adhyāyaḥ 40
brahmovāca:
evaṃ dṛṣṭvā tadā dakṣaḥ śambhor vīryaṃ dvijottamāḥ . prāñjaliḥ praṇato bhūtvā saṃstotum upacakrame
||1||एवं दृष्ट्वा तदा दक्षः शम्भोर् वीर्यं द्विजोत्तमाः । प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा संस्तोतुम् उपचक्रमे
dakṣa uvāca:
namas te devadeveśa namas te'ndhakasūdana . devendra tvaṃ balaśreṣṭha devadānavapūjita
||2||नमस् ते देवदेवेश नमस् तेऽन्धकसूदन । देवेन्द्र त्वं बलश्रेष्ठ देवदानवपूजित
sahasrākṣa virūpākṣa tryakṣa yakṣādhipapriya . sarvataḥpāṇipādas tvaṃ sarvatokṣiśiromukhaḥ
||3||सहस्राक्ष विरूपाक्ष त्र्यक्ष यक्षाधिपप्रिय । सर्वतःपाणिपादस् त्वं सर्वतोक्षिशिरोमुखः
sarvataḥśrutimāṃl loke sarvam āvṛtya tiṣṭhasi . śaṅkukarṇo mahākarṇaḥ kumbhakarṇo'rṇavālayaḥ
||4||सर्वतःश्रुतिमांल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठसि । शङ्कुकर्णो महाकर्णः कुम्भकर्णोऽर्णवालयः
gajendrakarṇo gokarṇaḥ śatakarṇo namo'stu te . śatodaraḥ śatāvartaḥ śatajihvaḥ sanātanaḥ
||5||गजेन्द्रकर्णो गोकर्णः शतकर्णो नमोऽस्तु ते । शतोदरः शतावर्तः शतजिह्वः सनातनः
gāyanti tvāṃ gāyatriṇo arcayanty arkam arkiṇaḥ . devadānavagoptā ca brahmā ca tvaṃ śatakratuḥ
||6||गायन्ति त्वां गायत्रिणो अर्चयन्त्य् अर्कम् अर्किणः । देवदानवगोप्ता च ब्रह्मा च त्वं शतक्रतुः
mūrtimāṃs tvaṃ mahāmūrtiḥ samudraḥ sarasāṃ nidhiḥ . tvayi sarvā devatā hi gāvo goṣṭha ivāsate
||7||मूर्तिमांस् त्वं महामूर्तिः समुद्रः सरसां निधिः । त्वयि सर्वा देवता हि गावो गोष्ठ इवासते
tvattaḥ śarīre paśyāmi somam agnijaleśvaram . ādityam atha viṣṇuṃ ca brahmāṇaṃ sabṛhaspatim
||8||त्वत्तः शरीरे पश्यामि सोमम् अग्निजलेश्वरम् । आदित्यम् अथ विष्णुं च ब्रह्माणं सबृहस्पतिम्
kriyā karaṇakārye ca kartā kāraṇam eva ca . asac ca sadasac caiva tathaiva prabhavāvyayau
||9||क्रिया करणकार्ये च कर्ता कारणम् एव च । असच् च सदसच् चैव तथैव प्रभवाव्ययौ
namo bhavāya śarvāya rudrāya varadāya ca . paśūnāṃ pataye caiva namo'stv andhakaghātine
||10||नमो भवाय शर्वाय रुद्राय वरदाय च । पशूनां पतये चैव नमोऽस्त्व् अन्धकघातिने
trijaṭāya triśīrṣāya triśūlavaradhāriṇe . tryambakāya trinetrāya tripuraghnāya vai namaḥ
||11||त्रिजटाय त्रिशीर्षाय त्रिशूलवरधारिणे । त्र्यम्बकाय त्रिनेत्राय त्रिपुरघ्नाय वै नमः
namaś caṇḍāya muṇḍāya viśvacaṇḍadharāya ca . daṇḍine śaṅkukarṇāya daṇḍidaṇḍāya vai namaḥ
||12||नमश् चण्डाय मुण्डाय विश्वचण्डधराय च । दण्डिने शङ्कुकर्णाय दण्डिदण्डाय वै नमः
namo'rdhadaṇḍikeśāya śuṣkāya vikṛtāya ca . vilohitāya dhūmrāya nīlagrīvāya vai namaḥ
||13||नमोऽर्धदण्डिकेशाय शुष्काय विकृताय च । विलोहिताय धूम्राय नीलग्रीवाय वै नमः
namo'stv apratirūpāya virūpāya śivāya ca . sūryāya sūryapataye sūryadhvajapatākine
||14||नमोऽस्त्व् अप्रतिरूपाय विरूपाय शिवाय च । सूर्याय सूर्यपतये सूर्यध्वजपताकिने
namaḥ pramathanāśāya vṛṣaskandhāya vai namaḥ . namo hiraṇyagarbhāya hiraṇyakavacāya ca
||15||नमः प्रमथनाशाय वृषस्कन्धाय वै नमः । नमो हिरण्यगर्भाय हिरण्यकवचाय च
hiraṇyakṛtacūḍāya hiraṇyapataye namaḥ . śatrughātāya caṇḍāya parṇasaṅghaśayāya ca
||16||हिरण्यकृतचूडाय हिरण्यपतये नमः । शत्रुघाताय चण्डाय पर्णसङ्घशयाय च
namaḥ stutāya stutaye stūyamānāya vai namaḥ . sarvāya sarvabhakṣāya sarvabhūtāntarātmane
||17||नमः स्तुताय स्तुतये स्तूयमानाय वै नमः । सर्वाय सर्वभक्षाय सर्वभूतान्तरात्मने
namo homāya mantrāya śukladhvajapatākine . namo'namyāya namyāya namaḥ kilakilāya ca
