृशः कल्पवृक्षदत्ता ऐंद्रे पुरे क्वचित्
yatra sākṣādviśālākṣī suvistāraphalapradā ||
na tatra puri sarvasyāṃ naro vai nirdhanaḥ kvacit
||1||यत्र साक्षाद्विशालाक्षी सुविस्तारफलप्रदा ॥
न तत्र पुरि सर्वस्यां नरो वै निर्धनः क्वचित्
nirvāṇalakṣmyāḥ sadane tvasminnānaṃdakānane ||
mokṣopi yatra sulabhaḥ kimanyattatra durlabham
||2||निर्वाणलक्ष्म्याः सदने त्वस्मिन्नानंदकानने ॥
मोक्षोपि यत्र सुलभः किमन्यत्तत्र दुर्लभम्
sīmaṃtinyaḥ striyaḥ sarvāḥ pativrataparāyaṇāḥ ||
sarvā bhavānī rūpiṇyo viśveśārpitasatkriyāḥ
||3||सीमंतिन्यः स्त्रियः सर्वाः पतिव्रतपरायणाः ॥
सर्वा भवानी रूपिण्यो विश्वेशार्पितसत्क्रियाः
yāvaṃtaḥ puruṣāḥ kāśyāṃ sarva eva gaṇādhipāḥ ||
sarva eva kumārā vai sarve tārakadṛṣṭayaḥ
||4||यावंतः पुरुषाः काश्यां सर्व एव गणाधिपाः ॥
सर्व एव कुमारा वै सर्वे तारकदृष्टयः
tripuṃḍrāṃkitabhālā ye te sarve caṃdramaulayaḥ ||
upasargasahasraiśca pīḍyamānā apīha ye
||5||त्रिपुंड्रांकितभाला ये ते सर्वे चंद्रमौलयः ॥
उपसर्गसहस्रैश्च पीड्यमाना अपीह ये
na tyajaṃti sadā kāśīṃ sarvajñā eva tekhilāḥ ||
gṛhegṛhepi vaṭavo brahmavādavivādinaḥ
||6||न त्यजंति सदा काशीं सर्वज्ञा एव तेखिलाः ॥
गृहेगृहेपि वटवो ब्रह्मवादविवादिनः
svardhunī dhūtakaluṣāḥ saṃtīha caturānanāḥ ||
nirvāṇalakṣmīpatayaḥ kṣetrasaṃnyāsakāriṇaḥ
||7||स्वर्धुनी धूतकलुषाः संतीह चतुराननाः ॥
निर्वाणलक्ष्मीपतयः क्षेत्रसंन्यासकारिणः
sarva eva hṛṣīkeśāḥ sarve vai puruṣottamāḥ ||
acyutā eva vijñeyā etatkṣetraparigrahāḥ
||8||सर्व एव हृषीकेशाः सर्वे वै पुरुषोत्तमाः ॥
अच्युता एव विज्ञेया एतत्क्षेत्रपरिग्रहाः
striyo vā puruṣā vāpi sarva eva na saṃśayaḥ ||
sarva eva trinayanāḥ sarva eva caturbhujāḥ
||9||स्त्रियो वा पुरुषा वापि सर्व एव न संशयः ॥
सर्व एव त्रिनयनाः सर्व एव चतुर्भुजाः
śrīkaṃṭhāḥ sarva evātra sarve mṛtyuṃjayā dhruvam ||
mokṣaśrī śritavarṣmāṇastvardhanārīśvarāyataḥ
||110||श्रीकंठाः सर्व एवात्र सर्वे मृत्युंजया ध्रुवम् ॥
मोक्षश्री श्रितवर्ष्माणस्त्वर्धनारीश्वरायतः
dharmarāśiḥ paraścātra mahāṃto'trārtharāśayaḥ ||
sarve kāmāḥ phalaṃtyatra kaivalyaṃ cātra nirmalam
||11||धर्मराशिः परश्चात्र महांतोऽत्रार्थराशयः ॥
सर्वे कामाः फलंत्यत्र कैवल्यं चात्र निर्मलम्
na garbhavāsasaṃsargaḥ kāśīsaṃsthitikāriṇām ||
na kaliścātra bādheta kālo naiva prabādhate
||12||न गर्भवाससंसर्गः काशीसंस्थितिकारिणाम् ॥
न कलिश्चात्र बाधेत कालो नैव प्रबाधते
enāṃsi nātra bādhaṃte viśveśaśaraṇārthinaḥ ||
yatra viśveśvaraḥ sākṣānnādabiṃdukalātmakaḥ
||13||एनांसि नात्र बाधंते विश्वेशशरणार्थिनः ॥
यत्र विश्वेश्वरः साक्षान्नादबिंदुकलात्मकः
dhvanirūpī hi tatrāsti praṇavo maṃtravigrahaḥ ||
