adhyāyaḥ 215
munaya ūcuḥ:
kathaṃ dakṣiṇamārgeṇa viśanti pāpinaḥ puram . śrotum icchāma tad brūhi vistareṇa tapodhana
||1||कथं दक्षिणमार्गेण विशन्ति पापिनः पुरम् । श्रोतुम् इच्छाम तद् ब्रूहि विस्तरेण तपोधन
vyāsa uvāca:
sughoraṃ tan mahāghoraṃ dvāraṃ vakṣyāmi bhīṣaṇam . nānāśvāpadasaṅkīrṇaṃ śivāśatanināditam
||2||सुघोरं तन् महाघोरं द्वारं वक्ष्यामि भीषणम् । नानाश्वापदसङ्कीर्णं शिवाशतनिनादितम्
phetkāraravasaṃyuktam agamyaṃ lomaharṣaṇam . bhūtapretapiśācaiś ca vṛtaṃ cānyaiś ca rākṣasaiḥ
||3||फेत्काररवसंयुक्तम् अगम्यं लोमहर्षणम् । भूतप्रेतपिशाचैश् च वृतं चान्यैश् च राक्षसैः
evaṃ dṛṣṭvā sudūrānte dvāraṃ duṣkṛtakāriṇaḥ . mohaṃ gacchanti sahasā trāsād vipralapanti ca
||4||एवं दृष्ट्वा सुदूरान्ते द्वारं दुष्कृतकारिणः । मोहं गच्छन्ति सहसा त्रासाद् विप्रलपन्ति च
tatas tāñ śṛṅkhalaiḥ pāśair baddhvā karṣanti nirbhayāḥ . tāḍayanti ca daṇḍaiś ca bhartsayanti punaḥ punaḥ
||5||ततस् ताञ् शृङ्खलैः पाशैर् बद्ध्वा कर्षन्ति निर्भयाः । ताडयन्ति च दण्डैश् च भर्त्सयन्ति पुनः पुनः
labdhasañjñās tatas te vai rudhireṇa pariplutāḥ . vrajanti dakṣiṇaṃ dvāraṃ praskhalantaḥ pade pade
||6||लब्धसञ्ज्ञास् ततस् ते वै रुधिरेण परिप्लुताः । व्रजन्ति दक्षिणं द्वारं प्रस्खलन्तः पदे पदे
tīvrakaṇṭakayuktena śarkarānicitena ca . kṣuradhārānibhais tīkṣṇaiḥ pāṣāṇair nicitena ca
||7||तीव्रकण्टकयुक्तेन शर्करानिचितेन च । क्षुरधारानिभैस् तीक्ष्णैः पाषाणैर् निचितेन च
kvacit paṅkena nicitā niruttāraiś ca khātakaiḥ . lohasūcīnibhair dantaiḥ sañchannena kvacit kvacit
||8||क्वचित् पङ्केन निचिता निरुत्तारैश् च खातकैः । लोहसूचीनिभैर् दन्तैः सञ्छन्नेन क्वचित् क्वचित्
taṭaprapātaviṣamaiḥ parvatair vṛkṣasaṅkulaiḥ . prataptāṅgārayuktena yānti mārgeṇa duḥkhitāḥ
||9||तटप्रपातविषमैः पर्वतैर् वृक्षसङ्कुलैः । प्रतप्ताङ्गारयुक्तेन यान्ति मार्गेण दुःखिताः
kvacid viṣamagartābhiḥ kvacil loṣṭaiḥ supicchalaiḥ . sutaptavālukābhiś ca tathā tīkṣṇaiś ca śaṅkubhiḥ
||10||क्वचिद् विषमगर्ताभिः क्वचिल् लोष्टैः सुपिच्छलैः । सुतप्तवालुकाभिश् च तथा तीक्ष्णैश् च शङ्कुभिः
ayaḥśṛṅgāṭakais taptaiḥ kvacid dāvāgninā yutam . kvacit taptaśilābhiś ca kvacid vyāptaṃ himena ca
||11||अयःशृङ्गाटकैस् तप्तैः क्वचिद् दावाग्निना युतम् । क्वचित् तप्तशिलाभिश् च क्वचिद् व्याप्तं हिमेन च
kvacid vālukayā vyāptam ākaṇṭhāntaḥpraveśayā . kvacid duṣṭāmbunā vyāptaṃ kvacit karṣāgninā punaḥ
||12||क्वचिद् वालुकया व्याप्तम् आकण्ठान्तःप्रवेशया । क्वचिद् दुष्टाम्बुना व्याप्तं क्वचित् कर्षाग्निना पुनः
kvacit siṃhair vṛkair vyāghrair daśakīṭaiś ca dāruṇaiḥ . kvacin mahājalaukābhiḥ kvacid ajagaraiḥ punaḥ
||13||क्वचित् सिंहैर् वृकैर् व्याघ्रैर् दशकीटैश् च दारुणैः । क्वचिन् महाजलौकाभिः क्वचिद् अजगरैः पुनः
makṣikābhiś ca raudrābhiḥ kvacit sarpaviṣolbaṇaiḥ . kvacid duṣṭagajaiś caiva balonmattaiḥ pramāthibhiḥ
||14||मक्षिकाभिश् च रौद्राभिः क्वचित् सर्पविषोल्बणैः । क्वचिद् दुष्टगजैश् चैव बलोन्मत्तैः प्रमाथिभिः
panthānam ullikhadbhiś ca tīkṣṇaśṛṅgair mahāvṛṣaiḥ . mahāśṛṅgaiś ca mahiṣair uṣṭrair mattaiś ca khādanaiḥ
||15||पन्थानम् उल्लिखद्भिश् च तीक्ष्णशृङ्गैर् महावृषैः । महाशृङ्गैश् च महिषैर् उष्ट्रैर् मत्तैश् च खादनैः
ḍākinībhiś ca raudrābhir vikarālaiś ca rākṣasaiḥ . vyādhibhiś ca mahāraudraiḥ pīḍyamānā vrajanti te
||16||डाकिनीभिश् च रौद्राभिर् विकरालैश् च राक्षसैः । व्याधिभिश् च महारौद्रैः पीड्यमाना व्रजन्ति ते
mahādhūlivimiśreṇa mahācaṇḍena vāyunā . mahāpāṣāṇavarṣeṇa hanyamānā nirāśrayāḥ
||17||महाधूलिविमिश्रेण महाचण्डेन वायुना । महापाषाणवर्षेण हन्यमाना निराश्रयाः
