adhyāyaḥ 26
munaya ūcuḥ:
pṛthivyām uttamāṃ bhūmiṃ dharmakāmārthamokṣadām . tīrthānām uttamaṃ tīrthaṃ brūhi no vadatāṃ vara
||1||पृथिव्याम् उत्तमां भूमिं धर्मकामार्थमोक्षदाम् । तीर्थानाम् उत्तमं तीर्थं ब्रूहि नो वदतां वर
lomaharṣaṇa uvāca:
imaṃ praśnaṃ mama guruṃ papracchur munayaḥ purā . tam ahaṃ sampravakṣyāmi yat pṛcchadhvaṃ dvijottamāḥ
||2||इमं प्रश्नं मम गुरुं पप्रच्छुर् मुनयः पुरा । तम् अहं सम्प्रवक्ष्यामि यत् पृच्छध्वं द्विजोत्तमाः
svāśrame sumahāpuṇye nānāpuṣpopaśobhite . nānādrumalatākīrṇe nānāmṛgagaṇair yute
||3||स्वाश्रमे सुमहापुण्ये नानापुष्पोपशोभिते । नानाद्रुमलताकीर्णे नानामृगगणैर् युते
punnāgaiḥ karṇikāraiś ca saralair devadārubhiḥ . śālais tālais tamālaiś ca panasair dhavakhādiraiḥ
||4||पुन्नागैः कर्णिकारैश् च सरलैर् देवदारुभिः । शालैस् तालैस् तमालैश् च पनसैर् धवखादिरैः
pāṭalāśokabakulaiḥ karavīraiḥ sacampakaiḥ . anyaiś ca vividhair vṛkṣair nānāpuṣpopaśobhitaiḥ
||5||पाटलाशोकबकुलैः करवीरैः सचम्पकैः । अन्यैश् च विविधैर् वृक्षैर् नानापुष्पोपशोभितैः
kurukṣetre samāsīnaṃ vyāsaṃ matimatāṃ varam . mahābhāratakartāraṃ sarvaśāstraviśāradam
||6||कुरुक्षेत्रे समासीनं व्यासं मतिमतां वरम् । महाभारतकर्तारं सर्वशास्त्रविशारदम्
adhyātmaniṣṭhaṃ sarvajñaṃ sarvabhūtahite ratam . purāṇāgamavaktāraṃ vedavedāṅgapāragam
||7||अध्यात्मनिष्ठं सर्वज्ञं सर्वभूतहिते रतम् । पुराणागमवक्तारं वेदवेदाङ्गपारगम्
parāśarasutaṃ śāntaṃ padmapattrāyatekṣaṇam . draṣṭum abhyāyayuḥ prītyā munayaḥ saṃśitavratāḥ
||8||पराशरसुतं शान्तं पद्मपत्त्रायतेक्षणम् । द्रष्टुम् अभ्याययुः प्रीत्या मुनयः संशितव्रताः
kaśyapo jamadagniś ca bharadvājo'tha gautamaḥ . vasiṣṭho jaiminir dhaumyo mārkaṇḍeyo'tha vālmikiḥ
||9||कश्यपो जमदग्निश् च भरद्वाजोऽथ गौतमः । वसिष्ठो जैमिनिर् धौम्यो मार्कण्डेयोऽथ वाल्मिकिः
viśvāmitraḥ śatānando vātsyo gārgyo'tha āsuriḥ . sumantur bhārgavo nāma kaṇvo medhātithir guruḥ
||10||विश्वामित्रः शतानन्दो वात्स्यो गार्ग्योऽथ आसुरिः । सुमन्तुर् भार्गवो नाम कण्वो मेधातिथिर् गुरुः
māṇḍavyaś cyavano dhūmro hy asito devalas tathā . maudgalyas tṛṇayajñaś ca pippalādo'kṛtavraṇaḥ
||11||माण्डव्यश् च्यवनो धूम्रो ह्य् असितो देवलस् तथा । मौद्गल्यस् तृणयज्ञश् च पिप्पलादोऽकृतव्रणः
saṃvartaḥ kauśiko raibhyo maitreyo haritas tathā . śāṇḍilyaś ca vibhāṇḍaś ca durvāsā lomaśas tathā
||12||संवर्तः कौशिको रैभ्यो मैत्रेयो हरितस् तथा । शाण्डिल्यश् च विभाण्डश् च दुर्वासा लोमशस् तथा
nāradaḥ parvataś caiva vaiśampāyanagālavau . bhāskariḥ pūraṇaḥ sūtaḥ pulastyaḥ kapilas tathā