ato vigrahavaṃtotra saṃti vedā viniścitam
||14||ध्वनिरूपी हि तत्रास्ति प्रणवो मंत्रविग्रहः ॥
अतो विग्रहवंतोत्र संति वेदा विनिश्चितम्
sarasvatī saridrūpā hyataḥ śāstraniketanam ||
ānaṃdakānanaṃ sarvaṃ dharmaśāstrakṛtālayam
||15||सरस्वती सरिद्रूपा ह्यतः शास्त्रनिकेतनम् ॥
आनंदकाननं सर्वं धर्मशास्त्रकृतालयम्
yāvaṃto divi vai devāstāvaṃtotra mṛṣā na hi ||
nīrājayaṃti viśveśaṃ rātrau rātrau sadā'hayaḥ
||16||यावंतो दिवि वै देवास्तावंतोत्र मृषा न हि ॥
नीराजयंति विश्वेशं रात्रौ रात्रौ सदाऽहयः
svaphaṇāmaṇidīpaiśca prāpya kāśīṃ rasātalāt ||
samudrāḥ sarva evātra kāmadhenuvrajānvitāḥ
||17||स्वफणामणिदीपैश्च प्राप्य काशीं रसातलात् ॥
समुद्राः सर्व एवात्र कामधेनुव्रजान्विताः
paṃcapīyūṣadhārābhirviśveśaṃ snapayaṃti hi ||
maṃdāraḥ pārijātaśca saṃtāno haricaṃdanaḥ
||18||पंचपीयूषधाराभिर्विश्वेशं स्नपयंति हि ॥
मंदारः पारिजातश्च संतानो हरिचंदनः
kalpadrumaśca paṃcaite tarubhiḥ saha sarvadā
||19||कल्पद्रुमश्च पंचैते तरुभिः सह सर्वदा
sarve suranikāyāśca sarva eva maharṣayaḥ ||
yoginaḥ sarva evātra kāśīnāthamupāsate
||120||सर्वे सुरनिकायाश्च सर्व एव महर्षयः ॥
योगिनः सर्व एवात्र काशीनाथमुपासते
vidyānāṃ sadanaṃ kāśī kāśī lakṣmyāḥ parālayaḥ ||
muktikṣetramidaṃ kāśī kāśī sarvā trayīmayī
||21||विद्यानां सदनं काशी काशी लक्ष्म्याः परालयः ॥
मुक्तिक्षेत्रमिदं काशी काशी सर्वा त्रयीमयी
iti śrutvā munivaraḥ pārāśaryo mahātapāḥ ||
evaṃ babhāṣe tāñśiṣyānpunaḥślokaṃ paṭhaṃtvamum
||22||इति श्रुत्वा मुनिवरः पाराशर्यो महातपाः ॥
एवं बभाषे ताञ्शिष्यान्पुनःश्लोकं पठंत्वमुम्
śiṣyā ūcuḥ
vidyānāṃ cāśrayaḥ kāśī kāśī lakṣmyāḥ parālayaḥ ||
muktikṣetramidaṃ kāśī kāśī sarvā trayīmayī
||23||विद्यानां चाश्रयः काशी काशी लक्ष्म्याः परालयः ॥
मुक्तिक्षेत्रमिदं काशी काशी सर्वा त्रयीमयी
skaṃda uvāca
niśamyeti tadā vyāsaḥ krodhāṃdhīkṛtalocanaḥ ||
kṣutkṛśānujvalanmūrtiḥ kāśīṃ śapsyati kuṃbhaja
||24||निशम्येति तदा व्यासः क्रोधांधीकृतलोचनः ॥
क्षुत्कृशानुज्वलन्मूर्तिः काशीं शप्स्यति कुंभज
vyāsa uvāca
mā bhūttraipūruṣīvidyā mā bhūttraipūruṣaṃ dhanam ||
mā bhūttraipṛruṣī muktiḥ kāśīṃ vyāsaḥ śapanniti
||25||मा भूत्त्रैपूरुषीविद्या मा भूत्त्रैपूरुषं धनम् ॥
मा भूत्त्रैपृरुषी मुक्तिः काशीं व्यासः शपन्निति
garvaḥ parotra vidyānāṃ dhanagarvotra vai mahān ||
muktigarveṇa no bhikṣāṃ prayacchaṃtyatra vāsinaḥ
||26||गर्वः परोत्र विद्यानां धनगर्वोत्र वै महान् ॥
मुक्तिगर्वेण नो भिक्षां प्रयच्छंत्यत्र वासिनः
iti kṛtvā matiṃ vyāsaḥ kāśyāṃ śāpamadāttadā ||
dattvāpi śāpaṃ sa munirbhikṣituṃ krodhavānyayau