kvacid vidyunnipātena dīryamāṇā vrajanti te . mahatā bāṇavarṣeṇa bhidyamānāś ca sarvaśaḥ
||18||क्वचिद् विद्युन्निपातेन दीर्यमाणा व्रजन्ति ते । महता बाणवर्षेण भिद्यमानाश् च सर्वशः
patadbhir vajranirghātair ulkāpātaiḥ sudāruṇaiḥ . pradīptāṅgāravarṣeṇa dahyamānā viśanti ca
||19||पतद्भिर् वज्रनिर्घातैर् उल्कापातैः सुदारुणैः । प्रदीप्ताङ्गारवर्षेण दह्यमाना विशन्ति च
mahatā pāṃśuvarṣeṇa pūryamāṇā rudanti ca . meghāravaiḥ sughoraiś ca vitrāsyante muhur muhuḥ
||20||महता पांशुवर्षेण पूर्यमाणा रुदन्ति च । मेघारवैः सुघोरैश् च वित्रास्यन्ते मुहुर् मुहुः
niḥśeṣāḥ śaravarṣeṇa cūrṇyamāṇāś ca sarvataḥ . mahākṣārāmbudhārābhiḥ sicyamānā vrajanti ca
||21||निःशेषाः शरवर्षेण चूर्ण्यमाणाश् च सर्वतः । महाक्षाराम्बुधाराभिः सिच्यमाना व्रजन्ति च
mahāśītena marutā rūkṣeṇa paruṣeṇa ca . samantād dīryamāṇāś ca śuṣyante saṅkucanti ca
||22||महाशीतेन मरुता रूक्षेण परुषेण च । समन्ताद् दीर्यमाणाश् च शुष्यन्ते सङ्कुचन्ति च
itthaṃ mārgeṇa puruṣāḥ pātheyarahitena ca . nirālambena durgeṇa nirjalena samantataḥ
||23||इत्थं मार्गेण पुरुषाः पाथेयरहितेन च । निरालम्बेन दुर्गेण निर्जलेन समन्ततः
atiśrameṇa mahatā nirgatenāśramāya vai . nīyante dehinaḥ sarve ye mūḍhāḥ pāpakarmiṇaḥ
||24||अतिश्रमेण महता निर्गतेनाश्रमाय वै । नीयन्ते देहिनः सर्वे ये मूढाः पापकर्मिणः
yamadūtair mahāghorais tadājñākāribhir balāt . ekākinaḥ parādhīnā mitrabandhuvivarjitāḥ
||25||यमदूतैर् महाघोरैस् तदाज्ञाकारिभिर् बलात् । एकाकिनः पराधीना मित्रबन्धुविवर्जिताः
śocantaḥ svāni karmāṇi rudanti ca muhur muhuḥ . pretībhūtā niṣiddhās te śuṣkakaṇṭhauṣṭhatālukāḥ
||26||शोचन्तः स्वानि कर्माणि रुदन्ति च मुहुर् मुहुः । प्रेतीभूता निषिद्धास् ते शुष्ककण्ठौष्ठतालुकाः
kṛśāṅgā bhītabhītāś ca dahyamānāḥ kṣudhāgninā . baddhāḥ śṛṅkhalayā kecit kecid uttānapādayoḥ
||27||कृशाङ्गा भीतभीताश् च दह्यमानाः क्षुधाग्निना । बद्धाः शृङ्खलया केचित् केचिद् उत्तानपादयोः
ākṛṣyante śuṣyamāṇā yamadūtair balotkaṭaiḥ . narā adhomukhāś cānye kṛṣyamāṇāḥ suduḥkhitāḥ
||28||आकृष्यन्ते शुष्यमाणा यमदूतैर् बलोत्कटैः । नरा अधोमुखाश् चान्ये कृष्यमाणाः सुदुःखिताः
annapānīyarahitā yācamānāḥ punaḥ punaḥ . dehi dehīti bhāṣantaḥ sāśrugadgadayā girā
||29||अन्नपानीयरहिता याचमानाः पुनः पुनः । देहि देहीति भाषन्तः साश्रुगद्गदया गिरा
kṛtāñjalipuṭā dīnāḥ kṣuttṛṣṇāparipīḍitāḥ . bhakṣyān uccāvacān dṛṣṭvā bhojyān peyāṃś ca puṣkalān
||30||कृताञ्जलिपुटा दीनाः क्षुत्तृष्णापरिपीडिताः । भक्ष्यान् उच्चावचान् दृष्ट्वा भोज्यान् पेयांश् च पुष्कलान्
sugandhadravyasaṃyuktān yācamānāḥ punaḥ punaḥ . dadhikṣīraghṛtonmiśraṃ dṛṣṭvā śālyodanaṃ tathā
||31||सुगन्धद्रव्यसंयुक्तान् याचमानाः पुनः पुनः । दधिक्षीरघृतोन्मिश्रं दृष्ट्वा शाल्योदनं तथा
pānāni ca sugandhīni śītalāny udakāni ca . tān yācamānāṃs te yāmyā bhartsayantas tadābruvan . vacobhiḥ paruṣair bhīmāḥ krodharaktāntalocanāḥ
||32||पानानि च सुगन्धीनि शीतलान्य् उदकानि च । तान् याचमानांस् ते याम्या भर्त्सयन्तस् तदाब्रुवन् । वचोभिः परुषैर् भीमाः क्रोधरक्तान्तलोचनाः
yāmyā ūcuḥ:
na bhavadbhir hutaṃ kāle na dattaṃ brāhmaṇeṣu ca . prasabhaṃ dīyamānaṃ ca vāritaṃ ca dvijātiṣu
||33||न भवद्भिर् हुतं काले न दत्तं ब्राह्मणेषु च । प्रसभं दीयमानं च वारितं च द्विजातिषु
tasya pāpasya ca phalaṃ bhavatāṃ samupāgatam . nāgnau dagdhaṃ jale naṣṭaṃ na hṛtaṃ nṛpataskaraiḥ
||34||तस्य पापस्य च फलं भवतां समुपागतम् । नाग्नौ दग्धं जले नष्टं न हृतं नृपतस्करैः
kuto vā sāmprataṃ vipre yan na dattaṃ purādhamāḥ . yair dattāni tu dānāni sādhubhiḥ sāttvikāni tu
