adhyāyaḥ 55
brahmovāca:
sa niṣkramyodarāt tasya bālasya munisattamāḥ . punaś caikārṇavām urvīm apaśyaj janavarjitām
||1||स निष्क्रम्योदरात् तस्य बालस्य मुनिसत्तमाः । पुनश् चैकार्णवाम् उर्वीम् अपश्यज् जनवर्जिताम्
pūrvadṛṣṭaṃ ca taṃ devaṃ dadarśa śiśurūpiṇam . śākhāyāṃ vaṭavṛkṣasya paryaṅkopari saṃsthitam
||2||पूर्वदृष्टं च तं देवं ददर्श शिशुरूपिणम् । शाखायां वटवृक्षस्य पर्यङ्कोपरि संस्थितम्
śrīvatsavakṣasaṃ devaṃ pītavastraṃ caturbhujam . jagad ādāya tiṣṭhantaṃ padmapattrāyatekṣaṇam
||3||श्रीवत्सवक्षसं देवं पीतवस्त्रं चतुर्भुजम् । जगद् आदाय तिष्ठन्तं पद्मपत्त्रायतेक्षणम्
so'pi taṃ munim āyāntaṃ plavamānam acetanam . dṛṣṭvā mukhād viniṣkrāntaṃ provāca prahasann iva
||4||सोऽपि तं मुनिम् आयान्तं प्लवमानम् अचेतनम् । दृष्ट्वा मुखाद् विनिष्क्रान्तं प्रोवाच प्रहसन्न् इव
śrībhagavān uvāca:
kaccit tvayoṣitaṃ vatsa viśrāntaṃ ca mamodare . bhramamāṇaś ca kiṃ tatra āścaryaṃ dṛṣṭavān asi
||5||कच्चित् त्वयोषितं वत्स विश्रान्तं च ममोदरे । भ्रममाणश् च किं तत्र आश्चर्यं दृष्टवान् असि
bhakto'si me muniśreṣṭha śrānto'si ca mamāśritaḥ . tena tvām upakārāya sambhāṣe paśya mām iha
||6||भक्तोऽसि मे मुनिश्रेष्ठ श्रान्तोऽसि च ममाश्रितः । तेन त्वाम् उपकाराय सम्भाषे पश्य माम् इह
brahmovāca:
śrutvā sa vacanaṃ tasya samprahṛṣṭatanūruhaḥ . dadarśa taṃ suduṣprekṣaṃ ratnair divyair alaṅkṛtam
||7||श्रुत्वा स वचनं तस्य सम्प्रहृष्टतनूरुहः । ददर्श तं सुदुष्प्रेक्षं रत्नैर् दिव्यैर् अलङ्कृतम्
prasannā nirmalā dṛṣṭir muhūrtāt tasya bho dvijāḥ . prasādāt tasya devasya prādurbhūtā punar navā
||8||प्रसन्ना निर्मला दृष्टिर् मुहूर्तात् तस्य भो द्विजाः । प्रसादात् तस्य देवस्य प्रादुर्भूता पुनर् नवा
raktāṅgulitalau pādau tatas tasya surārcitau . praṇamya śirasā viprā harṣagadgadayā girā
||9||रक्ताङ्गुलितलौ पादौ ततस् तस्य सुरार्चितौ । प्रणम्य शिरसा विप्रा हर्षगद्गदया गिरा
kṛtāñjalis tadā hṛṣṭo vismitaś ca punaḥ punaḥ . dṛṣṭvā taṃ paramātmānaṃ saṃstotum upacakrame
||10||कृताञ्जलिस् तदा हृष्टो विस्मितश् च पुनः पुनः । दृष्ट्वा तं परमात्मानं संस्तोतुम् उपचक्रमे
mārkaṇḍeya uvāca:
devadeva jagannātha māyābālavapurdhara . trāhi māṃ cārupadmākṣa duḥkhitaṃ śaraṇāgatam
||11||देवदेव जगन्नाथ मायाबालवपुर्धर । त्राहि मां चारुपद्माक्ष दुःखितं शरणागतम्
santapto'smi suraśreṣṭha saṃvartākhyena vahninā . aṅgāravarṣabhītaṃ ca trāhi māṃ puruṣottama
||12||सन्तप्तोऽस्मि सुरश्रेष्ठ संवर्ताख्येन वह्निना । अङ्गारवर्षभीतं च त्राहि मां पुरुषोत्तम