||27||इति कृत्वा मतिं व्यासः काश्यां शापमदात्तदा ॥
दत्त्वापि शापं स मुनिर्भिक्षितुं क्रोधवान्ययौ
pratigehaṃ tvarāyuktaḥ praviśanvyomadattadṛk ||
babhrāma nagarīṃ sarvāṃ kvāpi bhaikṣaṃ na labdhavān
||28||प्रतिगेहं त्वरायुक्तः प्रविशन्व्योमदत्तदृक् ॥
बभ्राम नगरीं सर्वां क्वापि भैक्षं न लब्धवान्
aṃśumālinamāvīkṣya manāglohitamaṃḍalam ||
bhikṣāpātraṃ parikṣipya niryayāvāśramaṃ prati
||29||अंशुमालिनमावीक्ष्य मनाग्लोहितमंडलम् ॥
भिक्षापात्रं परिक्षिप्य निर्ययावाश्रमं प्रति
atha gacchanmahādevyā gṛhadvāri niṣaṇṇayā ||
prākṛtastrīsvarūpiṇyā bhikṣāyai prārthitotithiḥ
||130||अथ गच्छन्महादेव्या गृहद्वारि निषण्णया ॥
प्राकृतस्त्रीस्वरूपिण्या भिक्षायै प्रार्थितोतिथिः
gṛhiṇyuvāca
bhagavanbhikṣukāstāvadadya dṛṣṭā na kutracit ||
asatkṛtyātithiṃ nātho na me bhokṣyati karhicit
||31||भगवन्भिक्षुकास्तावदद्य दृष्टा न कुत्रचित् ॥
असत्कृत्यातिथिं नाथो न मे भोक्ष्यति कर्हिचित्
vaiśvadevādikaṃ karma kṛtvā gṛhapatirmama ||
pratīkṣetātithipathaṃ tasmāttvamatithirbhava
||32||वैश्वदेवादिकं कर्म कृत्वा गृहपतिर्मम ॥
प्रतीक्षेतातिथिपथं तस्मात्त्वमतिथिर्भव
vinātithi gṛhasthoyastvannameko niṣevate ||
niṣevate'ghaṃ sa paraṃ sahitaḥ svapitāmahaiḥ
||33||विनातिथि गृहस्थोयस्त्वन्नमेको निषेवते ॥
निषेवतेऽघं स परं सहितः स्वपितामहैः
tasmāttvaritamāyāhi kuru me patyurīhitam ||
gārhasthyaṃ saphalaṃ kartumicchato'tithipūjanāt
||34||तस्मात्त्वरितमायाहि कुरु मे पत्युरीहितम् ॥
गार्हस्थ्यं सफलं कर्तुमिच्छतोऽतिथिपूजनात्
iti śrutvā gatāmarṣo vyāsastāmāha vismitaḥ ||
vyāsa uvāca ||
bhadre kā tvaṃ kutaḥ prāptā pūrvaṃ dṛṣṭā na kutracit
||35||इति श्रुत्वा गतामर्षो व्यासस्तामाह विस्मितः ॥
व्यास उवाच ॥
भद्रे का त्वं कुतः प्राप्ता पूर्वं दृष्टा न कुत्रचित्
manye dharmamayī mūrtiḥ kāpi tvaṃ śucimānasā ||
tvaddarśanātparāṃ prītiṃ saṃprāptānīṃdriyāṇi me
||36||मन्ये धर्ममयी मूर्तिः कापि त्वं शुचिमानसा ॥
त्वद्दर्शनात्परां प्रीतिं संप्राप्तानींद्रियाणि मे
tvaṃ sudhaiva bhaveḥ prāyaḥ sarvāvayavasuṃdari ||
maṃdarāghātasaṃtrāsātyaktakṣīrārṇavasthitiḥ
||37||त्वं सुधैव भवेः प्रायः सर्वावयवसुंदरि ॥
मंदराघातसंत्रासात्यक्तक्षीरार्णवस्थितिः
kalāsudhākarasyātha kuhū rāhubhayārditā ||
sīmaṃtinī svarūpeṇa tiṣṭheḥ kāśyāmanirbhayā
||38||कलासुधाकरस्याथ कुहू राहुभयार्दिता ॥
सीमंतिनी स्वरूपेण तिष्ठेः काश्यामनिर्भया
athavā kamalāsi tvaṃ vihāya kamalālayam ||
niśi saṃkocinaṃ kāśyāṃ vikāśinyāṃ vaseḥ sadā
||39||अथवा कमलासि त्वं विहाय कमलालयम् ॥
निशि संकोचिनं काश्यां विकाशिन्यां वसेः सदा
kiṃvā nu karuṇāmūrtiriha kāśinivāsinām ||
sarvaduḥkhaughahariṇī parānaṃdapradāyinī
