adhyāyaḥ 232
vyāsa uvāca:
sarveṣām eva bhūtānāṃ trividhaḥ pratisañcaraḥ . naimittikaḥ prākṛtikas tathaivātyantiko mataḥ
||1||सर्वेषाम् एव भूतानां त्रिविधः प्रतिसञ्चरः । नैमित्तिकः प्राकृतिकस् तथैवात्यन्तिको मतः
brāhmo naimittikas teṣāṃ kalpānte pratisañcaraḥ . ātyantiko vai mokṣaś ca prākṛto dviparārdhikaḥ
||2||ब्राह्मो नैमित्तिकस् तेषां कल्पान्ते प्रतिसञ्चरः । आत्यन्तिको वै मोक्षश् च प्राकृतो द्विपरार्धिकः
munaya ūcuḥ:
parārdhasaṅkhyāṃ bhagavaṃs tvam ācakṣva yathoditām . dviguṇīkṛtayajjñeyaḥ prākṛtaḥ pratisañcaraḥ
||3||परार्धसङ्ख्यां भगवंस् त्वम् आचक्ष्व यथोदिताम् । द्विगुणीकृतयज्ज्ञेयः प्राकृतः प्रतिसञ्चरः
vyāsa uvāca:
sthānāt sthānaṃ daśaguṇam ekaikaṃ gaṇyate dvijāḥ . tato'ṣṭādaśame bhāge parārdham abhidhīyate
||4||स्थानात् स्थानं दशगुणम् एकैकं गण्यते द्विजाः । ततोऽष्टादशमे भागे परार्धम् अभिधीयते
parārdhaṃ dviguṇaṃ yat tu prākṛtaḥ sa layo dvijāḥ . tadāvyakte'khilaṃ vyaktaṃ sahetau layam eti vai
||5||परार्धं द्विगुणं यत् तु प्राकृतः स लयो द्विजाः । तदाव्यक्तेऽखिलं व्यक्तं सहेतौ लयम् एति वै
nimeṣo mānuṣo yo'yaṃ mātrāmātrapramāṇataḥ . taiḥ pañcadaśabhiḥ kāṣṭhā triṃśat kāṣṭhās tathā kalā
||6||निमेषो मानुषो योऽयं मात्रामात्रप्रमाणतः । तैः पञ्चदशभिः काष्ठा त्रिंशत् काष्ठास् तथा कला
nāḍikā tu pramāṇena kalā ca daśa pañca ca . unmānenāmbhasaḥ sā tu palāny ardhatrayodaśa
||7||नाडिका तु प्रमाणेन कला च दश पञ्च च । उन्मानेनाम्भसः सा तु पलान्य् अर्धत्रयोदश
hemamāṣaiḥ kṛtacchidrā caturbhiś caturaṅgulaiḥ . māgadhena pramāṇena jalaprasthas tu sa smṛtaḥ
||8||हेममाषैः कृतच्छिद्रा चतुर्भिश् चतुरङ्गुलैः । मागधेन प्रमाणेन जलप्रस्थस् तु स स्मृतः
nāḍikābhyām atha dvābhyāṃ muhūrto dvijasattamāḥ . ahorātraṃ muhūrtās tu triṃśan māso dinais tathā
||9||नाडिकाभ्याम् अथ द्वाभ्यां मुहूर्तो द्विजसत्तमाः । अहोरात्रं मुहूर्तास् तु त्रिंशन् मासो दिनैस् तथा
māsair dvādaśabhir varṣam ahorātraṃ tu tad divi . tribhir varṣaśatair varṣaṃ ṣaṣṭyā caivāsuradviṣām
||10||मासैर् द्वादशभिर् वर्षम् अहोरात्रं तु तद् दिवि । त्रिभिर् वर्षशतैर् वर्षं षष्ट्या चैवासुरद्विषाम्
tais tu dvādaśasāhasraiś caturyugam udāhṛtam . caturyugasahasraṃ tu kathyate brahmaṇo dinam
||11||तैस् तु द्वादशसाहस्रैश् चतुर्युगम् उदाहृतम् । चतुर्युगसहस्रं तु कथ्यते ब्रह्मणो दिनम्
sa kalpas tatra manavaś caturdaśa dvijottamāḥ . tadante caiva bho viprā brahmanaimittiko layaḥ
||12||स कल्पस् तत्र मनवश् चतुर्दश द्विजोत्तमाः । तदन्ते चैव भो विप्रा ब्रह्मनैमित्तिको लयः
tasya svarūpam atyugraṃ dvijendrā gadato mama . śṛṇudhvaṃ prākṛtaṃ bhūyas tato vakṣyāmy ahaṃ layam
||13||तस्य स्वरूपम् अत्युग्रं द्विजेन्द्रा गदतो मम । शृणुध्वं प्राकृतं भूयस् ततो वक्ष्याम्य् अहं लयम्
