adhyāyaḥ 21
lomaharṣaṇa uvāca:
vistāra eṣa kathitaḥ pṛthivyā munisattamāḥ . saptatis tu sahasrāṇi taducchrāyo'pi kathyate
||1||विस्तार एष कथितः पृथिव्या मुनिसत्तमाः । सप्ततिस् तु सहस्राणि तदुच्छ्रायोऽपि कथ्यते
daśasāhasram ekaikaṃ pātālaṃ munisattamāḥ . atalaṃ vitalaṃ caiva nitalaṃ sutalaṃ tathā
||2||दशसाहस्रम् एकैकं पातालं मुनिसत्तमाः । अतलं वितलं चैव नितलं सुतलं तथा
talātalaṃ rasātalaṃ pātālaṃ cāpi saptamam . kṛṣṇā śuklāruṇā pītā śarkarā śailakāñcanī
||3||तलातलं रसातलं पातालं चापि सप्तमम् । कृष्णा शुक्लारुणा पीता शर्करा शैलकाञ्चनी
bhūmayo yatra viprendrā varaprāsādaśobhitāḥ . teṣu dānavadaiteyajātayaḥ śataśaḥ sthitāḥ
||4||भूमयो यत्र विप्रेन्द्रा वरप्रासादशोभिताः । तेषु दानवदैतेयजातयः शतशः स्थिताः
nāgānāṃ ca mahāṅgānāṃ jñātayaś ca dvijottamāḥ . svarlokād api ramyāṇi pātālānīti nāradaḥ
||5||नागानां च महाङ्गानां ज्ञातयश् च द्विजोत्तमाः । स्वर्लोकाद् अपि रम्याणि पातालानीति नारदः
prāha svargasadomadhye pātālebhyo gato divam . āhlādakāriṇaḥ śubhrā maṇayo yatra suprabhāḥ
||6||प्राह स्वर्गसदोमध्ये पातालेभ्यो गतो दिवम् । आह्लादकारिणः शुभ्रा मणयो यत्र सुप्रभाः
nāgābharaṇabhūṣāś ca pātālaṃ kena tatsamam . daityadānavakanyābhir itaś cetaś ca śobhite
||7||नागाभरणभूषाश् च पातालं केन तत्समम् । दैत्यदानवकन्याभिर् इतश् चेतश् च शोभिते
pātāle kasya na prītir vimuktasyāpi jāyate . divārkaraśmayo yatra prabhās tanvanti nātapam
||8||पाताले कस्य न प्रीतिर् विमुक्तस्यापि जायते । दिवार्करश्मयो यत्र प्रभास् तन्वन्ति नातपम्
śaśinaś ca na śītāya niśi dyotāya kevalam . bhakṣyabhojyamahāpānamadamattaiś ca bhogibhiḥ
||9||शशिनश् च न शीताय निशि द्योताय केवलम् । भक्ष्यभोज्यमहापानमदमत्तैश् च भोगिभिः
yatra na jñāyate kālo gato'pi danujādibhiḥ . vanāni nadyo ramyāṇi sarāṃsi kamalākarāḥ
||10||यत्र न ज्ञायते कालो गतोऽपि दनुजादिभिः । वनानि नद्यो रम्याणि सरांसि कमलाकराः
puṃskokilādilāpāś ca manojñāny ambarāṇi ca . bhūṣaṇāny atiramyāṇi gandhādyaṃ cānulepanam
||11||पुंस्कोकिलादिलापाश् च मनोज्ञान्य् अम्बराणि च । भूषणान्य् अतिरम्याणि गन्धाद्यं चानुलेपनम्
vīṇāveṇumṛdaṅgānāṃ niḥsvanāś ca sadā dvijāḥ . etāny anyāni ramyāṇi bhāgyabhogyāni dānavaiḥ
||12||वीणावेणुमृदङ्गानां निःस्वनाश् च सदा द्विजाः । एतान्य् अन्यानि रम्याणि भाग्यभोग्यानि दानवैः
daityoragaiś ca bhujyante pātālāntaragocaraiḥ . pātālānām adhaś cāste viṣṇor yā tāmasī tanuḥ
||13||दैत्योरगैश् च भुज्यन्ते पातालान्तरगोचरैः । पातालानाम् अधश् चास्ते विष्णोर् या तामसी तनुः
śeṣākhyā yadguṇān vaktuṃ na śaktā daityadānavāḥ . yo'nantaḥ paṭhyate siddhair devadevarṣipūjitaḥ
||14||शेषाख्या यद्गुणान् वक्तुं न शक्ता दैत्यदानवाः । योऽनन्तः पठ्यते सिद्धैर् देवदेवर्षिपूजितः
