adhyāyaḥ 217
lomaharṣaṇa uvāca:
śrutvaivaṃ yamamārgaṃ te narakeṣu ca yātanām . papracchuś ca punar vyāsaṃ saṃśayaṃ munisattamāḥ
||1||श्रुत्वैवं यममार्गं ते नरकेषु च यातनाम् । पप्रच्छुश् च पुनर् व्यासं संशयं मुनिसत्तमाः
munaya ūcuḥ:
bhagavan sarvadharmajña sarvaśāstraviśārada . martyasya kaḥ sahāyo vai pitā mātā suto guruḥ
||2||भगवन् सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । मर्त्यस्य कः सहायो वै पिता माता सुतो गुरुः
jñātisambandhivargaś ca mitravargas tathaiva ca . gṛhaṃ śarīram utsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ janāḥ . gacchanty amutra loke vai kaś ca tān anugacchati
||3||ज्ञातिसम्बन्धिवर्गश् च मित्रवर्गस् तथैव च । गृहं शरीरम् उत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः । गच्छन्त्य् अमुत्र लोके वै कश् च तान् अनुगच्छति
vyāsa uvāca:
ekaḥ prasūyate viprā eka eva hi naśyati . ekas tarati durgāṇi gacchaty ekas tu durgatim
||4||एकः प्रसूयते विप्रा एक एव हि नश्यति । एकस् तरति दुर्गाणि गच्छत्य् एकस् तु दुर्गतिम्
asahāyaḥ pitā mātā tathā bhrātā suto guruḥ . jñātisambandhivargaś ca mitravargas tathaiva ca
||5||असहायः पिता माता तथा भ्राता सुतो गुरुः । ज्ञातिसम्बन्धिवर्गश् च मित्रवर्गस् तथैव च
mṛtaṃ śarīram utsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ janāḥ . muhūrtam iva roditvā tato yānti parāṅmukhāḥ
||6||मृतं शरीरम् उत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः । मुहूर्तम् इव रोदित्वा ततो यान्ति पराङ्मुखाः
tais tac charīram utsṛṣṭaṃ dharma eko'nugacchati . tasmād dharmaḥ sahāyaś ca sevitavyaḥ sadā nṛbhiḥ
||7||तैस् तच् छरीरम् उत्सृष्टं धर्म एकोऽनुगच्छति । तस्माद् धर्मः सहायश् च सेवितव्यः सदा नृभिः
prāṇī dharmasamāyukto gacchet svargagatiṃ parām . tathaivādharmasaṃyukto narakaṃ copapadyate
||8||प्राणी धर्मसमायुक्तो गच्छेत् स्वर्गगतिं पराम् । तथैवाधर्मसंयुक्तो नरकं चोपपद्यते
tasmāt pāpāgatair arthair nānurajyeta paṇḍitaḥ . dharma eko manuṣyāṇāṃ sahāyaḥ parikīrtitaḥ
||9||तस्मात् पापागतैर् अर्थैर् नानुरज्येत पण्डितः । धर्म एको मनुष्याणां सहायः परिकीर्तितः
lobhān mohād anukrośād bhayād vātha bahuśrutaḥ . naraḥ karoty akāryāṇi parārthe lobhamohitaḥ
||10||लोभान् मोहाद् अनुक्रोशाद् भयाद् वाथ बहुश्रुतः । नरः करोत्य् अकार्याणि परार्थे लोभमोहितः
dharmaś cārthaś ca kāmaś ca tritayaṃ jīvataḥ phalam . etat trayam avāptavyam adharmaparivarjitam
||11||धर्मश् चार्थश् च कामश् च त्रितयं जीवतः फलम् । एतत् त्रयम् अवाप्तव्यम् अधर्मपरिवर्जितम्
munaya ūcuḥ:
śrutaṃ bhagavato vākyaṃ dharmayuktaṃ paraṃ hitam . śarīranicayaṃ jñātuṃ buddhir no'tra prajāyate
||12||श्रुतं भगवतो वाक्यं धर्मयुक्तं परं हितम् । शरीरनिचयं ज्ञातुं बुद्धिर् नोऽत्र प्रजायते
mṛtaṃ śarīraṃ hi nṛṇāṃ sūkṣmam avyaktatāṃ gatam . acakṣurviṣayaṃ prāptaṃ kathaṃ dharmo'nugacchati
||13||मृतं शरीरं हि नृणां सूक्ष्मम् अव्यक्ततां गतम् । अचक्षुर्विषयं प्राप्तं कथं धर्मोऽनुगच्छति
vyāsa uvāca:
pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotir manontaram . buddhir ātmā ca sahitā dharmaṃ paśyanti nityadā