caturyugasahasrānte kṣīṇaprāye mahītale . anāvṛṣṭir atīvogrā jāyate śatavārṣikī
||14||चतुर्युगसहस्रान्ते क्षीणप्राये महीतले । अनावृष्टिर् अतीवोग्रा जायते शतवार्षिकी
tato yāny alpasārāṇi tāni sattvāny anekaśaḥ . kṣayaṃ yānti muniśreṣṭhāḥ pārthivāny atipīḍanāt
||15||ततो यान्य् अल्पसाराणि तानि सत्त्वान्य् अनेकशः । क्षयं यान्ति मुनिश्रेष्ठाः पार्थिवान्य् अतिपीडनात्
tataḥ sa bhagavān kṛṣṇo rudrarūpī tathāvyayaḥ . kṣayāya yatate kartum ātmasthāḥ sakalāḥ prajāḥ
||16||ततः स भगवान् कृष्णो रुद्ररूपी तथाव्ययः । क्षयाय यतते कर्तुम् आत्मस्थाः सकलाः प्रजाः
tataḥ sa bhagavān viṣṇur bhānoḥ saptasu raśmiṣu . sthitaḥ pibaty aśeṣāṇi jalāni munisattamāḥ
||17||ततः स भगवान् विष्णुर् भानोः सप्तसु रश्मिषु । स्थितः पिबत्य् अशेषाणि जलानि मुनिसत्तमाः
pītvāmbhāṃsi samastāni prāṇibhūtagatāni vai . śoṣaṃ nayati bho viprāḥ samastaṃ pṛthivītalam
||18||पीत्वाम्भांसि समस्तानि प्राणिभूतगतानि वै । शोषं नयति भो विप्राः समस्तं पृथिवीतलम्
samudrān saritaḥ śailāñ śailaprasravaṇāni ca . pātāleṣu ca yat toyaṃ tat sarvaṃ nayati kṣayam
||19||समुद्रान् सरितः शैलाञ् शैलप्रस्रवणानि च । पातालेषु च यत् तोयं तत् सर्वं नयति क्षयम्
tatas tasyāpy abhāvena toyāhāropabṛṃhitāḥ . sahasraraśmayaḥ sapta jāyante tatra bhāskarāḥ
||20||ततस् तस्याप्य् अभावेन तोयाहारोपबृंहिताः । सहस्ररश्मयः सप्त जायन्ते तत्र भास्कराः
adhaś cordhvaṃ ca te dīptās tataḥ sapta divākarāḥ . dahanty aśeṣaṃ trailokyaṃ sapātālatalaṃ dvijāḥ
||21||अधश् चोर्ध्वं च ते दीप्तास् ततः सप्त दिवाकराः । दहन्त्य् अशेषं त्रैलोक्यं सपातालतलं द्विजाः
dahyamānaṃ tu tair dīptais trailokyaṃ dīptabhāskaraiḥ . sādrinagārṇavābhogaṃ niḥsneham abhijāyate
||22||दह्यमानं तु तैर् दीप्तैस् त्रैलोक्यं दीप्तभास्करैः । साद्रिनगार्णवाभोगं निःस्नेहम् अभिजायते
tato nirdagdhavṛkṣāmbu trailokyam akhilaṃ dvijāḥ . bhavaty eṣā ca vasudhā kūrmapṛṣṭhopamākṛtiḥ
||23||ततो निर्दग्धवृक्षाम्बु त्रैलोक्यम् अखिलं द्विजाः । भवत्य् एषा च वसुधा कूर्मपृष्ठोपमाकृतिः
tataḥ kālāgnirudro'sau bhūtasargaharo haraḥ . śeṣāhiśvāsasantāpāt pātālāni dahaty adhaḥ
||24||ततः कालाग्निरुद्रोऽसौ भूतसर्गहरो हरः । शेषाहिश्वाससन्तापात् पातालानि दहत्य् अधः
pātālāni samastāni sa dagdhvā jvalano mahān . bhūmim abhyetya sakalaṃ dagdhvā tu vasudhātalam
||25||पातालानि समस्तानि स दग्ध्वा ज्वलनो महान् । भूमिम् अभ्येत्य सकलं दग्ध्वा तु वसुधातलम्
bhuvo lokaṃ tataḥ sarvaṃ svargalokaṃ ca dāruṇaḥ . jvālāmālāmahāvartas tatraiva parivartate
||26||भुवो लोकं ततः सर्वं स्वर्गलोकं च दारुणः । ज्वालामालामहावर्तस् तत्रैव परिवर्तते
ambarīṣam ivābhāti trailokyam akhilaṃ tadā . jvālāvartaparīvāram upakṣīṇabalās tataḥ