||35||कुतो वा साम्प्रतं विप्रे यन् न दत्तं पुराधमाः । यैर् दत्तानि तु दानानि साधुभिः सात्त्विकानि तु
teṣām ete pradṛśyante kalpitā hy annaparvatāḥ . bhakṣyabhojyāś ca peyāś ca lehyāś coṣyāś ca saṃvṛtāḥ
||36||तेषाम् एते प्रदृश्यन्ते कल्पिता ह्य् अन्नपर्वताः । भक्ष्यभोज्याश् च पेयाश् च लेह्याश् चोष्याश् च संवृताः
na yūyam abhilapsyadhve na dattaṃ ca kathañcana . yais tu dattaṃ hutaṃ ceṣṭaṃ brāhmaṇāś caiva pūjitāḥ
||37||न यूयम् अभिलप्स्यध्वे न दत्तं च कथञ्चन । यैस् तु दत्तं हुतं चेष्टं ब्राह्मणाश् चैव पूजिताः
teṣām annaṃ samānīya iha nikṣipyate sadā . parasvaṃ katham asmābhir dātuṃ śakyeta nārakāḥ
||38||तेषाम् अन्नं समानीय इह निक्षिप्यते सदा । परस्वं कथम् अस्माभिर् दातुं शक्येत नारकाः
vyāsa uvāca:
kiṅkarāṇāṃ vacaḥ śrutvā niḥspṛhāḥ kṣuttṛṣārditāḥ . tatas te dāruṇaiś cāstraiḥ pīḍyante yamakiṅkaraiḥ
||39||किङ्कराणां वचः श्रुत्वा निःस्पृहाः क्षुत्तृषार्दिताः । ततस् ते दारुणैश् चास्त्रैः पीड्यन्ते यमकिङ्करैः
mudgarair lohadaṇḍaiś ca śaktitomarapaṭṭiśaiḥ . parighair bhindipālaiś ca gadāparaśubhiḥ śaraiḥ
||40||मुद्गरैर् लोहदण्डैश् च शक्तितोमरपट्टिशैः । परिघैर् भिन्दिपालैश् च गदापरशुभिः शरैः
pṛṣṭhato hanyamānyāś ca yamadūtaiḥ sunirdayaiḥ . agrataḥ siṃhavyāghrādyair bhakṣyante pāpakāriṇaḥ
||41||पृष्ठतो हन्यमान्याश् च यमदूतैः सुनिर्दयैः । अग्रतः सिंहव्याघ्राद्यैर् भक्ष्यन्ते पापकारिणः
na praveṣṭuṃ na nirgantuṃ labhante duḥkhitā bhṛśam . svakarmopahatāḥ pāpāḥ krandamānāḥ sudāruṇāḥ
||42||न प्रवेष्टुं न निर्गन्तुं लभन्ते दुःखिता भृशम् । स्वकर्मोपहताः पापाः क्रन्दमानाः सुदारुणाः
tatra sampīḍya subhṛśaṃ praveśaṃ yamakiṅkaraiḥ . nīyante pāpinas tatra yatra tiṣṭhet svayaṃ yamaḥ
||43||तत्र सम्पीड्य सुभृशं प्रवेशं यमकिङ्करैः । नीयन्ते पापिनस् तत्र यत्र तिष्ठेत् स्वयं यमः
dharmātmā dharmakṛd devaḥ sarvasaṃyamano yamaḥ . evaṃ pathātikaṣṭena prāptāḥ pretapuraṃ narāḥ
||44||धर्मात्मा धर्मकृद् देवः सर्वसंयमनो यमः । एवं पथातिकष्टेन प्राप्ताः प्रेतपुरं नराः
prajñāpitās tadā dūtair niveśyante yamāgrataḥ . tatas te pāpakarmāṇas taṃ paśyanti bhayānakam
||45||प्रज्ञापितास् तदा दूतैर् निवेश्यन्ते यमाग्रतः । ततस् ते पापकर्माणस् तं पश्यन्ति भयानकम्
pāpāpaviddhanayanā viparītātmabuddhayaḥ . daṃṣṭrākarālavadanaṃ bhrukūṭīkuṭilekṣaṇam
||46||पापापविद्धनयना विपरीतात्मबुद्धयः । दंष्ट्राकरालवदनं भ्रुकूटीकुटिलेक्षणम्
ūrdhvakeśaṃ mahāśmaśruṃ prasphuradadharottaram . aṣṭādaśabhujaṃ kruddhaṃ nīlāñjanacayopamam
||47||ऊर्ध्वकेशं महाश्मश्रुं प्रस्फुरदधरोत्तरम् । अष्टादशभुजं क्रुद्धं नीलाञ्जनचयोपमम्
sarvāyudhodyatakaraṃ tīvradaṇḍena saṃyutam . mahāmahiṣam ārūḍhaṃ dīptāgnisamalocanam
||48||सर्वायुधोद्यतकरं तीव्रदण्डेन संयुतम् । महामहिषम् आरूढं दीप्ताग्निसमलोचनम्
raktamālyāmbaradharaṃ mahāmegham ivocchritam . pralayāmbudanirghoṣaṃ pibann iva mahodadhim
||49||रक्तमाल्याम्बरधरं महामेघम् इवोच्छ्रितम् । प्रलयाम्बुदनिर्घोषं पिबन्न् इव महोदधिम्
grasantam iva trailokyam udgirantam ivānalam . mṛtyuṃ ca tatsamīpasthaṃ kālānalasamaprabham
||50||ग्रसन्तम् इव त्रैलोक्यम् उद्गिरन्तम् इवानलम् । मृत्युं च तत्समीपस्थं कालानलसमप्रभम्
pralayānalasaṅkāśaṃ kṛtāntaṃ ca bhayānakam . mārīcogrā mahāmārī kālarātrī ca dāruṇā
||51||प्रलयानलसङ्काशं कृतान्तं च भयानकम् । मारीचोग्रा महामारी कालरात्री च दारुणा
vividhā vyādhayaḥ kaṣṭā nānārūpā bhayāvahāḥ . śaktiśūlāṅkuśadharāḥ pāśacakrāsidhāriṇaḥ
||52||विविधा व्याधयः कष्टा नानारूपा भयावहाः । शक्तिशूलाङ्कुशधराः पाशचक्रासिधारिणः