śoṣitaś ca pracaṇḍena vāyunā jagadāyunā . vihvalo'haṃ tathā śrāntas trāhi māṃ puruṣottama
||13||शोषितश् च प्रचण्डेन वायुना जगदायुना । विह्वलोऽहं तथा श्रान्तस् त्राहि मां पुरुषोत्तम
tāpitaś ca taśāmātyaiḥ pralayāvartakādibhiḥ . na śāntim adhigacchāmi trāhi māṃ puruṣottama
||14||तापितश् च तशामात्यैः प्रलयावर्तकादिभिः । न शान्तिम् अधिगच्छामि त्राहि मां पुरुषोत्तम
tṛṣitaś ca kṣudhāviṣṭo duḥkhitaś ca jagatpate . trātāraṃ nātra paśyāmi trāhi māṃ puruṣottama
||15||तृषितश् च क्षुधाविष्टो दुःखितश् च जगत्पते । त्रातारं नात्र पश्यामि त्राहि मां पुरुषोत्तम
asminn ekārṇave ghore vinaṣṭe sacarācare . na cāntam adhigacchāmi trāhi māṃ puruṣottama
||16||अस्मिन्न् एकार्णवे घोरे विनष्टे सचराचरे । न चान्तम् अधिगच्छामि त्राहि मां पुरुषोत्तम
tavodare ca deveśa mayā dṛṣṭaṃ carācaram . vismito'haṃ viṣaṇṇaś ca trāhi māṃ puruṣottama
||17||तवोदरे च देवेश मया दृष्टं चराचरम् । विस्मितोऽहं विषण्णश् च त्राहि मां पुरुषोत्तम
saṃsāre'smin nirālambe prasīda puruṣottama . prasīda vibudhaśreṣṭha prasīda vibudhapriya
||18||संसारेऽस्मिन् निरालम्बे प्रसीद पुरुषोत्तम । प्रसीद विबुधश्रेष्ठ प्रसीद विबुधप्रिय
prasīda vibudhāṃ nātha prasīda vibudhālaya . prasīda sarvalokeśa jagatkāraṇakāraṇa
||19||प्रसीद विबुधां नाथ प्रसीद विबुधालय । प्रसीद सर्वलोकेश जगत्कारणकारण
prasīda sarvakṛd deva prasīda mama bhūdhara . prasīda salilāvāsa prasīda madhusūdana
||20||प्रसीद सर्वकृद् देव प्रसीद मम भूधर । प्रसीद सलिलावास प्रसीद मधुसूदन
prasīda kamalākānta prasīda tridaśeśvara . prasīda kaṃsakeśīghna prasīdāriṣṭanāśana
||21||प्रसीद कमलाकान्त प्रसीद त्रिदशेश्वर । प्रसीद कंसकेशीघ्न प्रसीदारिष्टनाशन
prasīda kṛṣṇa daityaghna prasīda danujāntaka . prasīda mathurāvāsa prasīda yadunandana
||22||प्रसीद कृष्ण दैत्यघ्न प्रसीद दनुजान्तक । प्रसीद मथुरावास प्रसीद यदुनन्दन
prasīda śakrāvaraja prasīda varadāvyaya . tvaṃ mahī tvaṃ jalaṃ deva tvam agnis tvaṃ samīraṇaḥ
||23||प्रसीद शक्रावरज प्रसीद वरदाव्यय । त्वं मही त्वं जलं देव त्वम् अग्निस् त्वं समीरणः
tvaṃ nabhas tvaṃ manaś caiva tvam ahaṅkāra eva ca . tvaṃ buddhiḥ prakṛtiś caiva sattvādyās tvaṃ jagatpate
||24||त्वं नभस् त्वं मनश् चैव त्वम् अहङ्कार एव च । त्वं बुद्धिः प्रकृतिश् चैव सत्त्वाद्यास् त्वं जगत्पते
puruṣas tvaṃ jagadvyāpī puruṣād api cottamaḥ . tvam indriyāṇi sarvāṇi śabdādyā viṣayāḥ prabho