||18||नमो होमाय मन्त्राय शुक्लध्वजपताकिने । नमोऽनम्याय नम्याय नमः किलकिलाय च
namas tvāṃ śayamānāya śayitāyotthitāya ca . sthitāya dhāvamānāya kubjāya kuṭilāya ca
||19||नमस् त्वां शयमानाय शयितायोत्थिताय च । स्थिताय धावमानाय कुब्जाय कुटिलाय च
namo nartanaśīlāya mukhavāditrakāriṇe . bādhāpahāya lubdhāya gītavāditrakāriṇe
||20||नमो नर्तनशीलाय मुखवादित्रकारिणे । बाधापहाय लुब्धाय गीतवादित्रकारिणे
namo jyeṣṭhāya śreṣṭhāya balapramathanāya ca . ugrāya ca namo nityaṃ namaś ca daśabāhave
||21||नमो ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय बलप्रमथनाय च । उग्राय च नमो नित्यं नमश् च दशबाहवे
namaḥ kapālahastāya sitabhasmapriyāya ca . vibhīṣaṇāya bhīmāya bhīṣmavratadharāya ca
||22||नमः कपालहस्ताय सितभस्मप्रियाय च । विभीषणाय भीमाय भीष्मव्रतधराय च
nānāvikṛtavaktrāya khaḍgajihvogradaṃṣṭriṇe . pakṣamāsalavārdhāya tumbīvīṇāpriyāya ca
||23||नानाविकृतवक्त्राय खड्गजिह्वोग्रदंष्ट्रिणे । पक्षमासलवार्धाय तुम्बीवीणाप्रियाय च
aghoraghorarūpāya ghorāghoratarāya ca . namaḥ śivāya śāntāya namaḥ śāntatamāya ca
||24||अघोरघोररूपाय घोराघोरतराय च । नमः शिवाय शान्ताय नमः शान्ततमाय च
namo buddhāya śuddhāya saṃvibhāgapriyāya ca . pavanāya pataṅgāya namaḥ sāṅkhyaparāya ca
||25||नमो बुद्धाय शुद्धाय संविभागप्रियाय च । पवनाय पतङ्गाय नमः साङ्ख्यपराय च
namaś caṇḍaikaghaṇṭāya ghaṇṭājalpāya ghaṇṭine . sahasraśataghaṇṭāya ghaṇṭāmālāpriyāya ca
||26||नमश् चण्डैकघण्टाय घण्टाजल्पाय घण्टिने । सहस्रशतघण्टाय घण्टामालाप्रियाय च
prāṇadaṇḍāya nityāya namas te lohitāya ca . hūṃhūṅkārāya rudrāya bhagākārapriyāya ca
||27||प्राणदण्डाय नित्याय नमस् ते लोहिताय च । हूंहूङ्काराय रुद्राय भगाकारप्रियाय च
namo'pāravate nityaṃ girivṛkṣapriyāya ca . namo yajñādhipataye bhūtāya prasutāya ca
||28||नमोऽपारवते नित्यं गिरिवृक्षप्रियाय च । नमो यज्ञाधिपतये भूताय प्रसुताय च
yajñavāhāya dāntāya tapyāya ca bhagāya ca . namas taṭāya taṭyāya taṭinīpataye namaḥ
||29||यज्ञवाहाय दान्ताय तप्याय च भगाय च । नमस् तटाय तट्याय तटिनीपतये नमः
annadāyānnapataye namas tv annabhujāya ca . namaḥ sahasraśīrṣāya sahasracaraṇāya ca
||30||अन्नदायान्नपतये नमस् त्व् अन्नभुजाय च । नमः सहस्रशीर्षाय सहस्रचरणाय च
sahasroddhataśūlāya sahasranayanāya ca . namo bālārkavarṇāya bālarūpadharāya ca
||31||सहस्रोद्धतशूलाय सहस्रनयनाय च । नमो बालार्कवर्णाय बालरूपधराय च
namo bālārkarūpāya bālakrīḍanakāya ca . namaḥ śuddhāya buddhāya kṣobhaṇāya kṣayāya ca
||32||नमो बालार्करूपाय बालक्रीडनकाय च । नमः शुद्धाय बुद्धाय क्षोभणाय क्षयाय च
taraṅgāṅkitakeśāya muktakeśāya vai namaḥ . namaḥ ṣaṭkarmaniṣṭhāya trikarmaniyatāya ca
||33||तरङ्गाङ्कितकेशाय मुक्तकेशाय वै नमः । नमः षट्कर्मनिष्ठाय त्रिकर्मनियताय च
varṇāśramāṇāṃ vidhivat pṛthagdharmapravartine . namaḥ śreṣṭhāya jyeṣṭhāya namaḥ kalakalāya ca
||34||वर्णाश्रमाणां विधिवत् पृथग्धर्मप्रवर्तिने । नमः श्रेष्ठाय ज्येष्ठाय नमः कलकलाय च
śvetapiṅgalanetrāya kṛṣṇaraktekṣaṇāya ca . dharmakāmārthamokṣāya krathāya krathanāya ca
||35||श्वेतपिङ्गलनेत्राय कृष्णरक्तेक्षणाय च । धर्मकामार्थमोक्षाय क्रथाय क्रथनाय च
sāṅkhyāya sāṅkhyamukhyāya yogādhipataye namaḥ . namo rathyādhirathyāya catuṣpathapathāya ca
||36||साङ्ख्याय साङ्ख्यमुख्याय योगाधिपतये नमः । नमो रथ्याधिरथ्याय चतुष्पथपथाय च
kṛṣṇājinottarīyāya vyālayajñopavītine . īśāna rudrasaṅghāta harikeśa namo'stu te
||37||कृष्णाजिनोत्तरीयाय व्यालयज्ञोपवीतिने । ईशान रुद्रसङ्घात हरिकेश नमोऽस्तु ते