||140||किंवा नु करुणामूर्तिरिह काशिनिवासिनाम् ॥
सर्वदुःखौघहरिणी परानंदप्रदायिनी
vārāṇasyāḥ kimathavā'dhiṣṭhātrī devatā tvamu ||
kiṃ vā nirvāṇalakṣmīstvaṃ yā kāśyāṃ parigīyate
||41||वाराणस्याः किमथवाऽधिष्ठात्री देवता त्वमु ॥
किं वा निर्वाणलक्ष्मीस्त्वं या काश्यां परिगीयते
śvapākaṃ yāyajūkaṃ vā prāṃte'laṃkurvatī samam ||
madbhāgyaṃ vā pariṇatametadyoṣitsvarūpataḥ
||42||श्वपाकं यायजूकं वा प्रांतेऽलंकुर्वती समम् ॥
मद्भाग्यं वा परिणतमेतद्योषित्स्वरूपतः
athavā sā bhavennūnaṃ yā kṣetre parigīyate ||
bhaktapotapradā bhaktyā bhavānī bhavanāśinī
||43||अथवा सा भवेन्नूनं या क्षेत्रे परिगीयते ॥
भक्तपोतप्रदा भक्त्या भवानी भवनाशिनी
sarvathaiva na nārī tvaṃ nāsurī naiva kinnarī ||
vidyādharā na no nāgī no gaṃdharvī na yakṣiṇī
||44||सर्वथैव न नारी त्वं नासुरी नैव किन्नरी ॥
विद्याधरा न नो नागी नो गंधर्वी न यक्षिणी
tvamiṣṭadevataivāsi kācinme mohahāriṇī ||
keyaṃ ciṃtāthavāmetra kācittvaṃ bhava suṃdari
||45||त्वमिष्टदेवतैवासि काचिन्मे मोहहारिणी ॥
केयं चिंताथवामेत्र काचित्त्वं भव सुंदरि
paravānasmyahaṃ jātastavadarśanato'dhunā ||
avaśyamevakartāsmi tavādeśyaṃ tadādiśa
||46||परवानस्म्यहं जातस्तवदर्शनतोऽधुना ॥
अवश्यमेवकर्तास्मि तवादेश्यं तदादिश
ekaṃ tapovyayaṃ hitvā kārayiṣyasi yatpunaḥ ||
tadevāhaṃ kariṣyāmi vidheyaḥ śubhalocane
||47||एकं तपोव्ययं हित्वा कारयिष्यसि यत्पुनः ॥
तदेवाहं करिष्यामि विधेयः शुभलोचने
na vacastvādṛśīnāṃhi mahattvaṃ hāpayetsatām ||
paraṃ tvaṃ kāsi subhage satyaṃ brūhi mamāgrataḥ
||48||न वचस्त्वादृशीनांहि महत्त्वं हापयेत्सताम् ॥
परं त्वं कासि सुभगे सत्यं ब्रूहि ममाग्रतः
athavā tava dehesminkvā satyaṃ nirmalekṣaṇe ||
iti pṛṣṭāha muninā sā viśvāyurghaṭodbhava
||49||अथवा तव देहेस्मिन्क्वा सत्यं निर्मलेक्षणे ॥
इति पृष्टाह मुनिना सा विश्वायुर्घटोद्भव
atratyasyaiva hi mune gṛhiṇī gṛhamedhinaḥ ||
nityaṃ vīkṣe caraṃtaṃ tvāṃ bhikṣāṃ śiṣyagaṇairvṛtam
||150||अत्रत्यस्यैव हि मुने गृहिणी गृहमेधिनः ॥
नित्यं वीक्षे चरंतं त्वां भिक्षां शिष्यगणैर्वृतम्
tvameva māṃ no jānīṣe jāne tvāmahameva hi ||
tapasvinkiṃ bahūktena yāvannāstaṃ vrajedraviḥ
||51||त्वमेव मां नो जानीषे जाने त्वामहमेव हि ॥
तपस्विन्किं बहूक्तेन यावन्नास्तं व्रजेद्रविः
prāṇanāthasya me tāvadātithyaṃ saphalīkuru ||
tacchutvā sa muniḥ prāha vinayānatakaṃdharaḥ
||52||प्राणनाथस्य मे तावदातिथ्यं सफलीकुरु ॥
तच्छुत्वा स मुनिः प्राह विनयानतकंधरः
vyāsa uvāca
asti me niyamaḥ kaścitsa siddhiṃ cedvrajecchubhe ||
ekabhikṣāṃ tadāhaṃ tu kariṣye nānyathā punaḥ
||53||अस्ति मे नियमः कश्चित्स सिद्धिं चेद्व्रजेच्छुभे ॥