vajradaṇḍadharā raudrāḥ kṣuratūṇadhanurdharāḥ . asaṅkhyātā mahāvīryāḥ krūrāś cāñjanasaprabhāḥ
||53||वज्रदण्डधरा रौद्राः क्षुरतूणधनुर्धराः । असङ्ख्याता महावीर्याः क्रूराश् चाञ्जनसप्रभाः
sarvāyudhodyatakarā yamadūtā bhayānakāḥ . anena parivāreṇa mahāghoreṇa saṃvṛtam
||54||सर्वायुधोद्यतकरा यमदूता भयानकाः । अनेन परिवारेण महाघोरेण संवृतम्
yamaṃ paśyanti pāpiṣṭhāś citraguptaṃ vibhīṣaṇam . nirbhartsayati cātyarthaṃ yamas tān pāpakāriṇaḥ
||55||यमं पश्यन्ति पापिष्ठाश् चित्रगुप्तं विभीषणम् । निर्भर्त्सयति चात्यर्थं यमस् तान् पापकारिणः
citraguptas tu bhagavān dharmavākyaiḥ prabodhayan
||56||चित्रगुप्तस् तु भगवान् धर्मवाक्यैः प्रबोधयन्
citragupta uvāca:
bho bho duṣkṛtakarmāṇaḥ paradravyāpahāriṇaḥ . garvitā rūpavīryeṇa paradāravimardakāḥ
||57||भो भो दुष्कृतकर्माणः परद्रव्यापहारिणः । गर्विता रूपवीर्येण परदारविमर्दकाः
yat svayaṃ kriyate karma tat svayaṃ bhujyate punaḥ . tat kim ātmopaghātārthaṃ bhavadbhir duṣkṛtaṃ kṛtam
||58||यत् स्वयं क्रियते कर्म तत् स्वयं भुज्यते पुनः । तत् किम् आत्मोपघातार्थं भवद्भिर् दुष्कृतं कृतम्
idānīṃ kiṃ nu śocadhvaṃ pīḍyamānāḥ svakarmabhiḥ . bhuñjadhvaṃ svāni duḥkhāni nahi doṣo'sti kasyacit
||59||इदानीं किं नु शोचध्वं पीड्यमानाः स्वकर्मभिः । भुञ्जध्वं स्वानि दुःखानि नहि दोषोऽस्ति कस्यचित्
ya ete pṛthivīpālāḥ samprāptā matsamīpataḥ . svakīyaiḥ karmabhir ghorair duṣprajñā balagarvitāḥ
||60||य एते पृथिवीपालाः सम्प्राप्ता मत्समीपतः । स्वकीयैः कर्मभिर् घोरैर् दुष्प्रज्ञा बलगर्विताः
bho bho nṛpā durācārāḥ prajāvidhvaṃsakāriṇaḥ . alpakālasya rājyasya kṛte kiṃ duṣkṛtaṃ kṛtam
||61||भो भो नृपा दुराचाराः प्रजाविध्वंसकारिणः । अल्पकालस्य राज्यस्य कृते किं दुष्कृतं कृतम्
rājyalobhena mohena balād anyāyataḥ prajāḥ . yad daṇḍitāḥ phalaṃ tasya bhuñjadhvam adhunā nṛpāḥ
||62||राज्यलोभेन मोहेन बलाद् अन्यायतः प्रजाः । यद् दण्डिताः फलं तस्य भुञ्जध्वम् अधुना नृपाः
kuto rājyaṃ kalatraṃ ca yadartham aśubhaṃ kṛtam . tat sarvaṃ samparityajya yūyam ekākinaḥ sthitāḥ
||63||कुतो राज्यं कलत्रं च यदर्थम् अशुभं कृतम् । तत् सर्वं सम्परित्यज्य यूयम् एकाकिनः स्थिताः
paśyāmo na balaṃ sarvaṃ yena vidhvaṃsitāḥ prajāḥ . yamadūtaiḥ pāṭyamānā adhunā kīdṛśaṃ phalam
||64||पश्यामो न बलं सर्वं येन विध्वंसिताः प्रजाः । यमदूतैः पाट्यमाना अधुना कीदृशं फलम्
vyāsa uvāca:
evaṃ bahuvidhair vākyair upālabdhā yamena te . śocantaḥ svāni karmāṇi tūṣṇīṃ tiṣṭhanti pārthivāḥ
||65||एवं बहुविधैर् वाक्यैर् उपालब्धा यमेन ते । शोचन्तः स्वानि कर्माणि तूष्णीं तिष्ठन्ति पार्थिवाः
iti karma samādiśya nṛpāṇāṃ dharmarāṭ svayam . tatpātakaviśuddhyartham idaṃ vacanam abravīt
||66||इति कर्म समादिश्य नृपाणां धर्मराट् स्वयम् । तत्पातकविशुद्ध्यर्थम् इदं वचनम् अब्रवीत्
yama uvāca:
bho bhoś caṇḍa mahācaṇḍa gṛhītvā nṛpatīn imān . viśodhayadhvaṃ pāpebhyaḥ krameṇa narakāgniṣu
||67||भो भोश् चण्ड महाचण्ड गृहीत्वा नृपतीन् इमान् । विशोधयध्वं पापेभ्यः क्रमेण नरकाग्निषु
vyāsa uvāca:
tataḥ śīghraṃ samutthāya nṛpān saṅgṛhya pādayoḥ . bhrāmayitvā tu vegena kṣiptvā cordhvaṃ pragṛhya ca
||68||ततः शीघ्रं समुत्थाय नृपान् सङ्गृह्य पादयोः । भ्रामयित्वा तु वेगेन क्षिप्त्वा चोर्ध्वं प्रगृह्य च
tattatpāpapramāṇena yamadūtāḥ śilātale . āsphoṭayanti tarasā vajreṇeva mahādrumam
||69||तत्तत्पापप्रमाणेन यमदूताः शिलातले । आस्फोटयन्ति तरसा वज्रेणेव महाद्रुमम्
tatas tu raktaṃ srotobhiḥ sravate jarjarīkṛtaḥ . niḥsañjñaḥ sa tadā dehī niśceṣṭaś ca prajāyate
||70||ततस् तु रक्तं स्रोतोभिः स्रवते जर्जरीकृतः । निःसञ्ज्ञः स तदा देही निश्चेष्टश् च प्रजायते