||14||पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिर् मनोन्तरम् । बुद्धिर् आत्मा च सहिता धर्मं पश्यन्ति नित्यदा
prāṇinām iha sarveṣāṃ sākṣibhūtā divāniśam . etaiś ca saha dharmo hi taṃ jīvam anugacchati
||15||प्राणिनाम् इह सर्वेषां साक्षिभूता दिवानिशम् । एतैश् च सह धर्मो हि तं जीवम् अनुगच्छति
tvag asthi māṃsaṃ śukraṃ ca śoṇitaṃ ca dvijottamāḥ . śarīraṃ varjayanty ete jīvitena vivarjitam
||16||त्वग् अस्थि मांसं शुक्रं च शोणितं च द्विजोत्तमाः । शरीरं वर्जयन्त्य् एते जीवितेन विवर्जितम्
tato dharmasamāyuktaḥ sa jīvaḥ sukham edhate . ihaloke pare caiva kiṃ bhūyaḥ kathayāmi vaḥ
||17||ततो धर्मसमायुक्तः स जीवः सुखम् एधते । इहलोके परे चैव किं भूयः कथयामि वः
munaya ūcuḥ:
tad darśitaṃ bhagavatā yathā dharmo'nugacchati . etat tu jñātum icchāmaḥ kathaṃ retaḥ pravartate
||18||तद् दर्शितं भगवता यथा धर्मोऽनुगच्छति । एतत् तु ज्ञातुम् इच्छामः कथं रेतः प्रवर्तते
vyāsa uvāca:
annam aśnanti ye devāḥ śarīrasthā dvijottamāḥ . pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotir manas tathā
||19||अन्नम् अश्नन्ति ये देवाः शरीरस्था द्विजोत्तमाः । पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिर् मनस् तथा
tatas tṛpteṣu bho viprās teṣu bhūteṣu pañcasu . manaḥṣaṣṭheṣu śuddhātmā retaḥ sampadyate mahat
||20||ततस् तृप्तेषु भो विप्रास् तेषु भूतेषु पञ्चसु । मनःषष्ठेषु शुद्धात्मा रेतः सम्पद्यते महत्
tato garbhaḥ sambhavati śleṣmā strīpuṃsayor dvijāḥ . etad vaḥ sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchatha
||21||ततो गर्भः सम्भवति श्लेष्मा स्त्रीपुंसयोर् द्विजाः । एतद् वः सर्वम् आख्यातं किं भूयः श्रोतुम् इच्छथ
munaya ūcuḥ:
ākhyātaṃ no bhagavatā garbhaḥ sañjāyate yathā . yathā jātas tu puruṣaḥ prapadyate tad ucyatām
||22||आख्यातं नो भगवता गर्भः सञ्जायते यथा । यथा जातस् तु पुरुषः प्रपद्यते तद् उच्यताम्
vyāsa uvāca:
āsannamātrapuruṣas tair bhūtair abhibhūyate . viprayuktas tu tair bhūtaiḥ punar yāty aparāṃ gatim
||23||आसन्नमात्रपुरुषस् तैर् भूतैर् अभिभूयते । विप्रयुक्तस् तु तैर् भूतैः पुनर् यात्य् अपरां गतिम्
sa ca bhūtasamāyuktaḥ prāpnoti jīvam eva hi . tato'sya karma paśyanti śubhaṃ vā yadi vāśubham . devatāḥ pañcabhūtasthāḥ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchatha
||24||स च भूतसमायुक्तः प्राप्नोति जीवम् एव हि । ततोऽस्य कर्म पश्यन्ति शुभं वा यदि वाशुभम् । देवताः पञ्चभूतस्थाः किं भूयः श्रोतुम् इच्छथ
munaya ūcuḥ:
tvag asthi māṃsam utsṛjya tais tu bhūtair vivarjitaḥ . jīvaḥ sa bhagavan kvasthaḥ sukhaduḥkhe samaśnute
||25||त्वग् अस्थि मांसम् उत्सृज्य तैस् तु भूतैर् विवर्जितः । जीवः स भगवन् क्वस्थः सुखदुःखे समश्नुते
vyāsa uvāca:
jīvaḥ karmasamāyuktaḥ śīghraṃ retaḥsamāgataḥ . strīṇāṃ puṣpaṃ samāsādya tataḥ kālena bho dvijāḥ
||26||जीवः कर्मसमायुक्तः शीघ्रं रेतःसमागतः । स्त्रीणां पुष्पं समासाद्य ततः कालेन भो द्विजाः
yamasya puruṣaiḥ kleśo yamasya puruṣair vadhaḥ . duḥkhaṃ saṃsāracakraṃ ca naraḥ kleśaṃ ca vindati