एकभिक्षां तदाहं तु करिष्ये नान्यथा पुनः
tapasvyudīritaṃ śrutvā sā provāca vacastataḥ ||
aviśaṃka vada mune kastesti niyamaḥ sudhīḥ
||54||तपस्व्युदीरितं श्रुत्वा सा प्रोवाच वचस्ततः ॥
अविशंक वद मुने कस्तेस्ति नियमः सुधीः
mama bhartuḥ prasādena kiṃcinnyūnaṃ yato'tra na ||
iti śrutvā prahṛṣṭātmā sa tāmāha tapodhanaḥ
||55||मम भर्तुः प्रसादेन किंचिन्न्यूनं यतोऽत्र न ॥
इति श्रुत्वा प्रहृष्टात्मा स तामाह तपोधनः
ayutaṃ mama śiṣyā ye taiḥ sapaktimahaṃ vṛṇe ||
astaṃ yāvanna yātyarkastāvadbhokṣyenyathā nahi
||56||अयुतं मम शिष्या ये तैः सपक्तिमहं वृणे ॥
अस्तं यावन्न यात्यर्कस्तावद्भोक्ष्येन्यथा नहि
niśamyeti prahṛṣṭāsyā sā provāca muniṃtataḥ ||
kiṃ vilaṃbena tadyāhi sarvāñśiṣyānsamāhvaya ||
punaḥ prāha sa tāṃ sādhvi tvetāvatsiddhirasti te ||
yena tṛptiṃ gamiṣyaṃti macchiṣyāḥ sarva eva te
||58||निशम्येति प्रहृष्टास्या सा प्रोवाच मुनिंततः ॥
किं विलंबेन तद्याहि सर्वाञ्शिष्यान्समाह्वय ॥
पुनः प्राह स तां साध्वि त्वेतावत्सिद्धिरस्ति ते ॥
येन तृप्तिं गमिष्यंति मच्छिष्याः सर्व एव ते
smitvātha sābravīttaṃ tu mune bharturanugrahāt ||
siddhameva sadaivāste sarvaṃ tāvanmamālaye
||59||स्मित्वाथ साब्रवीत्तं तु मुने भर्तुरनुग्रहात् ॥
सिद्धमेव सदैवास्ते सर्वं तावन्ममालये
yāvatārthijanastṛptimeti sarvopi sarvaśaḥ ||
vayaṃ na tādṛṅmahilā bhartṛsaṃdehakārikāḥ
||160||यावतार्थिजनस्तृप्तिमेति सर्वोपि सर्वशः ॥
वयं न तादृङ्महिला भर्तृसंदेहकारिकाः
āyātorthī yadā gehe siddhaṃ kāryaṃ tadaiva hi ||
paripūrṇā diśaḥ sarvāḥ paripūrṇāmanorathāḥ
||61||आयातोर्थी यदा गेहे सिद्धं कार्यं तदैव हि ॥
परिपूर्णा दिशः सर्वाः परिपूर्णामनोरथाः
paripūrṇagṛhaṃ sarvaṃ patyuḥpāda prasādataḥ ||
yāhi tūrṇaṃ samāyāhi yāvadannārthibhiḥ saha
||62||परिपूर्णगृहं सर्वं पत्युःपाद प्रसादतः ॥
याहि तूर्णं समायाहि यावदन्नार्थिभिः सह
patirme bahukālīnaḥ kālaṃ na sahate ciram ||
priyātithiḥ priyatamastadātithyasamṛddhaye
||63||पतिर्मे बहुकालीनः कालं न सहते चिरम् ॥
प्रियातिथिः प्रियतमस्तदातिथ्यसमृद्धये
āśu gatvā samāgaccha yāvannāstamito raviḥ ||
iti prahṛṣṭastvaritaḥ śiṣyānāhūya sarvataḥ
||64||आशु गत्वा समागच्छ यावन्नास्तमितो रविः ॥
इति प्रहृष्टस्त्वरितः शिष्यानाहूय सर्वतः
āgatyatāṃ punaḥ prāha dṛṣṭvā tanmārgalocanām ||
mātaḥ sarve samāyātāstvaritaṃ dehi bhojanam
||65||आगत्यतां पुनः प्राह दृष्ट्वा तन्मार्गलोचनाम् ॥
मातः सर्वे समायातास्त्वरितं देहि भोजनम्
astācalaṃ hi samayā samiyādeṣa bhāskaraḥ ||
ityuktvā maṃdirasyāṃtarviviśuste tapodhanāḥ
||66||अस्ताचलं हि समया समियादेष भास्करः ॥
इत्युक्त्वा मंदिरस्यांतर्विविशुस्ते तपोधनाः