||13||नारदः पर्वतश् चैव वैशम्पायनगालवौ । भास्करिः पूरणः सूतः पुलस्त्यः कपिलस् तथा
ulūkaḥ pulaho vāyur devasthānaś caturbhujaḥ . sanatkumāraḥ pailaś ca kṛṣṇaḥ kṛṣṇānubhautikaḥ
||14||उलूकः पुलहो वायुर् देवस्थानश् चतुर्भुजः । सनत्कुमारः पैलश् च कृष्णः कृष्णानुभौतिकः
etair munivaraiś cānyair vṛtaḥ satyavatīsutaḥ . rarāja sa muniḥ śrīmān nakṣatrair iva candramāḥ
||15||एतैर् मुनिवरैश् चान्यैर् वृतः सत्यवतीसुतः । रराज स मुनिः श्रीमान् नक्षत्रैर् इव चन्द्रमाः
tān āgatān munīn sarvān pūjayām āsa vedavit . te'pi taṃ pratipūjyaiva kathāṃ cakruḥ parasparam
||16||तान् आगतान् मुनीन् सर्वान् पूजयाम् आस वेदवित् । तेऽपि तं प्रतिपूज्यैव कथां चक्रुः परस्परम्
kathānte te muniśreṣṭhāḥ kṛṣṇaṃ satyavatīsutam . papracchuḥ saṃśayaṃ sarve tapovananivāsinaḥ
||17||कथान्ते ते मुनिश्रेष्ठाः कृष्णं सत्यवतीसुतम् । पप्रच्छुः संशयं सर्वे तपोवननिवासिनः
munaya ūcuḥ:
mune vedāṃś ca śāstrāṇi purāṇāgamabhāratam . bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca sarvaṃ jānāsi vāṅmayam
||18||मुने वेदांश् च शास्त्राणि पुराणागमभारतम् । भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वं जानासि वाङ्मयम्
kaṣṭe'smin duḥkhabahule niḥsāre bhavasāgare . rāgagrāhākule raudre viṣayodakasamplave
||19||कष्टेऽस्मिन् दुःखबहुले निःसारे भवसागरे । रागग्राहाकुले रौद्रे विषयोदकसम्प्लवे
indriyāvartakalile dṛṣṭormiśatasaṅkule . mohapaṅkāvile durge lobhagambhīradustare
||20||इन्द्रियावर्तकलिले दृष्टोर्मिशतसङ्कुले । मोहपङ्काविले दुर्गे लोभगम्भीरदुस्तरे
nimajjaj jagad ālokya nirālambam acetanam . pṛcchāmas tvāṃ mahābhāgaṃ brūhi no munisattama
||21||निमज्जज् जगद् आलोक्य निरालम्बम् अचेतनम् । पृच्छामस् त्वां महाभागं ब्रूहि नो मुनिसत्तम
śreyaḥ kim atra saṃsāre bhairave lomaharṣaṇe . upadeśapradānena lokān uddhartum arhasi
||22||श्रेयः किम् अत्र संसारे भैरवे लोमहर्षणे । उपदेशप्रदानेन लोकान् उद्धर्तुम् अर्हसि
durlabhaṃ paramaṃ kṣetraṃ vaktum arhasi mokṣadam . pṛthivyāṃ karmabhūmiṃ ca śrotum icchāmahe vayam
||23||दुर्लभं परमं क्षेत्रं वक्तुम् अर्हसि मोक्षदम् । पृथिव्यां कर्मभूमिं च श्रोतुम् इच्छामहे वयम्
kṛtvā kila naraḥ samyak karma bhūmau yathoditam . prāpnoti paramāṃ siddhiṃ narakaṃ ca vikarmataḥ
||24||कृत्वा किल नरः सम्यक् कर्म भूमौ यथोदितम् । प्राप्नोति परमां सिद्धिं नरकं च विकर्मतः
mokṣakṣetre tathā mokṣaṃ prāpnoti puruṣaḥ sudhīḥ . tasmād brūhi mahāprājña yat pṛṣṭo'si dvijottama
||25||मोक्षक्षेत्रे तथा मोक्षं प्राप्नोति पुरुषः सुधीः । तस्माद् ब्रूहि महाप्राज्ञ यत् पृष्टोऽसि द्विजोत्तम
śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām . vyāsaḥ provāca bhagavān bhūtabhavyabhaviṣyavit
||26||श्रुत्वा तु वचनं तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् । व्यासः प्रोवाच भगवान् भूतभव्यभविष्यवित्
vyāsa uvāca:
śṛṇudhvaṃ munayaḥ sarve vakṣyāmi yadi pṛcchatha . yaḥ saṃvādo'bhavat pūrvam ṛṣīṇāṃ brahmaṇā saha
||27||शृणुध्वं मुनयः सर्वे वक्ष्यामि यदि पृच्छथ । यः संवादोऽभवत् पूर्वम् ऋषीणां ब्रह्मणा सह
merupṛṣṭhe tu vistīrṇe nānāratnavibhūṣite . nānādrumalatākīrṇe nānāpuṣpopaśobhite
||28||मेरुपृष्ठे तु विस्तीर्णे नानारत्नविभूषिते । नानाद्रुमलताकीर्णे नानापुष्पोपशोभिते
nānāpakṣirute ramye nānāprasavanākule . nānāsattvasamākīrṇe nānāścaryasamanvite
||29||नानापक्षिरुते रम्ये नानाप्रसवनाकुले । नानासत्त्वसमाकीर्णे नानाश्चर्यसमन्विते
nānāvarṇaśilākīrṇe nānādhātuvibhūṣite . nānāmunijanākīrṇe nānāśramasamanvite
||30||नानावर्णशिलाकीर्णे नानाधातुविभूषिते । नानामुनिजनाकीर्णे नानाश्रमसमन्विते
tatrāsīnaṃ jagannāthaṃ jagadyoniṃ caturmukham . jagatpatiṃ jagadvandyaṃ jagadādhāram īśvaram
||31||तत्रासीनं जगन्नाथं जगद्योनिं चतुर्मुखम् । जगत्पतिं जगद्वन्द्यं जगदाधारम् ईश्वरम्
devadānavagandharvair yakṣavidyādharoragaiḥ . munisiddhāpsarobhiś ca vṛtam anyair divālayaiḥ
||32||देवदानवगन्धर्वैर् यक्षविद्याधरोरगैः । मुनिसिद्धाप्सरोभिश् च वृतम् अन्यैर् दिवालयैः
kecit stuvanti taṃ devaṃ kecid gāyanti cāgrataḥ . kecid vādyāni vādyante kecin nṛtyanti cāpare
||33||केचित् स्तुवन्ति तं देवं केचिद् गायन्ति चाग्रतः । केचिद् वाद्यानि वाद्यन्ते केचिन् नृत्यन्ति चापरे
evaṃ pramudite kāle sarvabhūtasamāgame . nānākusumagandhāḍhye dakṣiṇānilasevite
||34||एवं प्रमुदिते काले सर्वभूतसमागमे । नानाकुसुमगन्धाढ्ये दक्षिणानिलसेविते
bhṛgvādyās taṃ tadā devaṃ praṇipatya pitāmaham . imam artham ṛṣivarāḥ papracchuḥ pitaraṃ dvijāḥ
||35||भृग्वाद्यास् तं तदा देवं प्रणिपत्य पितामहम् । इमम् अर्थम् ऋषिवराः पप्रच्छुः पितरं द्विजाः
ṛṣaya ūcuḥ:
bhagavañ śrotum icchāmaḥ karmabhūmiṃ mahītale . vaktum arhasi deveśa mokṣakṣetraṃ ca durlabham
||36||भगवञ् श्रोतुम् इच्छामः कर्मभूमिं महीतले । वक्तुम् अर्हसि देवेश मोक्षक्षेत्रं च दुर्लभम्
vyāsa uvāca:
teṣāṃ vacanam ākarṇya prāha brahmā sureśvaraḥ . papracchus te yathā praśnaṃ tat sarvaṃ munisattamāḥ
||37||तेषां वचनम् आकर्ण्य प्राह ब्रह्मा सुरेश्वरः । पप्रच्छुस् ते यथा प्रश्नं तत् सर्वं मुनिसत्तमाः
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).