tryambakāyāmbikānātha vyaktāvyakta namo'stu te . kālakāmadakāmaghna duṣṭodvṛttaniṣūdana
||38||त्र्यम्बकायाम्बिकानाथ व्यक्ताव्यक्त नमोऽस्तु ते । कालकामदकामघ्न दुष्टोद्वृत्तनिषूदन
sarvagarhita sarvaghna sadyojāta namo'stu te . unmādana śatāvartagaṅgātoyārdramūrdhaja
||39||सर्वगर्हित सर्वघ्न सद्योजात नमोऽस्तु ते । उन्मादन शतावर्तगङ्गातोयार्द्रमूर्धज
candrārdhasaṃyugāvarta meghāvarta namo'stu te . namo'nnadānakartre ca annadaprabhave namaḥ
||40||चन्द्रार्धसंयुगावर्त मेघावर्त नमोऽस्तु ते । नमोऽन्नदानकर्त्रे च अन्नदप्रभवे नमः
annabhoktre ca goptre ca tvam eva pralayānala . jarāyujāṇḍajāś caiva svedajodbhijja eva ca
||41||अन्नभोक्त्रे च गोप्त्रे च त्वम् एव प्रलयानल । जरायुजाण्डजाश् चैव स्वेदजोद्भिज्ज एव च
tvam eva devadeveśa bhūtagrāmaś caturvidhaḥ . carācarasya sraṣṭā tvaṃ pratihartā tvam eva ca
||42||त्वम् एव देवदेवेश भूतग्रामश् चतुर्विधः । चराचरस्य स्रष्टा त्वं प्रतिहर्ता त्वम् एव च
tvam eva brahmā viśveśa apsu brahma vadanti te . sarvasya paramā yoniḥ sudhāṃśo jyotiṣāṃ nidhiḥ
||43||त्वम् एव ब्रह्मा विश्वेश अप्सु ब्रह्म वदन्ति ते । सर्वस्य परमा योनिः सुधांशो ज्योतिषां निधिः
ṛksāmāni tathauṅkāram āhus tvāṃ brahmavādinaḥ . hāyi hāyi hare hāyi huvāhāveti vāsakṛt
||44||ऋक्सामानि तथौङ्कारम् आहुस् त्वां ब्रह्मवादिनः । हायि हायि हरे हायि हुवाहावेति वासकृत्
gāyanti tvāṃ suraśreṣṭhāḥ sāmagā brahmavādinaḥ . yajurmaya ṛṅmayaś ca sāmātharvayutas tathā
||45||गायन्ति त्वां सुरश्रेष्ठाः सामगा ब्रह्मवादिनः । यजुर्मय ऋङ्मयश् च सामाथर्वयुतस् तथा
paṭhyase brahmavidbhis tvaṃ kalpopaniṣadāṃ gaṇaiḥ . brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā varṇāśramāś ca ye
||46||पठ्यसे ब्रह्मविद्भिस् त्वं कल्पोपनिषदां गणैः । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा वर्णाश्रमाश् च ये
tvam evāśramasaṅghāś ca vidyut stanitam eva ca . saṃvatsaras tvam ṛtavo māsā māsārdham eva ca
||47||त्वम् एवाश्रमसङ्घाश् च विद्युत् स्तनितम् एव च । संवत्सरस् त्वम् ऋतवो मासा मासार्धम् एव च
kalā kāṣṭhā nimeṣāś ca nakṣatrāṇi yugāni ca . vṛṣāṇāṃ kakudaṃ tvaṃ hi girīṇāṃ śikharāṇi ca
||48||कला काष्ठा निमेषाश् च नक्षत्राणि युगानि च । वृषाणां ककुदं त्वं हि गिरीणां शिखराणि च
siṃho mṛgāṇāṃ patayas takṣakānantabhoginām . kṣīrodo hy udadhīnāṃ ca mantrāṇāṃ praṇavas tathā
||49||सिंहो मृगाणां पतयस् तक्षकानन्तभोगिनाम् । क्षीरोदो ह्य् उदधीनां च मन्त्राणां प्रणवस् तथा
vajraṃ praharaṇānāṃ ca vratānāṃ satyam eva ca . tvam evecchā ca dveṣaś ca rāgo mohaḥ śamaḥ kṣamā
||50||वज्रं प्रहरणानां च व्रतानां सत्यम् एव च । त्वम् एवेच्छा च द्वेषश् च रागो मोहः शमः क्षमा
vyavasāyo dhṛtir lobhaḥ kāmakrodhau jayājayau . tvaṃ gadī tvaṃ śarī cāpī khaṭvāṅgī mudgarī tathā
||51||व्यवसायो धृतिर् लोभः कामक्रोधौ जयाजयौ । त्वं गदी त्वं शरी चापी खट्वाङ्गी मुद्गरी तथा
chettā bhettā prahartā ca netā mantāsi no mataḥ . daśalakṣaṇasaṃyukto dharmo'rthaḥ kāma eva ca
||52||छेत्ता भेत्ता प्रहर्ता च नेता मन्तासि नो मतः । दशलक्षणसंयुक्तो धर्मोऽर्थः काम एव च
induḥ samudraḥ saritaḥ palvalāni sarāṃsi ca . latāvallyas tṛṇauṣadhyaḥ paśavo mṛgapakṣiṇaḥ
||53||इन्दुः समुद्रः सरितः पल्वलानि सरांसि च । लतावल्ल्यस् तृणौषध्यः पशवो मृगपक्षिणः
dravyakarmaguṇārambhaḥ kālapuṣpaphalapradaḥ . ādiś cāntaś ca madhyaś ca gāyatry oṅkāra eva ca
||54||द्रव्यकर्मगुणारम्भः कालपुष्पफलप्रदः । आदिश् चान्तश् च मध्यश् च गायत्र्य् ओङ्कार एव च