tanmaṃḍapamaṇijyotistatyāhitadinaśriyaḥ ||
yāvadgacchatitatsaudhamadhyamāśu tapasvinaḥ
||67||तन्मंडपमणिज्योतिस्तत्याहितदिनश्रियः ॥
यावद्गच्छतितत्सौधमध्यमाशु तपस्विनः
pādauprakṣālya tāvatte kaiścitkaiścitsamarcya ca ||
katicitpariviṣṭānnā bhoktumevopaveśitāḥ
||68||पादौप्रक्षाल्य तावत्ते कैश्चित्कैश्चित्समर्च्य च ॥
कतिचित्परिविष्टान्ना भोक्तुमेवोपवेशिताः
taddivyapākasaṃbhārāndṛṣṭavā taddṛṣṭayaḥ kṣaṇāt ||
parātṛptimupāgacchanghrāṇanyāmodarājibhiḥ
||69||तद्दिव्यपाकसंभारान्दृष्टवा तद्दृष्टयः क्षणात् ॥
परातृप्तिमुपागच्छन्घ्राणन्यामोदराजिभिः
atitṛptiṃ samāpannāste tadannaniṣevaṇāt ||
ācāṃtāścaṃdanaiḥ sragbhiraṃbaraiḥ paribhūṣitāḥ
||170||अतितृप्तिं समापन्नास्ते तदन्ननिषेवणात् ॥
आचांताश्चंदनैः स्रग्भिरंबरैः परिभूषिताः
atha sāṃdhyaṃ vidhiṃ kṛtvā propaviśya tadagrataḥ ||
abhinaṃdya mahāśīrbhiryāvadgaṃtuṃ pracakramuḥ
||71||अथ सांध्यं विधिं कृत्वा प्रोपविश्य तदग्रतः ॥
अभिनंद्य महाशीर्भिर्यावद्गंतुं प्रचक्रमुः
tāvadvṛddhagṛhasthena gṛhiṇī sā kaṭākṣitā ||
papraccha tīrthe vasatāṃ ko dharmo mukhya eva hi
||72||तावद्वृद्धगृहस्थेन गृहिणी सा कटाक्षिता ॥
पप्रच्छ तीर्थे वसतां को धर्मो मुख्य एव हि
tathā tadanusāreṇa tīrthe vartāmahe vayam ||
sarvadharmavidāṃ śreṣṭhaḥ śrutvā tadgṛhiṇī vacaḥ
||73||तथा तदनुसारेण तीर्थे वर्तामहे वयम् ॥
सर्वधर्मविदां श्रेष्ठः श्रुत्वा तद्गृहिणी वचः
tadādarasudhāklinna mahānnasvādatarpitaḥ ||
pratyuvāca munirvyāsaḥ smitvā tāṃ sarvavittamām
||74||तदादरसुधाक्लिन्न महान्नस्वादतर्पितः ॥
प्रत्युवाच मुनिर्व्यासः स्मित्वा तां सर्ववित्तमाम्
vyāsa uvāca
svacchāṃtaḥkaraṇemātarmahāmiṣṭānnamānade ||
sa eṣa dharmo nānyosti yattvayā paricaryate
||75||स्वच्छांतःकरणेमातर्महामिष्टान्नमानदे ॥
स एष धर्मो नान्योस्ति यत्त्वया परिचर्यते
tvameva dharmaṃ jānāsi patiśuśrūṣaṇe ratā ||
yadi pṛcchasi māṃ satyaṃ tadā kiṃcana vacmi te
||76||त्वमेव धर्मं जानासि पतिशुश्रूषणे रता ॥
यदि पृच्छसि मां सत्यं तदा किंचन वच्मि ते
vaktavyameva pṛṣṭena manāgapi vijānatā ||
sa eva dharmaḥ subhage nānyo dharmosti kaścana
||77||वक्तव्यमेव पृष्टेन मनागपि विजानता ॥
स एव धर्मः सुभगे नान्यो धर्मोस्ति कश्चन
yenaiṣa toṣamāyāti tava bhartā ciraṃtanaḥ ||
gṛhiṇyuvāca ||
ayaṃ dharmo bhavennūnaṃ kriyate ca svaśaktitaḥ
||78||येनैष तोषमायाति तव भर्ता चिरंतनः ॥
गृहिण्युवाच ॥
अयं धर्मो भवेन्नूनं क्रियते च स्वशक्तितः
sādhāraṇāni dharmāṇi saṃpṛcche tāni me vada ||
vyāsa uvāca ||
anudvegakaraṃ vākyaṃ parotkarṣasahiṣṇutā
||79||साधारणानि धर्माणि संपृच्छे तानि मे वद ॥
व्यास उवाच ॥
अनुद्वेगकरं वाक्यं परोत्कर्षसहिष्णुता