||27||यमस्य पुरुषैः क्लेशो यमस्य पुरुषैर् वधः । दुःखं संसारचक्रं च नरः क्लेशं च विन्दति
iha loke sa tu prāṇī janmaprabhṛti bho dvijāḥ . sukṛtaṃ karma vai bhuṅkte dharmasya phalam āśritaḥ
||28||इह लोके स तु प्राणी जन्मप्रभृति भो द्विजाः । सुकृतं कर्म वै भुङ्क्ते धर्मस्य फलम् आश्रितः
yadi dharmaṃ samāyujya janmaprabhṛti sevate . tataḥ sa puruṣo bhūtvā sevate nityadā sukham
||29||यदि धर्मं समायुज्य जन्मप्रभृति सेवते । ततः स पुरुषो भूत्वा सेवते नित्यदा सुखम्
athāntarāntaraṃ dharmam adharmam upasevate . sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ sa jīvo'py adhigacchati
||30||अथान्तरान्तरं धर्मम् अधर्मम् उपसेवते । सुखस्यानन्तरं दुःखं स जीवोऽप्य् अधिगच्छति
adharmeṇa samāyukto yamasya viṣayaṃ gataḥ . mahāduḥkhaṃ samāsādya tiryagyonau prajāyate
||31||अधर्मेण समायुक्तो यमस्य विषयं गतः । महादुःखं समासाद्य तिर्यग्योनौ प्रजायते
karmaṇā yena yeneha yasyāṃ yonau prajāyate . jīvo mohasamāyuktas tan me śṛṇuta sāmpratam
||32||कर्मणा येन येनेह यस्यां योनौ प्रजायते । जीवो मोहसमायुक्तस् तन् मे शृणुत साम्प्रतम्
yad etad ucyate śāstraiḥ setihāsaiś ca chandasi . yamasya viṣayaṃ ghoraṃ martyalokaṃ pravartate
||33||यद् एतद् उच्यते शास्त्रैः सेतिहासैश् च छन्दसि । यमस्य विषयं घोरं मर्त्यलोकं प्रवर्तते
iha sthānāni puṇyāni devatulyāni bho dvijāḥ . tiryagyonyatiriktāni gatimanti ca sarvaśaḥ
||34||इह स्थानानि पुण्यानि देवतुल्यानि भो द्विजाः । तिर्यग्योन्यतिरिक्तानि गतिमन्ति च सर्वशः
yamasya bhavane divye brahmalokasame guṇaiḥ . karmabhir niyatair baddho jantur duḥkhāny upāśnute
||35||यमस्य भवने दिव्ये ब्रह्मलोकसमे गुणैः । कर्मभिर् नियतैर् बद्धो जन्तुर् दुःखान्य् उपाश्नुते
yena yena hi bhāvena yena vai karmaṇā gatim . prayāti puruṣo ghorāṃ tathā vakṣyāmy ataḥ param
||36||येन येन हि भावेन येन वै कर्मणा गतिम् । प्रयाति पुरुषो घोरां तथा वक्ष्याम्य् अतः परम्
adhītya caturo vedān dvijo mohasamanvitaḥ . patitāt pratigṛhyātha kharayonau prajāyate
||37||अधीत्य चतुरो वेदान् द्विजो मोहसमन्वितः । पतितात् प्रतिगृह्याथ खरयोनौ प्रजायते
kharo jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bho dvijāḥ . kharo mṛto balīvardaḥ sapta varṣāṇi jīvati
||38||खरो जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भो द्विजाः । खरो मृतो बलीवर्दः सप्त वर्षाणि जीवति
balīvardo mṛtaś cāpi jāyate brahmarākṣasaḥ . brahmarakṣas tu māsāṃs trīṃs tato jāyeta brāhmaṇaḥ
||39||बलीवर्दो मृतश् चापि जायते ब्रह्मराक्षसः । ब्रह्मरक्षस् तु मासांस् त्रींस् ततो जायेत ब्राह्मणः
patitaṃ yājayitvā tu kṛmiyonau prajāyate . tatra jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bho dvijāḥ
||40||पतितं याजयित्वा तु कृमियोनौ प्रजायते । तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भो द्विजाः
krimibhāvād vinirmuktas tato jāyeta gardabhaḥ . gardabhaḥ pañca varṣāṇi pañca varṣāṇi śūkaraḥ
||41||क्रिमिभावाद् विनिर्मुक्तस् ततो जायेत गर्दभः । गर्दभः पञ्च वर्षाणि पञ्च वर्षाणि शूकरः
kukkuṭaḥ pañca varṣāṇi pañca varṣāṇi jambukaḥ . śvā varṣam ekaṃ bhavati tato jāyeta mānavaḥ