harito lohitaḥ kṛṣṇo nīlaḥ pītas tathā kṣaṇaḥ . kadruś ca kapilo babhruḥ kapoto macchakas tathā
||55||हरितो लोहितः कृष्णो नीलः पीतस् तथा क्षणः । कद्रुश् च कपिलो बभ्रुः कपोतो मच्छकस् तथा
suvarṇaretā vikhyātaḥ suvarṇaś cāpy atho mataḥ . suvarṇanāmā ca tathā suvarṇapriya eva ca
||56||सुवर्णरेता विख्यातः सुवर्णश् चाप्य् अथो मतः । सुवर्णनामा च तथा सुवर्णप्रिय एव च
tvam indraś ca yamaś caiva varuṇo dhanado'nalaḥ . utphullaś citrabhānuś ca svarbhānur bhānur eva ca
||57||त्वम् इन्द्रश् च यमश् चैव वरुणो धनदोऽनलः । उत्फुल्लश् चित्रभानुश् च स्वर्भानुर् भानुर् एव च
hotraṃ hotā ca homyaṃ ca hutaṃ caiva tathā prabhuḥ . trisauparṇas tathā brahman yajuṣāṃ śatarudriyam
||58||होत्रं होता च होम्यं च हुतं चैव तथा प्रभुः । त्रिसौपर्णस् तथा ब्रह्मन् यजुषां शतरुद्रियम्
pavitraṃ ca pavitrāṇāṃ maṅgalānāṃ ca maṅgalam . prāṇaś ca tvaṃ rajaś ca tvaṃ tamaḥ sattvayutas tathā
||59||पवित्रं च पवित्राणां मङ्गलानां च मङ्गलम् । प्राणश् च त्वं रजश् च त्वं तमः सत्त्वयुतस् तथा
prāṇo'pānaḥ samānaś ca udāno vyāna eva ca . unmeṣaś ca nimeṣaś ca kṣuttṛṅjṛmbhā tathaiva ca
||60||प्राणोऽपानः समानश् च उदानो व्यान एव च । उन्मेषश् च निमेषश् च क्षुत्तृङ्जृम्भा तथैव च
lohitāṅgaś ca daṃṣṭrī ca mahāvaktro mahodaraḥ . śuciromā haricchmaśrur ūrdhvakeśaś calācalaḥ
||61||लोहिताङ्गश् च दंष्ट्री च महावक्त्रो महोदरः । शुचिरोमा हरिच्छ्मश्रुर् ऊर्ध्वकेशश् चलाचलः
gītavāditranṛtyāṅgo gītavādanakapriyaḥ . matsyo jālo jalo'jayyo jalavyālaḥ kuṭīcaraḥ
||62||गीतवादित्रनृत्याङ्गो गीतवादनकप्रियः । मत्स्यो जालो जलोऽजय्यो जलव्यालः कुटीचरः
vikālaś ca sukālaś ca duṣkālaḥ kālanāśanaḥ . mṛtyuś caivākṣayo'ntaś ca kṣamāmāyākarotkaraḥ
||63||विकालश् च सुकालश् च दुष्कालः कालनाशनः । मृत्युश् चैवाक्षयोऽन्तश् च क्षमामायाकरोत्करः
saṃvarto vartakaś caiva saṃvartakabalāhakau . ghaṇṭākī ghaṇṭakī ghaṇṭī cūḍālo lavaṇodadhiḥ
||64||संवर्तो वर्तकश् चैव संवर्तकबलाहकौ । घण्टाकी घण्टकी घण्टी चूडालो लवणोदधिः
brahmā kālāgnivaktraś ca daṇḍī muṇḍas tridaṇḍadhṛk . caturyugaś caturvedaś caturhotraś catuṣpathaḥ
||65||ब्रह्मा कालाग्निवक्त्रश् च दण्डी मुण्डस् त्रिदण्डधृक् । चतुर्युगश् चतुर्वेदश् चतुर्होत्रश् चतुष्पथः
cāturāśramyanetā ca cāturvarṇyakaraś ca ha . kṣarākṣaraḥ priyo dhūrto gaṇair gaṇyo gaṇādhipaḥ
||66||चातुराश्रम्यनेता च चातुर्वर्ण्यकरश् च ह । क्षराक्षरः प्रियो धूर्तो गणैर् गण्यो गणाधिपः
raktamālyāmbaradharo girīśo girijāpriyaḥ . śilpīśaḥ śilpinaḥ śreṣṭhaḥ sarvaśilpipravartakaḥ
||67||रक्तमाल्याम्बरधरो गिरीशो गिरिजाप्रियः । शिल्पीशः शिल्पिनः श्रेष्ठः सर्वशिल्पिप्रवर्तकः
bhaganetrāntakaś caṇḍaḥ pūṣṇo dantavināśanaḥ . svāhā svadhā vaṣaṭkāro namaskāra namo'stu te
||68||भगनेत्रान्तकश् चण्डः पूष्णो दन्तविनाशनः । स्वाहा स्वधा वषट्कारो नमस्कार नमोऽस्तु ते
gūḍhavrataś ca gūḍhaś ca gūḍhavrataniṣevitaḥ . taraṇas tāraṇaś caiva sarvabhūteṣu tāraṇaḥ
||69||गूढव्रतश् च गूढश् च गूढव्रतनिषेवितः । तरणस् तारणश् चैव सर्वभूतेषु तारणः
dhātā vidhātā sandhātā nidhātā dhāraṇo dharaḥ . tapo brahma ca satyaṃ ca brahmacaryaṃ tathārjavam
||70||धाता विधाता सन्धाता निधाता धारणो धरः । तपो ब्रह्म च सत्यं च ब्रह्मचर्यं तथार्जवम्
bhūtātmā bhūtakṛd bhūto bhūtabhavyabhavodbhavaḥ . bhūr bhuvaḥ svaritaś caiva bhūto hy agnir maheśvaraḥ
||71||भूतात्मा भूतकृद् भूतो भूतभव्यभवोद्भवः । भूर् भुवः स्वरितश् चैव भूतो ह्य् अग्निर् महेश्वरः