vicārya kāritā nityaṃ svadhiṣṇyodaya ciṃtanam ||
gṛhastha uvāca ||
eṣu dharmeṣu bho vidvaṃstvayi kostīha tadvada
||180||विचार्य कारिता नित्यं स्वधिष्ण्योदय चिंतनम् ॥
गृहस्थ उवाच ॥
एषु धर्मेषु भो विद्वंस्त्वयि कोस्तीह तद्वद
tataḥ sthagitavadvyāsastasthau kiṃcinna coktavān ||
tataḥ punargṛhasthena sa hi proktastapodhanaḥ
||81||ततः स्थगितवद्व्यासस्तस्थौ किंचिन्न चोक्तवान् ॥
ततः पुनर्गृहस्थेन स हि प्रोक्तस्तपोधनः
yadyeta eva vai dharmāstvayā ye pratipāditāḥ ||
taddāṃtatā tavaivaikṣi dānaṃ śāpasya cottamam
||82||यद्येत एव वै धर्मास्त्वया ये प्रतिपादिताः ॥
तद्दांतता तवैवैक्षि दानं शापस्य चोत्तमम्
tvayyeva hi dayā samyagdhairyaṃ tvayyeva cottamam ||
tvayi saṃbhāvanāstyeva kāmakrodhavinigrahe
||83||त्वय्येव हि दया सम्यग्धैर्यं त्वय्येव चोत्तमम् ॥
त्वयि संभावनास्त्येव कामक्रोधविनिग्रहे
tvameva samyagjānīṣe vaktuṃ codvegavarjitam ||
tvayyeva samyagdṛśyeta parotkarṣa sahiṣṇutā
||84||त्वमेव सम्यग्जानीषे वक्तुं चोद्वेगवर्जितम् ॥
त्वय्येव सम्यग्दृश्येत परोत्कर्ष सहिष्णुता
vicārya kāritāyāśca tvameva nilayomahān ||
svasyadhiṣṇyasya ca bhavāṃściṃtayedudayaṃ dhruvam
||85||विचार्य कारितायाश्च त्वमेव निलयोमहान् ॥
स्वस्यधिष्ण्यस्य च भवांश्चिंतयेदुदयं ध्रुवम्
mamaikaṃ brūhi bho vidvañchāpaṃ dadyācca yaḥ krudhā ||
alabhansvārthasaṃsiddhimabhāgyāttasya kasya saḥ
||86||ममैकं ब्रूहि भो विद्वञ्छापं दद्याच्च यः क्रुधा ॥
अलभन्स्वार्थसंसिद्धिमभाग्यात्तस्य कस्य सः
vyāsa uvāca
yaḥ svārthasiddhimalabhannabhāgyācchapati krudhā ||
sa śāpaḥ pratyuta bhavecchapturevāvivekinaḥ
||87||यः स्वार्थसिद्धिमलभन्नभाग्याच्छपति क्रुधा ॥
स शापः प्रत्युत भवेच्छप्तुरेवाविवेकिनः
gṛhastha uvāca
bhavatā bhramatā vipra nāptābhikṣā yadāpyaho ||
tadāparāddhaṃ kimiha varākaiḥ kṣetravāsibhiḥ
||88||भवता भ्रमता विप्र नाप्ताभिक्षा यदाप्यहो ॥
तदापराद्धं किमिह वराकैः क्षेत्रवासिभिः
tapasviñśṛṇu me vākyaṃ rājadhānyāṃ mameha yaḥ ||
ṛddhiṃ draṣṭuṃ na śaknoti pariśaptaḥ sa eva hi
||89||तपस्विञ्शृणु मे वाक्यं राजधान्यां ममेह यः ॥
ऋद्धिं द्रष्टुं न शक्नोति परिशप्तः स एव हि
adya prabhṛti na kṣetre madīye śāpavarjite ||
āvasa krodhana mune na vāse yogyatātra te
||190||अद्य प्रभृति न क्षेत्रे मदीये शापवर्जिते ॥
आवस क्रोधन मुने न वासे योग्यतात्र ते
idānīmeva nirgaccha bahiḥ kṣetrādito bhava ||
tvadvidhānāṃ na yogyaṃ me kṣetraṃ mokṣaikasādhanam
||91||इदानीमेव निर्गच्छ बहिः क्षेत्रादितो भव ॥
त्वद्विधानां न योग्यं मे क्षेत्रं मोक्षैकसाधनम्
atrālpamapi yaddauṣṭyaṃ kṛtaṃ matkṣetravāsinām ||
taddauṣṭyasya parīpāko rudrapaiśācyameva hi