sahasraśirasā vyaktaḥ svastikāmalabhūṣaṇaḥ . phaṇāmaṇisahasreṇa yaḥ sa vidyotayan diśaḥ
||15||सहस्रशिरसा व्यक्तः स्वस्तिकामलभूषणः । फणामणिसहस्रेण यः स विद्योतयन् दिशः
sarvān karoti nirvīryān hitāya jagato'surān . madāghūrṇitanetro'sau yaḥ sadaivaikakuṇḍalaḥ
||16||सर्वान् करोति निर्वीर्यान् हिताय जगतोऽसुरान् । मदाघूर्णितनेत्रोऽसौ यः सदैवैककुण्डलः
kirīṭī sragdharo bhāti sāgniśveta ivācalaḥ . nīlavāsā madotsiktaḥ śvetahāropaśobhitaḥ
||17||किरीटी स्रग्धरो भाति साग्निश्वेत इवाचलः । नीलवासा मदोत्सिक्तः श्वेतहारोपशोभितः
sābhragaṅgāprapāto'sau kailāsādrir ivottamaḥ . lāṅgalāsaktahastāgro bibhran muśalam uttamam
||18||साभ्रगङ्गाप्रपातोऽसौ कैलासाद्रिर् इवोत्तमः । लाङ्गलासक्तहस्ताग्रो बिभ्रन् मुशलम् उत्तमम्
upāsyate svayaṃ kāntyā yo vāruṇyā ca mūrtayā . kalpānte yasya vaktrebhyo viṣānalaśikhojjvalaḥ
||19||उपास्यते स्वयं कान्त्या यो वारुण्या च मूर्तया । कल्पान्ते यस्य वक्त्रेभ्यो विषानलशिखोज्ज्वलः
saṅkarṣaṇātmako rudro niṣkramyātti jagattrayam . sa bibhracchikharībhūtam aśeṣaṃ kṣitimaṇḍalam
||20||सङ्कर्षणात्मको रुद्रो निष्क्रम्यात्ति जगत्त्रयम् । स बिभ्रच्छिखरीभूतम् अशेषं क्षितिमण्डलम्
āste pātālamūlasthaḥ śeṣo'śeṣasurārcitaḥ . tasya vīryaṃ prabhāvaś ca svarūpaṃ rūpam eva ca
||21||आस्ते पातालमूलस्थः शेषोऽशेषसुरार्चितः । तस्य वीर्यं प्रभावश् च स्वरूपं रूपम् एव च
nahi varṇayituṃ śakyaṃ jñātuṃ vā tridaśair api . yasyaiṣā sakalā pṛthvī phaṇāmaṇiśikhāruṇā
||22||नहि वर्णयितुं शक्यं ज्ञातुं वा त्रिदशैर् अपि । यस्यैषा सकला पृथ्वी फणामणिशिखारुणा
āste kusumamāleva kas tadvīryaṃ vadiṣyati . yadā vijṛmbhate'nanto madāghūrṇitalocanaḥ
||23||आस्ते कुसुममालेव कस् तद्वीर्यं वदिष्यति । यदा विजृम्भतेऽनन्तो मदाघूर्णितलोचनः
tadā calati bhūr eṣā sādritoyādhikānanā . gandharvāpsarasaḥ siddhāḥ kinnaroragavāraṇāḥ
||24||तदा चलति भूर् एषा साद्रितोयाधिकानना । गन्धर्वाप्सरसः सिद्धाः किन्नरोरगवारणाः
nāntaṃ guṇānāṃ gacchanti tato'nanto'yam avyayaḥ . yasya nāgavadhūhastair lāpitaṃ haricandanam
||25||नान्तं गुणानां गच्छन्ति ततोऽनन्तोऽयम् अव्ययः । यस्य नागवधूहस्तैर् लापितं हरिचन्दनम्
muhuḥ śvāsānilāyastaṃ yāti dikpaṭavāsatām . yam ārādhya purāṇarṣir gargo jyotīṃṣi tattvataḥ
||26||मुहुः श्वासानिलायस्तं याति दिक्पटवासताम् । यम् आराध्य पुराणर्षिर् गर्गो ज्योतींषि तत्त्वतः
jñātavān sakalaṃ caiva nimittapaṭhitaṃ phalam . teneyaṃ nāgavaryeṇa śirasā vidhṛtā mahī . bibharti sakalāṃl lokān sadevāsuramānuṣān
||27||ज्ञातवान् सकलं चैव निमित्तपठितं फलम् । तेनेयं नागवर्येण शिरसा विधृता मही । बिभर्ति सकलांल् लोकान् सदेवासुरमानुषान्
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).