brahmāvartaḥ surāvartaḥ kāmāvarta namo'stu te . kāmabimbavinirhantā karṇikārasrajapriyaḥ
||72||ब्रह्मावर्तः सुरावर्तः कामावर्त नमोऽस्तु ते । कामबिम्बविनिर्हन्ता कर्णिकारस्रजप्रियः
gonetā gopracāraś ca govṛṣeśvaravāhanaḥ . trailokyagoptā govindo goptā gogarga eva ca
||73||गोनेता गोप्रचारश् च गोवृषेश्वरवाहनः । त्रैलोक्यगोप्ता गोविन्दो गोप्ता गोगर्ग एव च
akhaṇḍacandrābhimukhaḥ sumukho durmukho'mukhaḥ . caturmukho bahumukho raṇeṣv abhimukhaḥ sadā
||74||अखण्डचन्द्राभिमुखः सुमुखो दुर्मुखोऽमुखः । चतुर्मुखो बहुमुखो रणेष्व् अभिमुखः सदा
hiraṇyagarbhaḥ śakunir dhanado'rthapatir virāṭ . adharmahā mahādakṣo daṇḍadhāro raṇapriyaḥ
||75||हिरण्यगर्भः शकुनिर् धनदोऽर्थपतिर् विराट् । अधर्महा महादक्षो दण्डधारो रणप्रियः
tiṣṭhan sthiraś ca sthāṇuś ca niṣkampaś ca suniścalaḥ . durvāraṇo durviṣaho duḥsaho duratikramaḥ
||76||तिष्ठन् स्थिरश् च स्थाणुश् च निष्कम्पश् च सुनिश्चलः । दुर्वारणो दुर्विषहो दुःसहो दुरतिक्रमः
durdharo durvaśo nityo durdarpo vijayo jayaḥ . śaśaḥ śaśāṅkanayanaśītoṣṇaḥ kṣut tṛṣā jarā
||77||दुर्धरो दुर्वशो नित्यो दुर्दर्पो विजयो जयः । शशः शशाङ्कनयनशीतोष्णः क्षुत् तृषा जरा
ādhayo vyādhayaś caiva vyādhihā vyādhipaś ca yaḥ . sahyo yajñamṛgavyādho vyādhīnām ākaro'karaḥ
||78||आधयो व्याधयश् चैव व्याधिहा व्याधिपश् च यः । सह्यो यज्ञमृगव्याधो व्याधीनाम् आकरोऽकरः
śikhaṇḍī puṇḍarīkaś ca puṇḍarīkāvalokanaḥ . daṇḍadhṛk cakradaṇḍaś ca raudrabhāgavināśanaḥ
||79||शिखण्डी पुण्डरीकश् च पुण्डरीकावलोकनः । दण्डधृक् चक्रदण्डश् च रौद्रभागविनाशनः
viṣapo'mṛtapaś caiva surāpaḥ kṣīrasomapaḥ . madhupaś cāpapaś caiva sarvapaś ca balābalaḥ
||80||विषपोऽमृतपश् चैव सुरापः क्षीरसोमपः । मधुपश् चापपश् चैव सर्वपश् च बलाबलः
vṛṣāṅgarāmbho vṛṣabhas tathā vṛṣabhalocanaḥ . vṛṣabhaś caiva vikhyāto lokānāṃ lokasaṃskṛtaḥ
||81||वृषाङ्गराम्भो वृषभस् तथा वृषभलोचनः । वृषभश् चैव विख्यातो लोकानां लोकसंस्कृतः
candrādityau cakṣuṣī te hṛdayaṃ ca pitāmahaḥ . agniṣṭomas tathā deho dharmakarmaprasādhitaḥ
||82||चन्द्रादित्यौ चक्षुषी ते हृदयं च पितामहः । अग्निष्टोमस् तथा देहो धर्मकर्मप्रसाधितः
na brahmā na ca govindaḥ purāṇarṣayo na ca . māhātmyaṃ vedituṃ śaktā yāthātathyena te śiva
||83||न ब्रह्मा न च गोविन्दः पुराणर्षयो न च । माहात्म्यं वेदितुं शक्ता याथातथ्येन ते शिव
śivā yā mūrtayaḥ sūkṣmās te mahyaṃ yāntu darśanam . tābhir māṃ sarvato rakṣa pitā putram ivaurasam
||84||शिवा या मूर्तयः सूक्ष्मास् ते मह्यं यान्तु दर्शनम् । ताभिर् मां सर्वतो रक्ष पिता पुत्रम् इवौरसम्
rakṣa māṃ rakṣaṇīyo'haṃ tavānagha namo'stu te . bhaktānukampī bhagavān bhaktaś cāhaṃ sadā tvayi
||85||रक्ष मां रक्षणीयोऽहं तवानघ नमोऽस्तु ते । भक्तानुकम्पी भगवान् भक्तश् चाहं सदा त्वयि
yaḥ sahasrāṇy anekāni puṃsām āvṛtya durdṛśām . tiṣṭhaty ekaḥ samudrānte sa me goptāstu nityaśaḥ
||86||यः सहस्राण्य् अनेकानि पुंसाम् आवृत्य दुर्दृशाम् । तिष्ठत्य् एकः समुद्रान्ते स मे गोप्तास्तु नित्यशः
yaṃ vinidrā jitaśvāsāḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ . jyotiḥ paśyanti yuñjānās tasmai yogātmane namaḥ
||87||यं विनिद्रा जितश्वासाः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः । ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानास् तस्मै योगात्मने नमः
sambhakṣya sarvabhūtāni yugānte samupasthite . yaḥ śete jalamadhyasthas taṃ prapadye'mbuśāyinam