||27||अम्बरीषम् इवाभाति त्रैलोक्यम् अखिलं तदा । ज्वालावर्तपरीवारम् उपक्षीणबलास् ततः
tatas tāpaparītās tu lokadvayanivāsinaḥ . hṛtāvakāśā gacchanti maharlokaṃ dvijās tadā
||28||ततस् तापपरीतास् तु लोकद्वयनिवासिनः । हृतावकाशा गच्छन्ति महर्लोकं द्विजास् तदा
tasmād api mahātāpataptā lokās tataḥ param . gacchanti janalokaṃ te daśāvṛtyā paraiṣiṇaḥ
||29||तस्माद् अपि महातापतप्ता लोकास् ततः परम् । गच्छन्ति जनलोकं ते दशावृत्या परैषिणः
tato dagdhvā jagat sarvaṃ rudrarūpī janārdanaḥ . mukhaniḥśvāsajān meghān karoti munisattamāḥ
||30||ततो दग्ध्वा जगत् सर्वं रुद्ररूपी जनार्दनः । मुखनिःश्वासजान् मेघान् करोति मुनिसत्तमाः
tato gajakulaprakhyās taḍidvanto ninādinaḥ . uttiṣṭhanti tadā vyomni ghorāḥ saṃvartakā ghanāḥ
||31||ततो गजकुलप्रख्यास् तडिद्वन्तो निनादिनः । उत्तिष्ठन्ति तदा व्योम्नि घोराः संवर्तका घनाः
kecid añjanasaṅkāśāḥ kecit kumudasannibhāḥ . dhūmavarṇā ghanāḥ kecit kecit pītāḥ payodharāḥ
||32||केचिद् अञ्जनसङ्काशाः केचित् कुमुदसन्निभाः । धूमवर्णा घनाः केचित् केचित् पीताः पयोधराः
kecid dharidrāvarṇābhā lākṣārasanibhās tathā . kecid vaidūryasaṅkāśā indranīlanibhās tathā
||33||केचिद् धरिद्रावर्णाभा लाक्षारसनिभास् तथा । केचिद् वैदूर्यसङ्काशा इन्द्रनीलनिभास् तथा
śaṅkhakundanibhāś cānye jātīkundanibhās tathā . indragopanibhāḥ kecin manaḥśilānibhās tathā
||34||शङ्खकुन्दनिभाश् चान्ये जातीकुन्दनिभास् तथा । इन्द्रगोपनिभाः केचिन् मनःशिलानिभास् तथा
padmapattranibhāḥ kecid uttiṣṭhanti ghanāghanāḥ . kecit puravarākārāḥ kecit parvatasannibhāḥ
||35||पद्मपत्त्रनिभाः केचिद् उत्तिष्ठन्ति घनाघनाः । केचित् पुरवराकाराः केचित् पर्वतसन्निभाः
kūṭāgāranibhāś cānye kecit sthalanibhā ghanāḥ . mahākāyā mahārāvā pūrayanti nabhastalam
||36||कूटागारनिभाश् चान्ये केचित् स्थलनिभा घनाः । महाकाया महारावा पूरयन्ति नभस्तलम्
varṣantas te mahāsārās tam agnim atibhairavam . śamayanty akhilaṃ viprās trailokyāntaravistṛtam
||37||वर्षन्तस् ते महासारास् तम् अग्निम् अतिभैरवम् । शमयन्त्य् अखिलं विप्रास् त्रैलोक्यान्तरविस्तृतम्
naṣṭe cāgnau śataṃ te'pi varṣāṇām adhikaṃ ghanāḥ . plāvayanto jagat sarvaṃ varṣanti munisattamāḥ
||38||नष्टे चाग्नौ शतं तेऽपि वर्षाणाम् अधिकं घनाः । प्लावयन्तो जगत् सर्वं वर्षन्ति मुनिसत्तमाः
dhārābhir akṣamātrābhiḥ plāvayitvākhilāṃ bhuvam . bhuvo lokaṃ tathaivordhvaṃ plāvayanti divaṃ dvijāḥ
||39||धाराभिर् अक्षमात्राभिः प्लावयित्वाखिलां भुवम् । भुवो लोकं तथैवोर्ध्वं प्लावयन्ति दिवं द्विजाः
andhakārīkṛte loke naṣṭe sthāvarajaṅgame . varṣanti te mahāmeghā varṣāṇām adhikaṃ śatam
||40||अन्धकारीकृते लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे । वर्षन्ति ते महामेघा वर्षाणाम् अधिकं शतम्
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).