adhyāyaḥ 163
brahmovāca:
sārasvataṃ nāma tīrthaṃ sarvakāmapradaṃ śubham . bhuktimuktipradaṃ nṝṇāṃ sarvapāpapraṇāśanam
||1||सारस्वतं नाम तीर्थं सर्वकामप्रदं शुभम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं नॄणां सर्वपापप्रणाशनम्
sarvarogapraśamanaṃ sarvasiddhipradāyakam . tatremaṃ śṛṇu vṛttāntaṃ vistareṇātha nārada
||2||सर्वरोगप्रशमनं सर्वसिद्धिप्रदायकम् । तत्रेमं शृणु वृत्तान्तं विस्तरेणाथ नारद
puṣpotkaṭāt pūrvabhāge parvato lokaviśrutaḥ . śubhro nāma giriśreṣṭho gautamyā dakṣiṇe taṭe
||3||पुष्पोत्कटात् पूर्वभागे पर्वतो लोकविश्रुतः । शुभ्रो नाम गिरिश्रेष्ठो गौतम्या दक्षिणे तटे
śākalya iti vikhyāto muniḥ paramanaiṣṭhikaḥ . tasmiñ śubhre puṇyagirau tapas tepe hy anuttamam
||4||शाकल्य इति विख्यातो मुनिः परमनैष्ठिकः । तस्मिञ् शुभ्रे पुण्यगिरौ तपस् तेपे ह्य् अनुत्तमम्
tapasyantaṃ dvijaśreṣṭhaṃ gautamītīram āśritam . sarve bhūtagaṇā nityaṃ praṇamanti stuvanti tam
||5||तपस्यन्तं द्विजश्रेष्ठं गौतमीतीरम् आश्रितम् । सर्वे भूतगणा नित्यं प्रणमन्ति स्तुवन्ति तम्
agniśuśrūṣaṇaparaṃ vedādhyayanatatparam . ṛṣigandharvasumanaḥsevite tatra parvate
||6||अग्निशुश्रूषणपरं वेदाध्ययनतत्परम् । ऋषिगन्धर्वसुमनःसेविते तत्र पर्वते
tasmin girau mahāpuṇye devadvijabhayaṅkaraḥ . yajñadveṣī brahmahantā paraśur nāma rākṣasaḥ
||7||तस्मिन् गिरौ महापुण्ये देवद्विजभयङ्करः । यज्ञद्वेषी ब्रह्महन्ता परशुर् नाम राक्षसः
kāmarūpī vicarati nānārūpadharo vane . kṣaṇaṃ ca brahmarūpeṇa kadācid vyāghrarūpadhṛk
||8||कामरूपी विचरति नानारूपधरो वने । क्षणं च ब्रह्मरूपेण कदाचिद् व्याघ्ररूपधृक्
kadācid devarūpeṇa kadācit paśurūpadhṛk . kadācit pramadārūpaḥ kadācin mṛgarūpataḥ
||9||कदाचिद् देवरूपेण कदाचित् पशुरूपधृक् । कदाचित् प्रमदारूपः कदाचिन् मृगरूपतः
kadācid bālarūpeṇa evaṃ carati pāpakṛt . yatrāste brāhmaṇo vidvāñ śākalyo munisattamaḥ
||10||कदाचिद् बालरूपेण एवं चरति पापकृत् । यत्रास्ते ब्राह्मणो विद्वाञ् शाकल्यो मुनिसत्तमः
tam āyāti mahāpāpī paraśū rākṣasādhamaḥ . śuciṣmantaṃ dvijaśreṣṭhaṃ paraśur nityam eva ca
||11||तम् आयाति महापापी परशू राक्षसाधमः । शुचिष्मन्तं द्विजश्रेष्ठं परशुर् नित्यम् एव च
netuṃ hantuṃ pravṛtto'pi na śaśāka sa pāpakṛt . sa kadācid dvijaśreṣṭho devān abhyarcya yatnataḥ
||12||नेतुं हन्तुं प्रवृत्तोऽपि न शशाक स पापकृत् । स कदाचिद् द्विजश्रेष्ठो देवान् अभ्यर्च्य यत्नतः
bhoktukāmaḥ kilāyātas tatrāyāt paraśur mune . brahmarūpadharo bhūtvā śithilaḥ palito'balī . kanyām ādāya kāñcic ca śākalyaṃ vākyam abravīt
||13||भोक्तुकामः किलायातस् तत्रायात् परशुर् मुने । ब्रह्मरूपधरो भूत्वा शिथिलः पलितोऽबली । कन्याम् आदाय काञ्चिच् च शाकल्यं वाक्यम् अब्रवीत्
paraśur uvāca:
bhojanasyārthinaṃ viddhi māṃ ca kanyām imāṃ dvija . ātithyakāle samprāptaṃ kṛtakṛtyo'si mānada
||14||भोजनस्यार्थिनं विद्धि मां च कन्याम् इमां द्विज । आतिथ्यकाले सम्प्राप्तं कृतकृत्योऽसि मानद
ta eva dhanyā loke'smin yeṣām atithayo gṛhāt . pūrṇābhilāṣā niryānti jīvanto'pi mṛtāḥ pare
||15||त एव धन्या लोकेऽस्मिन् येषाम् अतिथयो गृहात् । पूर्णाभिलाषा निर्यान्ति जीवन्तोऽपि मृताः परे
bhojane tūpaviṣṭe tu ātmārthaṃ kalpitaṃ tu yat . atithibhyas tu yo dadyād dattā tena vasundharā
||16||भोजने तूपविष्टे तु आत्मार्थं कल्पितं तु यत् । अतिथिभ्यस् तु यो दद्याद् दत्ता तेन वसुन्धरा
brahmovāca:
etac chrutvā tu śākalyo dadāmīty evam abravīt . āsane copaveśyāthājñānāt taṃ paraśuṃ dvijam
||17||एतच् छ्रुत्वा तु शाकल्यो ददामीत्य् एवम् अब्रवीत् । आसने चोपवेश्याथाज्ञानात् तं परशुं द्विजम्
yathānyāyaṃ pūjayitvā śākalyo bhojanaṃ dadau . āpośanaṃ kare kṛtvā paraśur vākyam abravīt
||18||यथान्यायं पूजयित्वा शाकल्यो भोजनं ददौ । आपोशनं करे कृत्वा परशुर् वाक्यम् अब्रवीत्
paraśur uvāca:
dūrād abhyāgataṃ śrāntam anugacchanti devatāḥ . tasmiṃs tṛpte tu tṛptāḥ syur atṛpte tu viparyayaḥ
||19||दूराद् अभ्यागतं श्रान्तम् अनुगच्छन्ति देवताः । तस्मिंस् तृप्ते तु तृप्ताः स्युर् अतृप्ते तु विपर्ययः
atithiś cāpavādī ca dvāv etau viśvabāndhavau . apavādī haret pāpam atithiḥ svargasaṅkramaḥ
||20||अतिथिश् चापवादी च द्वाव् एतौ विश्वबान्धवौ । अपवादी हरेत् पापम् अतिथिः स्वर्गसङ्क्रमः
abhyāgataṃ pathi śrāntaṃ sāvajñaṃ yo'bhivīkṣate . tatkṣaṇād eva naśyanti tasya dharmayaśaḥśriyaḥ
||21||अभ्यागतं पथि श्रान्तं सावज्ञं योऽभिवीक्षते । तत्क्षणाद् एव नश्यन्ति तस्य धर्मयशःश्रियः
tasmād abhyāgataḥ śrānto yāce'haṃ tvāṃ dvijottama . dāsyase yadi me kāmaṃ tad bhokṣye'haṃ na cānyathā
||22||तस्माद् अभ्यागतः श्रान्तो याचेऽहं त्वां द्विजोत्तम । दास्यसे यदि मे कामं तद् भोक्ष्येऽहं न चान्यथा
brahmovāca:
dattam ity eva śākalyo bhuṅkṣvety evāha rākṣasam . tataḥ provāca paraśur ahaṃ rākṣasasattamaḥ
||23||दत्तम् इत्य् एव शाकल्यो भुङ्क्ष्वेत्य् एवाह राक्षसम् । ततः प्रोवाच परशुर् अहं राक्षससत्तमः
nāhaṃ dvijas tava ripur na vṛddhaḥ palitaḥ kṛśaḥ . bahūni me vyatītāni varṣāṇi tvāṃ prapaśyataḥ
||24||नाहं द्विजस् तव रिपुर् न वृद्धः पलितः कृशः । बहूनि मे व्यतीतानि वर्षाणि त्वां प्रपश्यतः
śuṣyanti mama gātrāṇi grīṣme svalpodakaṃ yathā . tasmān neṣye sānugaṃ tvāṃ bhakṣayiṣye dvijottama
||25||शुष्यन्ति मम गात्राणि ग्रीष्मे स्वल्पोदकं यथा । तस्मान् नेष्ये सानुगं त्वां भक्षयिष्ये द्विजोत्तम
brahmovāca:
śrutvā paraśuvākyaṃ tac chākalyo vākyam abravīt
||26||श्रुत्वा परशुवाक्यं तच् छाकल्यो वाक्यम् अब्रवीत्
śākalya uvāca:
ye mahākulasambhūtā vijñātasakalāgamāḥ . tat pratiśrutam abhyeti na jātv atra viparyayam