||42||कुक्कुटः पञ्च वर्षाणि पञ्च वर्षाणि जम्बुकः । श्वा वर्षम् एकं भवति ततो जायेत मानवः
upādhyāyasya yaḥ pāpaṃ śiṣyaḥ kuryād abuddhimān . sa janmānīha saṃsāre trīn āpnoti na saṃśayaḥ
||43||उपाध्यायस्य यः पापं शिष्यः कुर्याद् अबुद्धिमान् । स जन्मानीह संसारे त्रीन् आप्नोति न संशयः
prāk śvā bhavati bho viprās tataḥ kravyāt tataḥ kharaḥ . pretya ca parikliṣṭeṣu paścāj jāyeta brāhmaṇaḥ
||44||प्राक् श्वा भवति भो विप्रास् ततः क्रव्यात् ततः खरः । प्रेत्य च परिक्लिष्टेषु पश्चाज् जायेत ब्राह्मणः
manasāpi guror bhāryāṃ yaḥ śiṣyo yāti pāpakṛt . udagrān praiti saṃsārān adharmeṇeha cetasā
||45||मनसापि गुरोर् भार्यां यः शिष्यो याति पापकृत् । उदग्रान् प्रैति संसारान् अधर्मेणेह चेतसा
śvayonau tu sa sambhūtas trīṇi varṣāṇi jīvati . tatrāpi nidhanaṃ prāptaḥ krimiyonau prajāyate
||46||श्वयोनौ तु स सम्भूतस् त्रीणि वर्षाणि जीवति । तत्रापि निधनं प्राप्तः क्रिमियोनौ प्रजायते
kṛmibhāvam anuprāpto varṣam ekaṃ tu jīvati . tatas tu nidhanaṃ prāpya brahmayonau prajāyate
||47||कृमिभावम् अनुप्राप्तो वर्षम् एकं तु जीवति । ततस् तु निधनं प्राप्य ब्रह्मयोनौ प्रजायते
yadi putrasamaṃ śiṣyaṃ gurur hanyād akāraṇam . ātmanaḥ kāmakāreṇa so'pi hiṃsraḥ prajāyate
||48||यदि पुत्रसमं शिष्यं गुरुर् हन्याद् अकारणम् । आत्मनः कामकारेण सोऽपि हिंस्रः प्रजायते
pitaraṃ mātaraṃ caiva yas tu putro'vamanyate . so'pi viprā mṛto jantuḥ pūrvaṃ jāyeta gardabhaḥ
||49||पितरं मातरं चैव यस् तु पुत्रोऽवमन्यते । सोऽपि विप्रा मृतो जन्तुः पूर्वं जायेत गर्दभः
gardabhatvaṃ tu samprāpya daśa varṣāṇi jīvati . saṃvatsaraṃ tu kumbhīras tato jāyeta mānavaḥ
||50||गर्दभत्वं तु सम्प्राप्य दश वर्षाणि जीवति । संवत्सरं तु कुम्भीरस् ततो जायेत मानवः
putrasya mātāpitarau yasya ruṣṭāv ubhāv api . gurvapadhyānataḥ so'pi mṛto jāyeta gardabhaḥ
||51||पुत्रस्य मातापितरौ यस्य रुष्टाव् उभाव् अपि । गुर्वपध्यानतः सोऽपि मृतो जायेत गर्दभः
kharo jīvati māsāṃś ca daśa cāpi caturdaśa . biḍālaḥ sapta māsāṃs tu tato jāyeta mānavaḥ
||52||खरो जीवति मासांश् च दश चापि चतुर्दश । बिडालः सप्त मासांस् तु ततो जायेत मानवः
mātāpitarāv ākruśya sārīkaḥ samprajāyate . tāḍayitvā tu tāv eva jāyate kacchapo dvijāḥ
||53||मातापितराव् आक्रुश्य सारीकः सम्प्रजायते । ताडयित्वा तु ताव् एव जायते कच्छपो द्विजाः
kacchapo daśa varṣāṇi trīṇi varṣāṇi śalyakaḥ . vyālo bhūtvā tu ṣaṇ māsāṃs tato jāyeta mānuṣaḥ
||54||कच्छपो दश वर्षाणि त्रीणि वर्षाणि शल्यकः । व्यालो भूत्वा तु षण् मासांस् ततो जायेत मानुषः
bhartṛpiṇḍam upāśnīno rājadviṣṭāni sevate . so'pi mohasamāpanno mṛto jāyeta vānaraḥ
||55||भर्तृपिण्डम् उपाश्नीनो राजद्विष्टानि सेवते । सोऽपि मोहसमापन्नो मृतो जायेत वानरः
vānaro daśa varṣāṇi sapta varṣāṇi mūṣakaḥ . śvā ca bhūtvā tu ṣaṇ māsāṃs tato jāyeta mānavaḥ
||56||वानरो दश वर्षाणि सप्त वर्षाणि मूषकः । श्वा च भूत्वा तु षण् मासांस् ततो जायेत मानवः
nyāsāpahartā tu naro yamasya viṣayaṃ gataḥ . saṃsārāṇāṃ śataṃ gatvā kṛmiyonau prajāyate
||57||न्यासापहर्ता तु नरो यमस्य विषयं गतः । संसाराणां शतं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते
tatra jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bho dvijāḥ . duṣkṛtasya kṣayaṃ kṛtvā tato jāyeta mānuṣaḥ
||58||तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भो द्विजाः । दुष्कृतस्य क्षयं कृत्वा ततो जायेत मानुषः
asūyako naraś cāpi mṛto jāyeta śārṅgakaḥ . viśvāsahartā ca naro mīno jāyeta durmatiḥ
||59||असूयको नरश् चापि मृतो जायेत शार्ङ्गकः । विश्वासहर्ता च नरो मीनो जायेत दुर्मतिः
bhūtvā mīno'ṣṭa varṣāṇi mṛgo jāyeta bho dvijāḥ . mṛgas tu caturo māsāṃs tataś chāgaḥ prajāyate
||60||भूत्वा मीनोऽष्ट वर्षाणि मृगो जायेत भो द्विजाः । मृगस् तु चतुरो मासांस् ततश् छागः प्रजायते
chāgas tu nidhanaṃ prāpya pūrṇe saṃvatsare tataḥ . kīṭaḥ sañjāyate jantus tato jāyeta mānuṣaḥ
||61||छागस् तु निधनं प्राप्य पूर्णे संवत्सरे ततः । कीटः सञ्जायते जन्तुस् ततो जायेत मानुषः
dhānyān yavāṃs tilān māṣān kulitthān sarṣapāṃś caṇān . kalāyān atha mudgāṃś ca godhūmān atasīs tathā
||62||धान्यान् यवांस् तिलान् माषान् कुलित्थान् सर्षपांश् चणान् । कलायान् अथ मुद्गांश् च गोधूमान् अतसीस् तथा
sasyāny anyāni hartā ca martyo mohād acetanaḥ . sañjāyate muniśreṣṭhā mūṣiko nirapatrapaḥ
||63||सस्यान्य् अन्यानि हर्ता च मर्त्यो मोहाद् अचेतनः । सञ्जायते मुनिश्रेष्ठा मूषिको निरपत्रपः
tataḥ pretya muniśreṣṭhā mṛto jāyeta śūkaraḥ . śūkaro jātamātras tu rogeṇa mriyate punaḥ
||64||ततः प्रेत्य मुनिश्रेष्ठा मृतो जायेत शूकरः । शूकरो जातमात्रस् तु रोगेण म्रियते पुनः
śvā tato jāyate mūkaḥ karmaṇā tena mānavaḥ . bhūtvā śvā pañca varṣāṇi tato jāyeta mānavaḥ
||65||श्वा ततो जायते मूकः कर्मणा तेन मानवः । भूत्वा श्वा पञ्च वर्षाणि ततो जायेत मानवः
paradārābhimarśaṃ tu kṛtvā jāyeta vai vṛkaḥ . śvā śṛgālas tato gṛdhro vyālaḥ kaṅko bakas tathā
||66||परदाराभिमर्शं तु कृत्वा जायेत वै वृकः । श्वा शृगालस् ततो गृध्रो व्यालः कङ्को बकस् तथा
bhrātur bhāryāṃ tu pāpātmā yo dharṣayati mohitaḥ . puṃskokilatvam āpnoti so'pi saṃvatsaraṃ dvijāḥ
||67||भ्रातुर् भार्यां तु पापात्मा यो धर्षयति मोहितः । पुंस्कोकिलत्वम् आप्नोति सोऽपि संवत्सरं द्विजाः
sakhibhāryāṃ guror bhāryāṃ rājabhāryāṃ tathaiva ca . pradharṣayitvā kāmātmā mṛto jāyeta śūkaraḥ
||68||सखिभार्यां गुरोर् भार्यां राजभार्यां तथैव च । प्रधर्षयित्वा कामात्मा मृतो जायेत शूकरः
śūkaraḥ pañca varṣāṇi daśa varṣāṇi vai bakaḥ . pipīlikas tu māsāṃs trīn kīṭaḥ syān māsam eva ca
||69||शूकरः पञ्च वर्षाणि दश वर्षाणि वै बकः । पिपीलिकस् तु मासांस् त्रीन् कीटः स्यान् मासम् एव च
etān āsādya saṃsārān kṛmiyonau prajāyate . tatra jīvati māsāṃs tu kṛmiyonau caturdaśa
||70||एतान् आसाद्य संसारान् कृमियोनौ प्रजायते । तत्र जीवति मासांस् तु कृमियोनौ चतुर्दश
naro'dharmakṣayaṃ kṛtvā tato jāyeta mānuṣaḥ . pūrvaṃ dattvā tu yaḥ kanyāṃ dvitīye dātum icchati
||71||नरोऽधर्मक्षयं कृत्वा ततो जायेत मानुषः । पूर्वं दत्त्वा तु यः कन्यां द्वितीये दातुम् इच्छति
so'pi viprā mṛto jantuḥ krimiyonau prajāyate . tatra jīvati varṣāṇi trayodaśa dvijottamāḥ
||72||सोऽपि विप्रा मृतो जन्तुः क्रिमियोनौ प्रजायते । तत्र जीवति वर्षाणि त्रयोदश द्विजोत्तमाः