tataḥ sa vāyunā spṛṣṭaḥ śanair ujjīvate punaḥ . tataḥ pāpaviśuddhyarthaṃ kṣipanti narakārṇave
||71||ततः स वायुना स्पृष्टः शनैर् उज्जीवते पुनः । ततः पापविशुद्ध्यर्थं क्षिपन्ति नरकार्णवे
anyāṃś ca te tadā dūtāḥ pāpakarmaratān narān . nivedayanti viprendrā yamāya bhṛśaduḥkhitān
||72||अन्यांश् च ते तदा दूताः पापकर्मरतान् नरान् । निवेदयन्ति विप्रेन्द्रा यमाय भृशदुःखितान्
yamadūtā ūcuḥ:
eṣa deva tavādeśād asmābhir mohito bhṛśam . ānīto dharmavimukhaḥ sadā pāparataḥ paraḥ
||73||एष देव तवादेशाद् अस्माभिर् मोहितो भृशम् । आनीतो धर्मविमुखः सदा पापरतः परः
eṣa lubdho durācāro mahāpātakasaṃyutaḥ . upapātakakartā ca sadā hiṃsārato śuciḥ
||74||एष लुब्धो दुराचारो महापातकसंयुतः । उपपातककर्ता च सदा हिंसारतो शुचिः
agamyāgāmī duṣṭātmā paradravyāpahārakaḥ . kanyākrayī kūṭasākṣī kṛtaghno mitravañcakaḥ
||75||अगम्यागामी दुष्टात्मा परद्रव्यापहारकः । कन्याक्रयी कूटसाक्षी कृतघ्नो मित्रवञ्चकः
anena madamattena sadā dharmo vininditaḥ . pāpam ācaritaṃ karma martyaloke durātmanā
||76||अनेन मदमत्तेन सदा धर्मो विनिन्दितः । पापम् आचरितं कर्म मर्त्यलोके दुरात्मना
idānīm asya deveśa nigrahānugrahau vada . prabhur asya kriyāyoge vayaṃ vā paripanthinaḥ
||77||इदानीम् अस्य देवेश निग्रहानुग्रहौ वद । प्रभुर् अस्य क्रियायोगे वयं वा परिपन्थिनः
vyāsa uvāca:
iti vijñāpya deveśaṃ nyasyāgre pāpakāriṇam . narakāṇāṃ sahasreṣu lakṣakoṭiśateṣu ca
||78||इति विज्ञाप्य देवेशं न्यस्याग्रे पापकारिणम् । नरकाणां सहस्रेषु लक्षकोटिशतेषु च
kiṅkarās te tato yānti grahītum aparān narān . pratipanne kṛte doṣe yamo vai pāpakāriṇām
||79||किङ्करास् ते ततो यान्ति ग्रहीतुम् अपरान् नरान् । प्रतिपन्ने कृते दोषे यमो वै पापकारिणाम्
samādiśati tān ghorān nigrahāya svakiṅkarān . yathā yasya vinirdiṣṭo vasiṣṭhādyair vinigrahaḥ
||80||समादिशति तान् घोरान् निग्रहाय स्वकिङ्करान् । यथा यस्य विनिर्दिष्टो वसिष्ठाद्यैर् विनिग्रहः
pāpasya tad bhṛśaṃ kruddhāḥ kurvanti yamakiṅkarāḥ . aṅkuśair mudgarair daṇḍaiḥ krakacaiḥ śaktitomaraiḥ
||81||पापस्य तद् भृशं क्रुद्धाः कुर्वन्ति यमकिङ्कराः । अङ्कुशैर् मुद्गरैर् दण्डैः क्रकचैः शक्तितोमरैः
khaḍgaśūlanipātaiś ca bhidyante pāpakāriṇaḥ . narakāṇāṃ sahasreṣu lakṣakoṭiśateṣu ca
||82||खड्गशूलनिपातैश् च भिद्यन्ते पापकारिणः । नरकाणां सहस्रेषु लक्षकोटिशतेषु च
svakarmopārjitair doṣaiḥ pīḍyante yamakiṅkaraiḥ . śṛṇudhvaṃ narakāṇāṃ ca svarūpaṃ ca bhayaṅkaram
||83||स्वकर्मोपार्जितैर् दोषैः पीड्यन्ते यमकिङ्करैः । शृणुध्वं नरकाणां च स्वरूपं च भयङ्करम्
nāmāni ca pramāṇaṃ ca yena yānti narāś ca tān . mahāvācīti vikhyātaṃ narakaṃ śoṇitaplutam
||84||नामानि च प्रमाणं च येन यान्ति नराश् च तान् । महावाचीति विख्यातं नरकं शोणितप्लुतम्
vajrakaṇṭakasammiśraṃ yojanāyutavistṛtam . tatra sampīḍyate magno bhidyate vajrakaṇṭake
||85||वज्रकण्टकसम्मिश्रं योजनायुतविस्तृतम् । तत्र सम्पीड्यते मग्नो भिद्यते वज्रकण्टके
varṣalakṣaṃ mahāghoraṃ goghātī narake naraḥ . yojanānāṃ śataṃ lakṣaṃ kumbhīpākaṃ sudāruṇam
||86||वर्षलक्षं महाघोरं गोघाती नरके नरः । योजनानां शतं लक्षं कुम्भीपाकं सुदारुणम्
tāmrakumbhavatī dīptā vālukāṅgārasaṃvṛtā . brahmahā bhūmihartā ca nikṣepasyāpahārakaḥ
||87||ताम्रकुम्भवती दीप्ता वालुकाङ्गारसंवृता । ब्रह्महा भूमिहर्ता च निक्षेपस्यापहारकः
dahyante tatra saṅkṣiptā yāvad ābhūtasamplavam . rauravo vajranārācaiḥ prajvaladbhiḥ samāvṛtaḥ
||88||दह्यन्ते तत्र सङ्क्षिप्ता यावद् आभूतसम्प्लवम् । रौरवो वज्रनाराचैः प्रज्वलद्भिः समावृतः
yojanānāṃ sahasrāṇi ṣaṣṭir āyāmavistaraiḥ . bhidyante tatra nārācaiḥ sajvālair narake narāḥ