||27||ये महाकुलसम्भूता विज्ञातसकलागमाः । तत् प्रतिश्रुतम् अभ्येति न जात्व् अत्र विपर्ययम्
yathocitaṃ kuru sakhe tathāpi śṛṇu me vacaḥ . nihantum apy udyateṣu vaktavyaṃ hitam uttamaiḥ
||28||यथोचितं कुरु सखे तथापि शृणु मे वचः । निहन्तुम् अप्य् उद्यतेषु वक्तव्यं हितम् उत्तमैः
brāhmaṇo'haṃ vajratanuḥ sarvato rakṣako hariḥ . pādau rakṣatu me viṣṇuḥ śiro devo janārdanaḥ
||29||ब्राह्मणोऽहं वज्रतनुः सर्वतो रक्षको हरिः । पादौ रक्षतु मे विष्णुः शिरो देवो जनार्दनः
bāhū rakṣatu vārāhaḥ pṛṣṭhaṃ rakṣatu kūrmarāṭ . hṛdayaṃ rakṣatāt kṛṣṇo hy aṅgulī rakṣatān mṛgaḥ
||30||बाहू रक्षतु वाराहः पृष्ठं रक्षतु कूर्मराट् । हृदयं रक्षतात् कृष्णो ह्य् अङ्गुली रक्षतान् मृगः
mukhaṃ rakṣatu vāgīśo netre rakṣatu pakṣigaḥ . śrotraṃ rakṣatu vitteśaḥ sarvato rakṣatād bhavaḥ . nānāpatsv ekaśaraṇaṃ devo nārāyaṇaḥ svayam
||31||मुखं रक्षतु वागीशो नेत्रे रक्षतु पक्षिगः । श्रोत्रं रक्षतु वित्तेशः सर्वतो रक्षताद् भवः । नानापत्स्व् एकशरणं देवो नारायणः स्वयम्
brahmovāca:
evam uktvā tu śākalyo naya vā bhakṣa vā sukham . māṃ rākṣasendra paraśo tvam idānīm atandritaḥ
||32||एवम् उक्त्वा तु शाकल्यो नय वा भक्ष वा सुखम् । मां राक्षसेन्द्र परशो त्वम् इदानीम् अतन्द्रितः
rākṣasas tasya vacanād bhakṣaṇāya samudyataḥ . nāsty eva hṛdaye nūnaṃ pāpināṃ karuṇākaṇaḥ
||33||राक्षसस् तस्य वचनाद् भक्षणाय समुद्यतः । नास्त्य् एव हृदये नूनं पापिनां करुणाकणः
daṃṣṭrākarālavadano gatvā tasyāntikaṃ tadā . brāhmaṇaṃ taṃ nirīkṣyaivaṃ paraśur vākyam abravīt
||34||दंष्ट्राकरालवदनो गत्वा तस्यान्तिकं तदा । ब्राह्मणं तं निरीक्ष्यैवं परशुर् वाक्यम् अब्रवीत्
paraśur uvāca:
śaṅkhacakragadāpāṇiṃ tvāṃ paśye'haṃ dvijottama . sahasrapādaśirasaṃ sahasrākṣakaraṃ vibhum
||35||शङ्खचक्रगदापाणिं त्वां पश्येऽहं द्विजोत्तम । सहस्रपादशिरसं सहस्राक्षकरं विभुम्
sarvabhūtaikanilayaṃ chandorūpaṃ jaganmayam . tvām adya vipra paśyāmi nāsti te pūrvakaṃ vapuḥ
||36||सर्वभूतैकनिलयं छन्दोरूपं जगन्मयम् । त्वाम् अद्य विप्र पश्यामि नास्ति ते पूर्वकं वपुः
tasmāt prasādaye vipra tvam eva śaraṇaṃ bhava . jñānaṃ dehi mahābuddhe tīrthaṃ brūhy aghaniṣkṛtim
||37||तस्मात् प्रसादये विप्र त्वम् एव शरणं भव । ज्ञानं देहि महाबुद्धे तीर्थं ब्रूह्य् अघनिष्कृतिम्
mahatāṃ darśanaṃ brahmañ jāyate nahi niṣphalam . dveṣād ajñānato vāpi prasaṅgād vā pramādataḥ
||38||महतां दर्शनं ब्रह्मञ् जायते नहि निष्फलम् । द्वेषाद् अज्ञानतो वापि प्रसङ्गाद् वा प्रमादतः
ayasaḥ sparśasaṃsparśo rukmatvāyaiva jāyate
||39||अयसः स्पर्शसंस्पर्शो रुक्मत्वायैव जायते
brahmovāca:
etad vākyaṃ samākarṇya rākṣasena samīritam . śākalyaḥ kṛpayā prāha varadā sā sarasvatī
||40||एतद् वाक्यं समाकर्ण्य राक्षसेन समीरितम् । शाकल्यः कृपया प्राह वरदा सा सरस्वती