||88||सम्भक्ष्य सर्वभूतानि युगान्ते समुपस्थिते । यः शेते जलमध्यस्थस् तं प्रपद्येऽम्बुशायिनम्
praviśya vadanaṃ rāhor yaḥ somaṃ pibate niśi . grasaty arkaṃ ca svarbhānur bhūtvā somāgnir eva ca
||89||प्रविश्य वदनं राहोर् यः सोमं पिबते निशि । ग्रसत्य् अर्कं च स्वर्भानुर् भूत्वा सोमाग्निर् एव च
aṅguṣṭhamātrāḥ puruṣā dehasthāḥ sarvadehinām . rakṣantu te ca māṃ nityaṃ nityaṃ cāpyāyayantu mām
||90||अङ्गुष्ठमात्राः पुरुषा देहस्थाः सर्वदेहिनाम् । रक्षन्तु ते च मां नित्यं नित्यं चाप्याययन्तु माम्
yenāpy utpāditā garbhā apo bhāgagatāś ca ye . teṣāṃ svāhā svadhā caiva āpnuvanti svadanti ca
||91||येनाप्य् उत्पादिता गर्भा अपो भागगताश् च ये । तेषां स्वाहा स्वधा चैव आप्नुवन्ति स्वदन्ति च
yena rohanti dehasthāḥ prāṇino rodayanti ca . harṣayanti na kṛṣyanti namas tebhyas tu nityaśaḥ
||92||येन रोहन्ति देहस्थाः प्राणिनो रोदयन्ति च । हर्षयन्ति न कृष्यन्ति नमस् तेभ्यस् तु नित्यशः
ye samudre nadīdurge parvateṣu guhāsu ca . vṛkṣamūleṣu goṣṭheṣu kāntāragahaneṣu ca
||93||ये समुद्रे नदीदुर्गे पर्वतेषु गुहासु च । वृक्षमूलेषु गोष्ठेषु कान्तारगहनेषु च
catuṣpatheṣu rathyāsu catvareṣu sabhāsu ca . hastyaśvarathaśālāsu jīrṇodyānālayeṣu ca
||94||चतुष्पथेषु रथ्यासु चत्वरेषु सभासु च । हस्त्यश्वरथशालासु जीर्णोद्यानालयेषु च
yeṣu pañcasu bhūteṣu diśāsu vidiśāsu ca . indrārkayor madhyagatā ye ca candrārkaraśmiṣu
||95||येषु पञ्चसु भूतेषु दिशासु विदिशासु च । इन्द्रार्कयोर् मध्यगता ये च चन्द्रार्करश्मिषु
rasātalagatā ye ca ye ca tasmāt paraṃ gatāḥ . namas tebhyo namas tebhyo namas tebhyas tu sarvaśaḥ
||96||रसातलगता ये च ये च तस्मात् परं गताः । नमस् तेभ्यो नमस् तेभ्यो नमस् तेभ्यस् तु सर्वशः
sarvas tvaṃ sarvago devaḥ sarvabhūtapatir bhavaḥ . sarvabhūtāntarātmā ca tena tvaṃ na nimantritaḥ
||97||सर्वस् त्वं सर्वगो देवः सर्वभूतपतिर् भवः । सर्वभूतान्तरात्मा च तेन त्वं न निमन्त्रितः
tvam eva cejyase deva yajñair vividhadakṣiṇaiḥ . tvam eva kartā sarvasya tena tvaṃ na nimantritaḥ
||98||त्वम् एव चेज्यसे देव यज्ञैर् विविधदक्षिणैः । त्वम् एव कर्ता सर्वस्य तेन त्वं न निमन्त्रितः
athavā māyayā deva mohitaḥ sūkṣmayā tava . tasmāt tu kāraṇād vāpi tvaṃ mayā na nimantritaḥ
||99||अथवा मायया देव मोहितः सूक्ष्मया तव । तस्मात् तु कारणाद् वापि त्वं मया न निमन्त्रितः
prasīda mama deveśa tvam eva śaraṇaṃ mama . tvaṃ gatis tvaṃ pratiṣṭhā ca na cānyo'stīti me matiḥ
||100||प्रसीद मम देवेश त्वम् एव शरणं मम । त्वं गतिस् त्वं प्रतिष्ठा च न चान्योऽस्तीति मे मतिः
brahmovāca:
stutvaivaṃ sa mahādevaṃ virarāma mahāmatiḥ . bhagavān api suprītaḥ punar dakṣam abhāṣata
||101||स्तुत्वैवं स महादेवं विरराम महामतिः । भगवान् अपि सुप्रीतः पुनर् दक्षम् अभाषत
śrībhagavān uvāca:
parituṣṭo'smi te dakṣa stavenānena suvrata . bahunā tu kim uktena matsamīpaṃ gamiṣyasi
||102||परितुष्टोऽस्मि ते दक्ष स्तवेनानेन सुव्रत । बहुना तु किम् उक्तेन मत्समीपं गमिष्यसि
brahmovāca:
tathaivam abravīd vākyaṃ trailokyādhipatir bhavaḥ . kṛtvāśvāsakaraṃ vākyaṃ sarvajño vākyasaṃhitam
||103||तथैवम् अब्रवीद् वाक्यं त्रैलोक्याधिपतिर् भवः । कृत्वाश्वासकरं वाक्यं सर्वज्ञो वाक्यसंहितम्
śrīśiva uvāca:
dakṣa duḥkhaṃ na kartavyaṃ yajñavidhvaṃsanaṃ prati . ahaṃ yajñahanas tubhyaṃ dṛṣṭam etat purānagha
||104||दक्ष दुःखं न कर्तव्यं यज्ञविध्वंसनं प्रति । अहं यज्ञहनस् तुभ्यं दृष्टम् एतत् पुरानघ
bhūyaś ca tvaṃ varam imaṃ matto gṛhṇīṣva suvrata . prasannasumukho bhūtvā mamaikāgramanāḥ śṛṇu