||89||योजनानां सहस्राणि षष्टिर् आयामविस्तरैः । भिद्यन्ते तत्र नाराचैः सज्वालैर् नरके नराः
ikṣuvat tatra pīḍyante ye narāḥ kūṭasākṣiṇaḥ . ayomayaṃ prajvalitaṃ mañjūṣaṃ narakaṃ smṛtam
||90||इक्षुवत् तत्र पीड्यन्ते ये नराः कूटसाक्षिणः । अयोमयं प्रज्वलितं मञ्जूषं नरकं स्मृतम्
nikṣiptās tatra dahyante bandigrāhakṛtāś ca ye . apratiṣṭheti narakaṃ pūyamūtrapurīṣakam
||91||निक्षिप्तास् तत्र दह्यन्ते बन्दिग्राहकृताश् च ये । अप्रतिष्ठेति नरकं पूयमूत्रपुरीषकम्
adhomukhaḥ patet tatra brāhmaṇasyopapīḍakaḥ . lākṣāprajvalitaṃ ghoraṃ narakaṃ tu vilepakam
||92||अधोमुखः पतेत् तत्र ब्राह्मणस्योपपीडकः । लाक्षाप्रज्वलितं घोरं नरकं तु विलेपकम्
nimagnās tatra dahyante madyapāne dvijottamāḥ . mahāprabheti narakaṃ dīptaśūlamahocchrayam
||93||निमग्नास् तत्र दह्यन्ते मद्यपाने द्विजोत्तमाः । महाप्रभेति नरकं दीप्तशूलमहोच्छ्रयम्
tatra śūlena bhidyante patibhāryopabhedinaḥ . narakaṃ ca mahāghoraṃ jayantī cāyasī śilā
||94||तत्र शूलेन भिद्यन्ते पतिभार्योपभेदिनः । नरकं च महाघोरं जयन्ती चायसी शिला
tayā cākramyate pāpaḥ paradāropasevakaḥ . narakaṃ śālmalākhyaṃ tu pradīptadṛḍhakaṇṭakam
||95||तया चाक्रम्यते पापः परदारोपसेवकः । नरकं शाल्मलाख्यं तु प्रदीप्तदृढकण्टकम्
tayā liṅgati duḥkhārtā nārī bahunaraṅgamā . ye vadanti sadāsatyaṃ paramarmāvakartanam
||96||तया लिङ्गति दुःखार्ता नारी बहुनरङ्गमा । ये वदन्ति सदासत्यं परमर्मावकर्तनम्
jihvā cocchriyate teṣāṃ sadasyair yamakiṅkaraiḥ . ye tu rāgaiḥ kaṭākṣaiś ca vīkṣante parayoṣitam
||97||जिह्वा चोच्छ्रियते तेषां सदस्यैर् यमकिङ्करैः । ये तु रागैः कटाक्षैश् च वीक्षन्ते परयोषितम्
teṣāṃ cakṣūṃṣi nārācair vidhyante yamakiṅkaraiḥ
||98||तेषां चक्षूंषि नाराचैर् विध्यन्ते यमकिङ्करैः
mātaraṃ ye'pi gacchanti bhaginīṃ duhitaraṃ snuṣām . strībālavṛddhahantāro yāvad indrāś caturdaśa . jvālāmālākulaṃ raudraṃ mahārauravasañjñitam
||99||मातरं येऽपि गच्छन्ति भगिनीं दुहितरं स्नुषाम् । स्त्रीबालवृद्धहन्तारो यावद् इन्द्राश् चतुर्दश । ज्वालामालाकुलं रौद्रं महारौरवसञ्ज्ञितम्
narakaṃ yojanānāṃ ca sahasrāṇi caturdaśa . puraṃ kṣetraṃ gṛhaṃ grāmaṃ yo dīpayati vahninā
||100||नरकं योजनानां च सहस्राणि चतुर्दश । पुरं क्षेत्रं गृहं ग्रामं यो दीपयति वह्निना
sa tatra dahyate mūḍho yāvat kalpasthitir naraḥ . tāmisram iti vikhyātaṃ lakṣayojanavistṛtam
||101||स तत्र दह्यते मूढो यावत् कल्पस्थितिर् नरः । तामिस्रम् इति विख्यातं लक्षयोजनविस्तृतम्
nipatadbhiḥ sadā raudraḥ khaḍgapaṭṭiśamudgaraiḥ . tatra caurā narāḥ kṣiptās tāḍyante yamakiṅkaraiḥ
||102||निपतद्भिः सदा रौद्रः खड्गपट्टिशमुद्गरैः । तत्र चौरा नराः क्षिप्तास् ताड्यन्ते यमकिङ्करैः
śūlaśaktigadākhaḍgair yāvat kalpaśatatrayam . tāmisrād dviguṇaṃ proktaṃ mahātāmisrasañjñitam
||103||शूलशक्तिगदाखड्गैर् यावत् कल्पशतत्रयम् । तामिस्राद् द्विगुणं प्रोक्तं महातामिस्रसञ्ज्ञितम्
jalaukāsarpasampūrṇāṃ nirālokaṃ suduḥkhadam . mātṛhā pitṛhā caiva mitravisrambhaghātakaḥ
||104||जलौकासर्पसम्पूर्णां निरालोकं सुदुःखदम् । मातृहा पितृहा चैव मित्रविस्रम्भघातकः
tiṣṭhanti takṣyamāṇāś ca yāvat tiṣṭhati medinī . asipattravanaṃ nāma narakaṃ bhūriduḥkhadam
||105||तिष्ठन्ति तक्ष्यमाणाश् च यावत् तिष्ठति मेदिनी । असिपत्त्रवनं नाम नरकं भूरिदुःखदम्
yojanāyutavistāraṃ jvalatkhaḍgaiḥ samākulam . pātitas tatra taiḥ khaḍgaiḥ śatadhā tu samāhataḥ
||106||योजनायुतविस्तारं ज्वलत्खड्गैः समाकुलम् । पातितस् तत्र तैः खड्गैः शतधा तु समाहतः
mitraghnaḥ kṛtyate tāvad yāvad ābhūtasamplavam . karambhavālukā nāma narakaṃ yojanāyutam