adharmasaṅkṣaye muktas tato jāyeta mānuṣaḥ . devakāryam akṛtvā tu pitṛkāryam athāpi vā
||73||अधर्मसङ्क्षये मुक्तस् ततो जायेत मानुषः । देवकार्यम् अकृत्वा तु पितृकार्यम् अथापि वा
anirvāpya pitṝn devān mṛto jāyeta vāyasaḥ . vāyasaḥ śatavarṣāṇi tato jāyeta kukkuṭaḥ
||74||अनिर्वाप्य पितॄन् देवान् मृतो जायेत वायसः । वायसः शतवर्षाणि ततो जायेत कुक्कुटः
jāyate vyālakaś cāpi māsaṃ tasmāt tu mānuṣaḥ . jyeṣṭhaṃ pitṛsamaṃ cāpi bhrātaraṃ yo'vamanyate
||75||जायते व्यालकश् चापि मासं तस्मात् तु मानुषः । ज्येष्ठं पितृसमं चापि भ्रातरं योऽवमन्यते
so'pi mṛtyum upāgamya krauñcayonau prajāyate . krauñco jīvati varṣāṇi daśa jāyeta jīvakaḥ
||76||सोऽपि मृत्युम् उपागम्य क्रौञ्चयोनौ प्रजायते । क्रौञ्चो जीवति वर्षाणि दश जायेत जीवकः
tato nidhanam āpnoti mānuṣatvam avāpnuyāt . vṛṣalo brāhmaṇīṃ gatvā kṛmiyonau prajāyate
||77||ततो निधनम् आप्नोति मानुषत्वम् अवाप्नुयात् । वृषलो ब्राह्मणीं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते
tataḥ samprāpya nidhanaṃ jāyate śūkaraḥ punaḥ . śūkaro jātamātras tu rogeṇa mriyate dvijāḥ
||78||ततः सम्प्राप्य निधनं जायते शूकरः पुनः । शूकरो जातमात्रस् तु रोगेण म्रियते द्विजाः
śvā ca vai jāyate mūḍhaḥ karmaṇā tena bho dvijāḥ . śvā bhūtvā kṛtakarmāsau jāyate mānuṣas tataḥ
||79||श्वा च वै जायते मूढः कर्मणा तेन भो द्विजाः । श्वा भूत्वा कृतकर्मासौ जायते मानुषस् ततः
tatrāpatyaṃ samutpādya mṛto jāyeta mūṣikaḥ . kṛtaghnas tu mṛto viprā yamasya viṣayaṃ gataḥ
||80||तत्रापत्यं समुत्पाद्य मृतो जायेत मूषिकः । कृतघ्नस् तु मृतो विप्रा यमस्य विषयं गतः
yamasya viṣaye krūrair baddhaḥ prāpnoti vedanām . daṇḍakaṃ mudgaraṃ śūlam agnidaṇḍaṃ ca dāruṇam
||81||यमस्य विषये क्रूरैर् बद्धः प्राप्नोति वेदनाम् । दण्डकं मुद्गरं शूलम् अग्निदण्डं च दारुणम्
asipattravanaṃ ghoraṃ vālukāṃ kūṭaśālmalīm . etāś cānyāś ca bahavo yamasya viṣayaṃ gatāḥ
||82||असिपत्त्रवनं घोरं वालुकां कूटशाल्मलीम् । एताश् चान्याश् च बहवो यमस्य विषयं गताः
yātanāḥ prāpya ghorās tu tato yāti ca bho dvijāḥ . saṃsāracakram āsādya krimiyonau prajāyate
||83||यातनाः प्राप्य घोरास् तु ततो याति च भो द्विजाः । संसारचक्रम् आसाद्य क्रिमियोनौ प्रजायते
krimir bhavati varṣāṇi daśa pañca ca bho dvijāḥ . tato garbhaṃ samāsādya tatraiva mriyate naraḥ
||84||क्रिमिर् भवति वर्षाणि दश पञ्च च भो द्विजाः । ततो गर्भं समासाद्य तत्रैव म्रियते नरः
tato garbhaśatair jantur bahuśaḥ samprapadyate . saṃsārān subahūn gatvā tatas tiryak prajāyate
||85||ततो गर्भशतैर् जन्तुर् बहुशः सम्प्रपद्यते । संसारान् सुबहून् गत्वा ततस् तिर्यक् प्रजायते
tato duḥkham anuprāpya bahuvarṣagaṇāni vai . sa punarbhavasaṃyuktas tataḥ kūrmaḥ prajāyate
||86||ततो दुःखम् अनुप्राप्य बहुवर्षगणानि वै । स पुनर्भवसंयुक्तस् ततः कूर्मः प्रजायते
dadhi hṛtvā bakaś cāpi plavo matsyān asaṃskṛtān . corayitvā tu durbuddhir madhudaṃśaḥ prajāyate
||87||दधि हृत्वा बकश् चापि प्लवो मत्स्यान् असंस्कृतान् । चोरयित्वा तु दुर्बुद्धिर् मधुदंशः प्रजायते
phalaṃ vā mūlakaṃ hṛtvā pūpaṃ vāpi pipīlikaḥ . corayitvā tu niṣpāvaṃ jāyate phalamūṣakaḥ