||105||भूयश् च त्वं वरम् इमं मत्तो गृह्णीष्व सुव्रत । प्रसन्नसुमुखो भूत्वा ममैकाग्रमनाः शृणु
aśvamedhasahasrasya vājapeyaśatasya vai . prajāpate matprasādāt phalabhāgī bhaviṣyasi
||106||अश्वमेधसहस्रस्य वाजपेयशतस्य वै । प्रजापते मत्प्रसादात् फलभागी भविष्यसि
vedān ṣaḍaṅgān budhyasva sāṅkhyayogāṃś ca kṛtsnaśaḥ . tapaś ca vipulaṃ taptvā duścaraṃ devadānavaiḥ
||107||वेदान् षडङ्गान् बुध्यस्व साङ्ख्ययोगांश् च कृत्स्नशः । तपश् च विपुलं तप्त्वा दुश्चरं देवदानवैः
abdair dvādaśabhir yuktaṃ gūḍham aprajñaninditam . varṇāśramakṛtair dharmair vinītaṃ na kvacit kvacit
||108||अब्दैर् द्वादशभिर् युक्तं गूढम् अप्रज्ञनिन्दितम् । वर्णाश्रमकृतैर् धर्मैर् विनीतं न क्वचित् क्वचित्
samāgataṃ vyavasitaṃ paśupāśavimokṣaṇam . sarveṣām āśramāṇāṃ ca mayā pāśupataṃ vratam
||109||समागतं व्यवसितं पशुपाशविमोक्षणम् । सर्वेषाम् आश्रमाणां च मया पाशुपतं व्रतम्
utpāditaṃ dakṣa śubhaṃ sarvapāpavimocanam . asya cīrṇasya yat samyak phalaṃ bhavati puṣkalam . tac cāstu sumahābhāga mānasas tyajyatāṃ jvaraḥ
||110||उत्पादितं दक्ष शुभं सर्वपापविमोचनम् । अस्य चीर्णस्य यत् सम्यक् फलं भवति पुष्कलम् । तच् चास्तु सुमहाभाग मानसस् त्यज्यतां ज्वरः
brahmovāca:
evam uktvā tu deveśaḥ sapatnīkaḥ sahānugaḥ . adarśanam anuprāpto dakṣasyāmitatejasaḥ
||111||एवम् उक्त्वा तु देवेशः सपत्नीकः सहानुगः । अदर्शनम् अनुप्राप्तो दक्षस्यामिततेजसः
avāpya ca tathā bhāgaṃ yathoktaṃ comayā bhavaḥ . jvaraṃ ca sarvadharmajño bahudhā vyabhajat tadā
||112||अवाप्य च तथा भागं यथोक्तं चोमया भवः । ज्वरं च सर्वधर्मज्ञो बहुधा व्यभजत् तदा
śāntyarthaṃ sarvabhūtānāṃ śṛṇudhvam atha vai dvijāḥ . śikhābhitāpo nāgānāṃ parvatānāṃ śilājatu
||113||शान्त्यर्थं सर्वभूतानां शृणुध्वम् अथ वै द्विजाः । शिखाभितापो नागानां पर्वतानां शिलाजतु
apāṃ tu nīlikāṃ vidyān nirmoko bhujageṣu ca . khorakaḥ saurabheyāṇām ūkharaḥ pṛthivītale
||114||अपां तु नीलिकां विद्यान् निर्मोको भुजगेषु च । खोरकः सौरभेयाणाम् ऊखरः पृथिवीतले
śunām api ca dharmajñā dṛṣṭipratyavarodhanam . randhrāgatam athāśvānāṃ śikhodbhedaś ca barhiṇām
||115||शुनाम् अपि च धर्मज्ञा दृष्टिप्रत्यवरोधनम् । रन्ध्रागतम् अथाश्वानां शिखोद्भेदश् च बर्हिणाम्
netrarāgaḥ kokilānāṃ dveṣaḥ prokto mahātmanām . janānām api bhedaś ca sarveṣām iti naḥ śrutam
||116||नेत्ररागः कोकिलानां द्वेषः प्रोक्तो महात्मनाम् । जनानाम् अपि भेदश् च सर्वेषाम् इति नः श्रुतम्
śukānām api sarveṣāṃ hikkikā procyate jvaraḥ . śārdūleṣv atha vai viprāḥ śramo jvara ihocyate
||117||शुकानाम् अपि सर्वेषां हिक्किका प्रोच्यते ज्वरः । शार्दूलेष्व् अथ वै विप्राः श्रमो ज्वर इहोच्यते
mānuṣeṣu ca sarvajñā jvaro nāmaiṣa kīrtitaḥ . maraṇe janmani tathā madhye cāpi niveśitaḥ
||118||मानुषेषु च सर्वज्ञा ज्वरो नामैष कीर्तितः । मरणे जन्मनि तथा मध्ये चापि निवेशितः
etan māheśvaraṃ tejo jvaro nāma sudāruṇaḥ . namasyaś caiva mānyaś ca sarvaprāṇibhir īśvaraḥ
||119||एतन् माहेश्वरं तेजो ज्वरो नाम सुदारुणः । नमस्यश् चैव मान्यश् च सर्वप्राणिभिर् ईश्वरः
imāṃ jvarotpattim adīnamānasaḥ . paṭhet sadā yaḥ susamāhito naraḥ . vimuktarogaḥ sa naro mudāyuto . labheta kāmāṃś ca yathāmanīṣitān
||120||इमां ज्वरोत्पत्तिम् अदीनमानसः । पठेत् सदा यः सुसमाहितो नरः । विमुक्तरोगः स नरो मुदायुतो । लभेत कामांश् च यथामनीषितान्
dakṣaproktaṃ stavaṃ cāpi kīrtayed yaḥ śṛṇoti vā . nāśubhaṃ prāpnuyāt kiñcid dīrgham āyur avāpnuyāt