||107||मित्रघ्नः कृत्यते तावद् यावद् आभूतसम्प्लवम् । करम्भवालुका नाम नरकं योजनायुतम्
kūpākāraṃ vṛtaṃ dīptair vālukāṅgārakaṇṭakaiḥ . dahyate bhidyate varṣalakṣāyutaśatatrayam
||108||कूपाकारं वृतं दीप्तैर् वालुकाङ्गारकण्टकैः । दह्यते भिद्यते वर्षलक्षायुतशतत्रयम्
yena dagdho jano nityaṃ mithyopāyaiḥ sudāruṇaiḥ . kākolaṃ nāma narakaṃ kṛmipūyapariplutam
||109||येन दग्धो जनो नित्यं मिथ्योपायैः सुदारुणैः । काकोलं नाम नरकं कृमिपूयपरिप्लुतम्
kṣipyate tatra duṣṭātmā ekākī miṣṭabhuṅ naraḥ . kuḍmalaṃ nāma narakaṃ pūrṇaṃ viṇmūtraśoṇitaiḥ
||110||क्षिप्यते तत्र दुष्टात्मा एकाकी मिष्टभुङ् नरः । कुड्मलं नाम नरकं पूर्णं विण्मूत्रशोणितैः
pañcayajñakriyāhīnāḥ kṣipyante tatra vai narāḥ . sudurgandhaṃ mahābhīmaṃ māṃsaśoṇitasaṅkulam
||111||पञ्चयज्ञक्रियाहीनाः क्षिप्यन्ते तत्र वै नराः । सुदुर्गन्धं महाभीमं मांसशोणितसङ्कुलम्
abhakṣyānne ratās te'tra nipatanti narādhamāḥ . krimikīṭasamākīrṇaṃ śavapūrṇaṃ mahāvaṭam
||112||अभक्ष्यान्ने रतास् तेऽत्र निपतन्ति नराधमाः । क्रिमिकीटसमाकीर्णं शवपूर्णं महावटम्
adhomukhaḥ patet tatra kanyāvikrayakṛn naraḥ . nāmnā vai tilapāketi narakaṃ dāruṇaṃ smṛtam
||113||अधोमुखः पतेत् तत्र कन्याविक्रयकृन् नरः । नाम्ना वै तिलपाकेति नरकं दारुणं स्मृतम्
tilavat tatra pīḍyante parapīḍāratāś ca ye . narakaṃ tailapāketi jvalattailamahīplavam
||114||तिलवत् तत्र पीड्यन्ते परपीडारताश् च ये । नरकं तैलपाकेति ज्वलत्तैलमहीप्लवम्
pacyate tatra mitraghno hantā ca śaraṇāgatam . nāmnā vajrakapāṭeti vajraśṛṅkhalayānvitam
||115||पच्यते तत्र मित्रघ्नो हन्ता च शरणागतम् । नाम्ना वज्रकपाटेति वज्रशृङ्खलयान्वितम्
pīḍyante nirdayaṃ tatra yaiḥ kṛtaḥ kṣīravikrayaḥ . nirucchvāsa iti proktaṃ tamondhaṃ vātavarjitam
||116||पीड्यन्ते निर्दयं तत्र यैः कृतः क्षीरविक्रयः । निरुच्छ्वास इति प्रोक्तं तमोन्धं वातवर्जितम्
niśceṣṭaṃ kṣipyate tatra vipradānanirodhakṛt . aṅgāropacayaṃ nāma dīptāṅgārasamujjvalam
||117||निश्चेष्टं क्षिप्यते तत्र विप्रदाननिरोधकृत् । अङ्गारोपचयं नाम दीप्ताङ्गारसमुज्ज्वलम्
dahyate tatra yenoktaṃ dānaṃ viprāya nārpitam . mahāpāyīti narakaṃ lakṣayojanam āyatam
||118||दह्यते तत्र येनोक्तं दानं विप्राय नार्पितम् । महापायीति नरकं लक्षयोजनम् आयतम्
pātyante'dhomukhās tatra ye jalpanti sadānṛtam . mahājvāleti narakaṃ jvālābhāsvarabhīṣaṇam
||119||पात्यन्तेऽधोमुखास् तत्र ये जल्पन्ति सदानृतम् । महाज्वालेति नरकं ज्वालाभास्वरभीषणम्
dahyate tatra suciraṃ yaḥ pāpe buddhikṛn naraḥ . narakaṃ krakacākhyātaṃ pīḍyante tatra vai narāḥ
||120||दह्यते तत्र सुचिरं यः पापे बुद्धिकृन् नरः । नरकं क्रकचाख्यातं पीड्यन्ते तत्र वै नराः
krakacair vajradhārograir agamyāgamane ratāḥ . narakaṃ guḍapāketi jvaladguḍahradair vṛtam
||121||क्रकचैर् वज्रधारोग्रैर् अगम्यागमने रताः । नरकं गुडपाकेति ज्वलद्गुडह्रदैर् वृतम्
nikṣipto dahyate tasmin varṇasaṅkarakṛn naraḥ . kṣuradhāreti narakaṃ tīkṣṇakṣurasamāvṛtam
||122||निक्षिप्तो दह्यते तस्मिन् वर्णसङ्करकृन् नरः । क्षुरधारेति नरकं तीक्ष्णक्षुरसमावृतम्
chidyante tatra kalpāntaṃ viprabhūmiharā narāḥ . narakaṃ cāmbarīṣākhyaṃ pralayānaladīpitam
||123||छिद्यन्ते तत्र कल्पान्तं विप्रभूमिहरा नराः । नरकं चाम्बरीषाख्यं प्रलयानलदीपितम्
kalpakoṭiśataṃ tatra dahyate svarṇahārakaḥ . nāmnā vajrakuṭhāreti narakaṃ vajrasaṅkulam
||124||कल्पकोटिशतं तत्र दह्यते स्वर्णहारकः । नाम्ना वज्रकुठारेति नरकं वज्रसङ्कुलम्
chidyante tatra chettāro drumāṇāṃ pāpakāriṇaḥ . narakaṃ paritāpākhyaṃ pralayānaladīpitam
||125||छिद्यन्ते तत्र छेत्तारो द्रुमाणां पापकारिणः । नरकं परितापाख्यं प्रलयानलदीपितम्