||88||फलं वा मूलकं हृत्वा पूपं वापि पिपीलिकः । चोरयित्वा तु निष्पावं जायते फलमूषकः
pāyasaṃ corayitvā tu tittiratvam avāpnuyāt . hṛtvā piṣṭamayaṃ pūpaṃ kumbholūkaḥ prajāyate
||89||पायसं चोरयित्वा तु तित्तिरत्वम् अवाप्नुयात् । हृत्वा पिष्टमयं पूपं कुम्भोलूकः प्रजायते
apo hṛtvā tu durbuddhir vāyaso jāyate naraḥ . kāṃsyaṃ hṛtvā tu durbuddhir hārīto jāyate naraḥ
||90||अपो हृत्वा तु दुर्बुद्धिर् वायसो जायते नरः । कांस्यं हृत्वा तु दुर्बुद्धिर् हारीतो जायते नरः
rājataṃ bhājanaṃ hṛtvā kapotaḥ samprajāyate . hṛtvā tu kāñcanaṃ bhāṇḍaṃ kṛmiyonau prajāyate
||91||राजतं भाजनं हृत्वा कपोतः सम्प्रजायते । हृत्वा तु काञ्चनं भाण्डं कृमियोनौ प्रजायते
pattrorṇaṃ corayitvā tu kuraratvaṃ niyacchati . kośakāraṃ tato hṛtvā naro jāyeta nartakaḥ
||92||पत्त्रोर्णं चोरयित्वा तु कुररत्वं नियच्छति । कोशकारं ततो हृत्वा नरो जायेत नर्तकः
aṃśukaṃ corayitvā tu śuko jāyeta mānavaḥ . corayitvā dukūlaṃ tu mṛto haṃsaḥ prajāyate
||93||अंशुकं चोरयित्वा तु शुको जायेत मानवः । चोरयित्वा दुकूलं तु मृतो हंसः प्रजायते
krauñcaḥ kārpāsikaṃ hṛtvā mṛto jāyeta mānavaḥ . corayitvā naraḥ paṭṭaṃ tv āvikaṃ caiva bho dvijāḥ
||94||क्रौञ्चः कार्पासिकं हृत्वा मृतो जायेत मानवः । चोरयित्वा नरः पट्टं त्व् आविकं चैव भो द्विजाः
kṣaumaṃ ca vastram āhṛtya śaśo jantuḥ prajāyate . cūrṇaṃ tu hṛtvā puruṣo mṛto jāyeta barhiṇaḥ
||95||क्षौमं च वस्त्रम् आहृत्य शशो जन्तुः प्रजायते । चूर्णं तु हृत्वा पुरुषो मृतो जायेत बर्हिणः
hṛtvā raktāni vastrāṇi jāyate jīvajīvakaḥ . varṇakādīṃs tathā gandhāṃś corayitveha mānavaḥ
||96||हृत्वा रक्तानि वस्त्राणि जायते जीवजीवकः । वर्णकादींस् तथा गन्धांश् चोरयित्वेह मानवः
cucchundaritvam āpnoti vipro lobhaparāyaṇaḥ . tatra jīvati varṣāṇi tato daśa ca pañca ca
||97||चुच्छुन्दरित्वम् आप्नोति विप्रो लोभपरायणः । तत्र जीवति वर्षाणि ततो दश च पञ्च च
adharmasya kṣayaṃ kṛtvā tato jāyeta mānavaḥ . corayitvā payaś cāpi balākā samprajāyate
||98||अधर्मस्य क्षयं कृत्वा ततो जायेत मानवः । चोरयित्वा पयश् चापि बलाका सम्प्रजायते
yas tu corayate tailaṃ naro mohasamanvitaḥ . so'pi viprā mṛto jantus tailapāyī prajāyate
||99||यस् तु चोरयते तैलं नरो मोहसमन्वितः । सोऽपि विप्रा मृतो जन्तुस् तैलपायी प्रजायते
aśastraṃ puruṣaṃ hatvā saśastraḥ puruṣādhamaḥ . arthārthaṃ yadi vā vairī mṛto jāyeta vai kharaḥ
||100||अशस्त्रं पुरुषं हत्वा सशस्त्रः पुरुषाधमः । अर्थार्थं यदि वा वैरी मृतो जायेत वै खरः
kharo jīvati varṣe dve tataḥ śastreṇa vadhyate . sa mṛto mṛgayonau tu nityodvigno'bhijāyate
||101||खरो जीवति वर्षे द्वे ततः शस्त्रेण वध्यते । स मृतो मृगयोनौ तु नित्योद्विग्नोऽभिजायते
mṛgo vidhyeta śastreṇa gate saṃvatsare tataḥ . hato mṛgas tato mīnaḥ so'pi jālena badhyate
||102||मृगो विध्येत शस्त्रेण गते संवत्सरे ततः । हतो मृगस् ततो मीनः सोऽपि जालेन बध्यते
māse caturthe samprāpte śvāpadaḥ samprajāyate . śvāpado daśa varṣāṇi dvīpī varṣāṇi pañca ca
||103||मासे चतुर्थे सम्प्राप्ते श्वापदः सम्प्रजायते । श्वापदो दश वर्षाणि द्वीपी वर्षाणि पञ्च च