||121||दक्षप्रोक्तं स्तवं चापि कीर्तयेद् यः शृणोति वा । नाशुभं प्राप्नुयात् किञ्चिद् दीर्घम् आयुर् अवाप्नुयात्
yathā sarveṣu deveṣu variṣṭho bhagavān bhavaḥ . tathā stavo variṣṭho'yaṃ stavānāṃ dakṣanirmitaḥ
||122||यथा सर्वेषु देवेषु वरिष्ठो भगवान् भवः । तथा स्तवो वरिष्ठोऽयं स्तवानां दक्षनिर्मितः
yaśaḥsvargasuraiśvaryavittādijayakāṅkṣibhiḥ . stotavyo bhaktim āsthāya vidyākāmaiś ca yatnataḥ
||123||यशःस्वर्गसुरैश्वर्यवित्तादिजयकाङ्क्षिभिः । स्तोतव्यो भक्तिम् आस्थाय विद्याकामैश् च यत्नतः
vyādhito duḥkhito dīno naro grasto bhayādibhiḥ . rājakāryaniyukto vā mucyate mahato bhayāt
||124||व्याधितो दुःखितो दीनो नरो ग्रस्तो भयादिभिः । राजकार्यनियुक्तो वा मुच्यते महतो भयात्
anenaiva ca dehena gaṇānāṃ ca maheśvarāt . iha loke sukhaṃ prāpya gaṇarāḍ upajāyate
||125||अनेनैव च देहेन गणानां च महेश्वरात् । इह लोके सुखं प्राप्य गणराड् उपजायते
na yakṣā na piśācā vā na nāgā na vināyakāḥ . kuryur vighnaṃ gṛhe tasya yatra saṃstūyate bhavaḥ
||126||न यक्षा न पिशाचा वा न नागा न विनायकाः । कुर्युर् विघ्नं गृहे तस्य यत्र संस्तूयते भवः
śṛṇuyād vā idaṃ nārī bhaktyātha bhavabhāvitā . pitṛpakṣe bhartṛpakṣe pūjyā bhavati caiva ha
||127||शृणुयाद् वा इदं नारी भक्त्याथ भवभाविता । पितृपक्षे भर्तृपक्षे पूज्या भवति चैव ह
śṛṇuyād vā idaṃ sarvaṃ kīrtayed vāpy abhīkṣṇaśaḥ . tasya sarvāṇi kāryāṇi siddhiṃ gacchanty avighnataḥ
||128||शृणुयाद् वा इदं सर्वं कीर्तयेद् वाप्य् अभीक्ष्णशः । तस्य सर्वाणि कार्याणि सिद्धिं गच्छन्त्य् अविघ्नतः
manasā cintitaṃ yac ca yac ca vācāpy udāhṛtam . sarvaṃ sampadyate tasya stavasyāsyānukīrtanāt
||129||मनसा चिन्तितं यच् च यच् च वाचाप्य् उदाहृतम् । सर्वं सम्पद्यते तस्य स्तवस्यास्यानुकीर्तनात्
devasya saguhasyātha devyā nandīśvarasya ca . baliṃ vibhajataḥ kṛtvā damena niyamena ca
||130||देवस्य सगुहस्याथ देव्या नन्दीश्वरस्य च । बलिं विभजतः कृत्वा दमेन नियमेन च
tataḥ prayukto gṛhṇīyān nāmāny āśu yathākramam . īpsitāṃl labhate'py arthān kāmān bhogāṃś ca mānavaḥ
||131||ततः प्रयुक्तो गृह्णीयान् नामान्य् आशु यथाक्रमम् । ईप्सितांल् लभतेऽप्य् अर्थान् कामान् भोगांश् च मानवः
mṛtaś ca svargam āpnoti strīsahasrasamāvṛtaḥ . sarvakāmasuyukto vā yukto vā sarvapātakaiḥ
||132||मृतश् च स्वर्गम् आप्नोति स्त्रीसहस्रसमावृतः । सर्वकामसुयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः
paṭhan dakṣakṛtaṃ stotraṃ sarvapāpaiḥ pramucyate . mṛtaś ca gaṇasāyujyaṃ pūjyamānaḥ surāsuraiḥ
||133||पठन् दक्षकृतं स्तोत्रं सर्वपापैः प्रमुच्यते । मृतश् च गणसायुज्यं पूज्यमानः सुरासुरैः
vṛṣeṇa viniyuktena vimānena virājate . ābhūtasamplavasthāyī rudrasyānucaro bhavet
||134||वृषेण विनियुक्तेन विमानेन विराजते । आभूतसम्प्लवस्थायी रुद्रस्यानुचरो भवेत्
ity āha bhagavān vyāsaḥ parāśarasutaḥ prabhuḥ . naitad vedayate kaścin naitac chrāvyaṃ ca kasyacit
||135||इत्य् आह भगवान् व्यासः पराशरसुतः प्रभुः । नैतद् वेदयते कश्चिन् नैतच् छ्राव्यं च कस्यचित्
śrutvemaṃ paramaṃ guhyaṃ ye'pi syuḥ pāpayonayaḥ . vaiśyāḥ striyaś ca śūdrāś ca rudralokam avāpnuyuḥ
||136||श्रुत्वेमं परमं गुह्यं येऽपि स्युः पापयोनयः । वैश्याः स्त्रियश् च शूद्राश् च रुद्रलोकम् अवाप्नुयुः
śrāvayed yaś ca viprebhyaḥ sadā parvasu parvasu . rudralokam avāpnoti dvijo vai nātra saṃśayaḥ
||137||श्रावयेद् यश् च विप्रेभ्यः सदा पर्वसु पर्वसु । रुद्रलोकम् अवाप्नोति द्विजो वै नात्र संशयः
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).