tavācirād daityapate tataḥ stuhi janārdanam . manorathaphalaprāptau nānyan nārāyaṇastuteḥ
||41||तवाचिराद् दैत्यपते ततः स्तुहि जनार्दनम् । मनोरथफलप्राप्तौ नान्यन् नारायणस्तुतेः
kiñcid apy asti loke'smin kāraṇaṃ śṛṇu rākṣasa . prasannā tava sā devī madvākyāc ca bhaviṣyati
||42||किञ्चिद् अप्य् अस्ति लोकेऽस्मिन् कारणं शृणु राक्षस । प्रसन्ना तव सा देवी मद्वाक्याच् च भविष्यति
brahmovāca:
tathety uktvā sa paraśur gaṅgāṃ trailokyapāvanīm . snātvā śucir yatamanā gaṅgām abhimukhaḥ sthitaḥ
||43||तथेत्य् उक्त्वा स परशुर् गङ्गां त्रैलोक्यपावनीम् । स्नात्वा शुचिर् यतमना गङ्गाम् अभिमुखः स्थितः
tatrāpaśyad divyarūpāṃ divyagandhānulepanām . sarasvatīṃ jagaddhātrīṃ śākalyavacane sthitām
||44||तत्रापश्यद् दिव्यरूपां दिव्यगन्धानुलेपनाम् । सरस्वतीं जगद्धात्रीं शाकल्यवचने स्थिताम्
jagajjāḍyaharāṃ viśvajananīṃ bhuvaneśvarīm . tām uvāca vinītātmā paraśur gatakalmaṣaḥ
||45||जगज्जाड्यहरां विश्वजननीं भुवनेश्वरीम् । ताम् उवाच विनीतात्मा परशुर् गतकल्मषः
paraśur uvāca:
guruḥ śākalya ity āha mākāntaṃ stuhi vidhvajam . tava prasādāt sā śaktir yathā me syāt tathā kuru
||46||गुरुः शाकल्य इत्य् आह माकान्तं स्तुहि विध्वजम् । तव प्रसादात् सा शक्तिर् यथा मे स्यात् तथा कुरु
brahmovāca:
tathāstv iti ca sā prāha paraśuṃ śrīsarasvatī . sarasvatyāḥ prasādena paraśus taṃ janārdanam
||47||तथास्त्व् इति च सा प्राह परशुं श्रीसरस्वती । सरस्वत्याः प्रसादेन परशुस् तं जनार्दनम्
tuṣṭāva vividhair vākyais tatas tuṣṭo'bhavad dhariḥ . varaṃ prādād rākṣasāya kṛpāsindhur janārdanaḥ
||48||तुष्टाव विविधैर् वाक्यैस् ततस् तुष्टोऽभवद् धरिः । वरं प्रादाद् राक्षसाय कृपासिन्धुर् जनार्दनः
janārdana uvāca:
yad yan manogataṃ rakṣas tat tat sarvaṃ bhaviṣyati
||49||यद् यन् मनोगतं रक्षस् तत् तत् सर्वं भविष्यति
brahmovāca:
śākalyasya prasādena gautamyāś ca prasādataḥ . sarasvatyāḥ prasādena narasiṃhaprasādataḥ
||50||शाकल्यस्य प्रसादेन गौतम्याश् च प्रसादतः । सरस्वत्याः प्रसादेन नरसिंहप्रसादतः
pāpiṣṭho'pi tadā rakṣaḥ paraśur divam eyivān . sarvatīrthāṅghripadmasya prasādāc chārṅgadhanvanaḥ
||51||पापिष्ठोऽपि तदा रक्षः परशुर् दिवम् एयिवान् । सर्वतीर्थाङ्घ्रिपद्मस्य प्रसादाच् छार्ङ्गधन्वनः
tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ sārasvatam iti śrutam . tatra snānena dānena viṣṇuloke mahīyate
||52||ततः प्रभृति तत् तीर्थं सारस्वतम् इति श्रुतम् । तत्र स्नानेन दानेन विष्णुलोके महीयते
vāgjavaiṣṇavaśākalyaparaśuprabhavāṇi hi . bahūny abhūvaṃs tīrthāni tasmin vai śvetaparvate
||53||वाग्जवैष्णवशाकल्यपरशुप्रभवाणि हि । बहून्य् अभूवंस् तीर्थानि तस्मिन् वै श्वेतपर्वते
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).