garado madhuhartā ca pacyate tatra pāpakṛt . narakaṃ kālasūtraṃ ca vajrasūtravinirmitam
||126||गरदो मधुहर्ता च पच्यते तत्र पापकृत् । नरकं कालसूत्रं च वज्रसूत्रविनिर्मितम्
bhramantas tatra cchidyante parasasyopaluṇṭhakāḥ . narakaṃ kaśmalaṃ nāma śleṣmaśiṅghāṇakāvṛtam
||127||भ्रमन्तस् तत्र च्छिद्यन्ते परसस्योपलुण्ठकाः । नरकं कश्मलं नाम श्लेष्मशिङ्घाणकावृतम्
tatra saṅkṣipyate kalpaṃ sadā māṃsarucir naraḥ . narakaṃ cogragandheti lālāmūtrapurīṣavat
||128||तत्र सङ्क्षिप्यते कल्पं सदा मांसरुचिर् नरः । नरकं चोग्रगन्धेति लालामूत्रपुरीषवत्
kṣipyante tatra narake pitṛpiṇḍāprayacchakāḥ . narakaṃ durdharaṃ nāma jalaukāvṛścikākulam
||129||क्षिप्यन्ते तत्र नरके पितृपिण्डाप्रयच्छकाः । नरकं दुर्धरं नाम जलौकावृश्चिकाकुलम्
utkocabhakṣakas tatra tiṣṭhate varṣakāyutam . yac ca vajramahāpīḍā narakaṃ vajranirmitam
||130||उत्कोचभक्षकस् तत्र तिष्ठते वर्षकायुतम् । यच् च वज्रमहापीडा नरकं वज्रनिर्मितम्
tatra prakṣipya dahyante pīḍyante yamakiṅkaraiḥ . dhanaṃ dhānyaṃ hiraṇyaṃ vā parakīyaṃ haranti ye
||131||तत्र प्रक्षिप्य दह्यन्ते पीड्यन्ते यमकिङ्करैः । धनं धान्यं हिरण्यं वा परकीयं हरन्ति ये
yamadūtaiś ca caurās te chidyante lavaśaḥ kṣuraiḥ . ye hatvā prāṇinaṃ mūḍhāḥ khādante kākagṛdhravat
||132||यमदूतैश् च चौरास् ते छिद्यन्ते लवशः क्षुरैः । ये हत्वा प्राणिनं मूढाः खादन्ते काकगृध्रवत्
bhojyante ca svamāṃsaṃ te kalpāntaṃ yamakiṅkaraiḥ . āsanaṃ śayanaṃ vastraṃ parakīyaṃ haranti ye
||133||भोज्यन्ते च स्वमांसं ते कल्पान्तं यमकिङ्करैः । आसनं शयनं वस्त्रं परकीयं हरन्ति ये
yamadūtaiś ca te mūḍhā bhidyante śaktitomaraiḥ . phalaṃ pattraṃ nṛṇāṃ vāpi hṛtaṃ yais tu kubuddhibhiḥ
||134||यमदूतैश् च ते मूढा भिद्यन्ते शक्तितोमरैः । फलं पत्त्रं नृणां वापि हृतं यैस् तु कुबुद्धिभिः
yamadūtaiś ca te kruddhair dahyante tṛṇavahnibhiḥ . paradravye kalatre ca yaḥ sadā duṣṭadhīr naraḥ
||135||यमदूतैश् च ते क्रुद्धैर् दह्यन्ते तृणवह्निभिः । परद्रव्ये कलत्रे च यः सदा दुष्टधीर् नरः
yamadūtair jvalat tasya hṛdi śūlaṃ nikhanyate . karmaṇā manasā vācā ye dharmavimukhā narāḥ
||136||यमदूतैर् ज्वलत् तस्य हृदि शूलं निखन्यते । कर्मणा मनसा वाचा ये धर्मविमुखा नराः
yamaloke tu te ghorā labhante pariyātanāḥ . evaṃ śatasahasrāṇi lakṣakoṭiśatāni ca
||137||यमलोके तु ते घोरा लभन्ते परियातनाः । एवं शतसहस्राणि लक्षकोटिशतानि च
narakāṇi narais tatra bhujyante pāpakāribhiḥ . iha kṛtvā svalpam api naraḥ karmāśubhātmakam
||138||नरकाणि नरैस् तत्र भुज्यन्ते पापकारिभिः । इह कृत्वा स्वल्पम् अपि नरः कर्माशुभात्मकम्
prāpnoti narake ghore yamalokeṣu yātanām . na śṛṇvanti narā mūḍhā dharmoktaṃ sādhu bhāṣitam
||139||प्राप्नोति नरके घोरे यमलोकेषु यातनाम् । न शृण्वन्ति नरा मूढा धर्मोक्तं साधु भाषितम्
dṛṣṭaṃ keneti pratyakṣaṃ pratyuktyaivaṃ vadanti te . divā rātrau prayatnena pāpaṃ kurvanti ye narāḥ
||140||दृष्टं केनेति प्रत्यक्षं प्रत्युक्त्यैवं वदन्ति ते । दिवा रात्रौ प्रयत्नेन पापं कुर्वन्ति ये नराः
nācaranti hi te dharmaṃ pramādenāpi mohitāḥ . ihaiva phalabhoktāraḥ paratra vimukhāś ca ye
||141||नाचरन्ति हि ते धर्मं प्रमादेनापि मोहिताः । इहैव फलभोक्तारः परत्र विमुखाश् च ये
te patanti sughoreṣu narakeṣu narādhamāḥ . dāruṇo narake vāsaḥ svargavāsaḥ sukhapradaḥ . naraiḥ samprāpyate tatra karma kṛtvā śubhāśubham
||142||ते पतन्ति सुघोरेषु नरकेषु नराधमाः । दारुणो नरके वासः स्वर्गवासः सुखप्रदः । नरैः सम्प्राप्यते तत्र कर्म कृत्वा शुभाशुभम्
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).