||92||अत्राल्पमपि यद्दौष्ट्यं कृतं मत्क्षेत्रवासिनाम् ॥
तद्दौष्ट्यस्य परीपाको रुद्रपैशाच्यमेव हि
tacchrutvā vepamānaḥ sa pariśuṣkauṣṭhatālukaḥ ||
jagāma śaraṇaṃ gaurīṃ luṭhaṃstaccaraṇāgrataḥ
||93||तच्छ्रुत्वा वेपमानः स परिशुष्कौष्ठतालुकः ॥
जगाम शरणं गौरीं लुठंस्तच्चरणाग्रतः
uvāca ca vaco mātastrāhi trāhi bhṛśaṃ rudan ||
anāthastvatsanāthohaṃ bāliśastava bālakaḥ
||94||उवाच च वचो मातस्त्राहि त्राहि भृशं रुदन् ॥
अनाथस्त्वत्सनाथोहं बालिशस्तव बालकः
śaraṇāgataṃ ca saṃtrāhi rakṣa māṃ śaraṇāgatam ||
bahūnāmāgasāṃ gehamasmākaṃ duṣṭamānasam
||95||शरणागतं च संत्राहि रक्ष मां शरणागतम् ॥
बहूनामागसां गेहमस्माकं दुष्टमानसम्
śaṃbhuśāpo'nyathākartuṃ bhavatyāpi na śakyate ||
ahaṃ ca śaraṇāyātastadekaṃ kriyatāṃ śive
||96||शंभुशापोऽन्यथाकर्तुं भवत्यापि न शक्यते ॥
अहं च शरणायातस्तदेकं क्रियतां शिवे
pratyaṣṭami sadā kṣetre pratibhūtaṃ ca pārvati ||
diśa praveśanādeśaṃ neśastvadvākyalaṃghakaḥ
||97||प्रत्यष्टमि सदा क्षेत्रे प्रतिभूतं च पार्वति ॥
दिश प्रवेशनादेशं नेशस्त्वद्वाक्यलंघकः
ityuktā tena muninā bhavānī karuṇājaniḥ ||
mukhaṃ maheśiturvīkṣya tathetyāha tadājñayā
||98||इत्युक्ता तेन मुनिना भवानी करुणाजनिः ॥
मुखं महेशितुर्वीक्ष्य तथेत्याह तदाज्ञया
athāṃtarhitavaṃtau tau śivau kṣetraśivaṃkarau ||
vyāsopi niryayau kṣetrātsvāparādhavaśaṃ vadan
||99||अथांतर्हितवंतौ तौ शिवौ क्षेत्रशिवंकरौ ॥
व्यासोपि निर्ययौ क्षेत्रात्स्वापराधवशं वदन्
ahorātraṃ sa paśyanvai kṣetraṃ dṛṣṭeradūragam ||
prāpyāṣṭamīṃ ca bhūtāṃ ca madhye kṣetraṃ sadā viśet
||200||अहोरात्रं स पश्यन्वै क्षेत्रं दृष्टेरदूरगम् ॥
प्राप्याष्टमीं च भूतां च मध्ये क्षेत्रं सदा विशेत्
lolārkādagnidigbhāge svardhunīṃ pūrvarodhasi ||
sthito hyadyāpi paśyetsa kāśīprāsādarājikām
||1||लोलार्कादग्निदिग्भागे स्वर्धुनीं पूर्वरोधसि ॥
स्थितो ह्यद्यापि पश्येत्स काशीप्रासादराजिकाम्
skaṃda uvāca
itthaṃ kuṃbhaja sa vyāsaḥ kṣetre śāpaṃ pradāsyati ||
kṣetraśāpapradānācca bahiryāsyati tatkṣaṇāt
||2||इत्थं कुंभज स व्यासः क्षेत्रे शापं प्रदास्यति ॥
क्षेत्रशापप्रदानाच्च बहिर्यास्यति तत्क्षणात्
ataevāvimuktasya kṣetrasya śubhaśaṃsinaḥ ||
bhaviṣyati śubhaṃ nityamanyathā tvanyathaiva hi
||3||अतएवाविमुक्तस्य क्षेत्रस्य शुभशंसिनः ॥
भविष्यति शुभं नित्यमन्यथा त्वन्यथैव हि
śrutvādhyāyamimaṃ puṇyaṃ vyāsaśāpa vimokṣaṇam ||
mahādurgopasargebhyo bhayaṃ tasya na kutracit
||204||श्रुत्वाध्यायमिमं पुण्यं व्यासशाप विमोक्षणम् ॥
महादुर्गोपसर्गेभ्यो भयं तस्य न कुत्रचित्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍa uttarārdhe vyāsaśāpavimokṣaṇaṃ nāma ṣaṇṇavatitamo'dhyāyaḥ || 96 ||