||25||पुरुषस् त्वं जगद्व्यापी पुरुषाद् अपि चोत्तमः । त्वम् इन्द्रियाणि सर्वाणि शब्दाद्या विषयाः प्रभो
tvaṃ dikpālāś ca dharmāś ca vedā yajñāḥ sadakṣiṇāḥ . tvam indras tvaṃ śivo devas tvaṃ havis tvaṃ hutāśanaḥ
||26||त्वं दिक्पालाश् च धर्माश् च वेदा यज्ञाः सदक्षिणाः । त्वम् इन्द्रस् त्वं शिवो देवस् त्वं हविस् त्वं हुताशनः
tvaṃ yamaḥ pitṛrāṭ deva tvaṃ rakṣodhipatiḥ svayam . varuṇas tvam apāṃ nātha tvaṃ vāyus tvaṃ dhaneśvaraḥ
||27||त्वं यमः पितृराट् देव त्वं रक्षोधिपतिः स्वयम् । वरुणस् त्वम् अपां नाथ त्वं वायुस् त्वं धनेश्वरः
tvam īśānas tvam anantas tvaṃ gaṇeśaś ca ṣaṇmukhaḥ . vasavas tvaṃ tathā rudrās tvam ādityāś ca khecarāḥ
||28||त्वम् ईशानस् त्वम् अनन्तस् त्वं गणेशश् च षण्मुखः । वसवस् त्वं तथा रुद्रास् त्वम् आदित्याश् च खेचराः
dānavās tvaṃ tathā yakṣās tvaṃ daityāḥ samarudgaṇāḥ . siddhāś cāpsaraso nāgā gandharvās tvaṃ sacāraṇāḥ
||29||दानवास् त्वं तथा यक्षास् त्वं दैत्याः समरुद्गणाः । सिद्धाश् चाप्सरसो नागा गन्धर्वास् त्वं सचारणाः
pitaro vālakhilyāś ca prajānāṃ patayo'cyuta . munayas tvam ṛṣigaṇās tvam aśvinau niśācarāḥ
||30||पितरो वालखिल्याश् च प्रजानां पतयोऽच्युत । मुनयस् त्वम् ऋषिगणास् त्वम् अश्विनौ निशाचराः
anyāś ca jātayas tvaṃ hi yat kiñcij jīvasañjñitam . kiṃ cātra bahunoktena brahmādistambagocaram
||31||अन्याश् च जातयस् त्वं हि यत् किञ्चिज् जीवसञ्ज्ञितम् । किं चात्र बहुनोक्तेन ब्रह्मादिस्तम्बगोचरम्
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca tvaṃ jagat sacarācaram . yat te rūpaṃ paraṃ deva kūṭastham acalaṃ dhruvam
||32||भूतं भव्यं भविष्यं च त्वं जगत् सचराचरम् । यत् ते रूपं परं देव कूटस्थम् अचलं ध्रुवम्
brahmādyās tan na jānanti katham anye'lpamedhasaḥ . deva śuddhasvabhāvo'si nityas tvaṃ prakṛteḥ paraḥ
||33||ब्रह्माद्यास् तन् न जानन्ति कथम् अन्येऽल्पमेधसः । देव शुद्धस्वभावोऽसि नित्यस् त्वं प्रकृतेः परः
avyaktaḥ śāśvato'nantaḥ sarvavyāpī maheśvaraḥ . tvam ākāśaḥ paraḥ śānto ajas tvaṃ vibhur avyayaḥ
||34||अव्यक्तः शाश्वतोऽनन्तः सर्वव्यापी महेश्वरः । त्वम् आकाशः परः शान्तो अजस् त्वं विभुर् अव्ययः
evaṃ tvāṃ nirguṇaṃ stotuṃ kaḥ śaknoti nirañjanam . stuto'si yan mayā deva vikalenālpacetasā . tat sarvaṃ devadeveśa kṣantum arhasi cāvyaya
||35||एवं त्वां निर्गुणं स्तोतुं कः शक्नोति निरञ्जनम् । स्तुतोऽसि यन् मया देव विकलेनाल्पचेतसा । तत् सर्वं देवदेवेश क्षन्तुम् अर्हसि चाव्यय
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).