tatas tu nidhanaṃ prāptaḥ kālaparyāyacoditaḥ . adharmasya kṣayaṃ kṛtvā mānuṣatvam avāpnuyāt
||104||ततस् तु निधनं प्राप्तः कालपर्यायचोदितः । अधर्मस्य क्षयं कृत्वा मानुषत्वम् अवाप्नुयात्
vādyaṃ hṛtvā tu puruṣo lomaśaḥ samprajāyate . tathā piṇyākasammiśram annaṃ yaś corayen naraḥ
||105||वाद्यं हृत्वा तु पुरुषो लोमशः सम्प्रजायते । तथा पिण्याकसम्मिश्रम् अन्नं यश् चोरयेन् नरः
sa jāyate babhrusaṭo dāruṇo mūṣiko naraḥ . daśan vai mānuṣān nityaṃ pāpātmā sa dvijottamāḥ
||106||स जायते बभ्रुसटो दारुणो मूषिको नरः । दशन् वै मानुषान् नित्यं पापात्मा स द्विजोत्तमाः
ghṛtaṃ hṛtvā tu durbuddhiḥ kāko madguḥ prajāyate . matsyamāṃsam atho hṛtvā kāko jāyeta mānavaḥ
||107||घृतं हृत्वा तु दुर्बुद्धिः काको मद्गुः प्रजायते । मत्स्यमांसम् अथो हृत्वा काको जायेत मानवः
lavaṇaṃ corayitvā tu cirikākaḥ prajāyate . viśvāsena tu nikṣiptaṃ yo'panihnoti mānavaḥ
||108||लवणं चोरयित्वा तु चिरिकाकः प्रजायते । विश्वासेन तु निक्षिप्तं योऽपनिह्नोति मानवः
sa gatāyur naras tena matsyayonau prajāyate . matsyayonim anuprāpya mṛto jāyeta mānuṣaḥ
||109||स गतायुर् नरस् तेन मत्स्ययोनौ प्रजायते । मत्स्ययोनिम् अनुप्राप्य मृतो जायेत मानुषः
mānuṣatvam anuprāpya kṣīṇāyur upajāyate . pāpāni tu naraḥ kṛtvā tiryag jāyeta bho dvijāḥ
||110||मानुषत्वम् अनुप्राप्य क्षीणायुर् उपजायते । पापानि तु नरः कृत्वा तिर्यग् जायेत भो द्विजाः
na cātmanaḥ pramāṇaṃ tu dharmaṃ jānāti kiñcana . ye pāpāni narāḥ kṛtvā nirasyanti vrataiḥ sadā
||111||न चात्मनः प्रमाणं तु धर्मं जानाति किञ्चन । ये पापानि नराः कृत्वा निरस्यन्ति व्रतैः सदा
sukhaduḥkhasamāyuktā vyādhimanto bhavanty uta . asaṃvītāḥ prajāyante mlecchāś cāpi na saṃśayaḥ
||112||सुखदुःखसमायुक्ता व्याधिमन्तो भवन्त्य् उत । असंवीताः प्रजायन्ते म्लेच्छाश् चापि न संशयः
narāḥ pāpasamācārā lobhamohasamanvitāḥ . varjayanti hi pāpāni janmaprabhṛti ye narāḥ
||113||नराः पापसमाचारा लोभमोहसमन्विताः । वर्जयन्ति हि पापानि जन्मप्रभृति ये नराः
arogā rūpavantaś ca dhaninas te bhavanty uta . striyo'py etena kalpena kṛtvā pāpam avāpnuyuḥ
||114||अरोगा रूपवन्तश् च धनिनस् ते भवन्त्य् उत । स्त्रियोऽप्य् एतेन कल्पेन कृत्वा पापम् अवाप्नुयुः
eteṣām eva pāpānāṃ bhāryātvam upayānti tāḥ . prāyeṇa haraṇe doṣāḥ sarva eva prakīrtitāḥ
||115||एतेषाम् एव पापानां भार्यात्वम् उपयान्ति ताः । प्रायेण हरणे दोषाः सर्व एव प्रकीर्तिताः
etad vai leśamātreṇa kathitaṃ vo dvijarṣabhāḥ . aparasmin kathāyoge bhūyaḥ śroṣyatha bho dvijāḥ
||116||एतद् वै लेशमात्रेण कथितं वो द्विजर्षभाः । अपरस्मिन् कथायोगे भूयः श्रोष्यथ भो द्विजाः
etan mayā mahābhāgā brahmaṇo vadataḥ purā . surarṣīṇāṃ śrutaṃ madhye pṛṣṭaṃ cāpi yathā tathā
||117||एतन् मया महाभागा ब्रह्मणो वदतः पुरा । सुरर्षीणां श्रुतं मध्ये पृष्टं चापि यथा तथा
mayāpi tubhyaṃ kārtsnyena yathāvad anuvarṇitam . etac chrutvā muniśreṣṭhā dharme kuruta mānasam
||118||मयापि तुभ्यं कार्त्स्न्येन यथावद् अनुवर्णितम् । एतच् छ्रुत्वा मुनिश्रेष्ठा धर्मे कुरुत मानसम्
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).