adhyāyaḥ 243
janaka uvāca:
akṣarakṣarayor eṣa dvayoḥ sambandha iṣyate . strīpuṃsayor vā sambandhaḥ sa vai puruṣa ucyate
||1||अक्षरक्षरयोर् एष द्वयोः सम्बन्ध इष्यते । स्त्रीपुंसयोर् वा सम्बन्धः स वै पुरुष उच्यते
ṛte tu puruṣaṃ neha strī garbhān dhārayaty uta . ṛte striyaṃ na puruṣo rūpaṃ nirvartate tathā
||2||ऋते तु पुरुषं नेह स्त्री गर्भान् धारयत्य् उत । ऋते स्त्रियं न पुरुषो रूपं निर्वर्तते तथा
anyonyasyābhisambandhād anyonyaguṇasaṃśrayāt . rūpaṃ nirvartayed etad evaṃ sarvāsu yoniṣu
||3||अन्योन्यस्याभिसम्बन्धाद् अन्योन्यगुणसंश्रयात् । रूपं निर्वर्तयेद् एतद् एवं सर्वासु योनिषु
ratyartham atisaṃyogād anyonyaguṇasaṃśrayāt . ṛtau nirvartate rūpaṃ tad vakṣyāmi nidarśanam
||4||रत्यर्थम् अतिसंयोगाद् अन्योन्यगुणसंश्रयात् । ऋतौ निर्वर्तते रूपं तद् वक्ष्यामि निदर्शनम्
ye guṇāḥ puruṣasyeha ye ca mātur guṇās tathā . asthi snāyu ca majjā ca jānīmaḥ pitṛto dvija
||5||ये गुणाः पुरुषस्येह ये च मातुर् गुणास् तथा । अस्थि स्नायु च मज्जा च जानीमः पितृतो द्विज
tvaṅmāṃsaśoṇitaṃ ceti mātṛjāny anuśuśruma . evam etad dvijaśreṣṭha vedaśāstreṣu paṭhyate
||6||त्वङ्मांसशोणितं चेति मातृजान्य् अनुशुश्रुम । एवम् एतद् द्विजश्रेष्ठ वेदशास्त्रेषु पठ्यते
pramāṇaṃ yac ca vedoktaṃ śāstroktaṃ yac ca paṭhyate . vedaśāstrapramāṇaṃ ca pramāṇaṃ tat sanātanam
||7||प्रमाणं यच् च वेदोक्तं शास्त्रोक्तं यच् च पठ्यते । वेदशास्त्रप्रमाणं च प्रमाणं तत् सनातनम्
evam evābhisambandhau nityaṃ prakṛtipūruṣau . yac cāpi bhagavaṃs tasmān mokṣadharmo na vidyate
||8||एवम् एवाभिसम्बन्धौ नित्यं प्रकृतिपूरुषौ । यच् चापि भगवंस् तस्मान् मोक्षधर्मो न विद्यते
athavānantarakṛtaṃ kiñcid eva nidarśanam . tan mamācakṣva tattvena pratyakṣo hy asi sarvadā
||9||अथवानन्तरकृतं किञ्चिद् एव निदर्शनम् । तन् ममाचक्ष्व तत्त्वेन प्रत्यक्षो ह्य् असि सर्वदा
mokṣakāmā vayaṃ cāpi kāṅkṣāmo yad anāmayam . ajeyam ajaraṃ nityam atīndriyam anīśvaram
||10||मोक्षकामा वयं चापि काङ्क्षामो यद् अनामयम् । अजेयम् अजरं नित्यम् अतीन्द्रियम् अनीश्वरम्
vasiṣṭha uvāca:
yad etad uktaṃ bhavatā vedaśāstranidarśanam . evam etad yathā vakṣye tattvagrāhī yathā bhavān
||11||यद् एतद् उक्तं भवता वेदशास्त्रनिदर्शनम् । एवम् एतद् यथा वक्ष्ये तत्त्वग्राही यथा भवान्
dhāryate hi tvayā grantha ubhayor vedaśāstrayoḥ . na ca granthasya tattvajño yathātattvaṃ nareśvara
||12||धार्यते हि त्वया ग्रन्थ उभयोर् वेदशास्त्रयोः । न च ग्रन्थस्य तत्त्वज्ञो यथातत्त्वं नरेश्वर
yo hi vede ca śāstre ca granthadhāraṇatatparaḥ . na ca granthārthatattvajñas tasya taddhāraṇaṃ vṛthā
||13||यो हि वेदे च शास्त्रे च ग्रन्थधारणतत्परः । न च ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञस् तस्य तद्धारणं वृथा
bhāraṃ sa vahate tasya granthasyārthaṃ na vetti yaḥ . yas tu granthārthatattvajño nāsya granthāgamo vṛthā
||14||भारं स वहते तस्य ग्रन्थस्यार्थं न वेत्ति यः । यस् तु ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञो नास्य ग्रन्थागमो वृथा
granthasyārthaṃ sa pṛṣṭas tu mādṛśo vaktum arhati . yathātattvābhigamanād arthaṃ tasya sa vindati
||15||ग्रन्थस्यार्थं स पृष्टस् तु मादृशो वक्तुम् अर्हति । यथातत्त्वाभिगमनाद् अर्थं तस्य स विन्दति
na yaḥ samutsukaḥ kaścid granthārthaṃ sthūlabuddhimān . sa kathaṃ mandavijñāno granthaṃ vakṣyati nirṇayāt
||16||न यः समुत्सुकः कश्चिद् ग्रन्थार्थं स्थूलबुद्धिमान् । स कथं मन्दविज्ञानो ग्रन्थं वक्ष्यति निर्णयात्
ajñātvā granthatattvāni vādaṃ yaḥ kurute naraḥ . lobhād vāpy athavā dambhāt sa pāpī narakaṃ vrajet
||17||अज्ञात्वा ग्रन्थतत्त्वानि वादं यः कुरुते नरः । लोभाद् वाप्य् अथवा दम्भात् स पापी नरकं व्रजेत्
nirṇayaṃ cāpi cchidrātmā na tad vakṣyati tattvataḥ . so'pīhāsyārthatattvajño yasmān naivātmavān api
||18||निर्णयं चापि च्छिद्रात्मा न तद् वक्ष्यति तत्त्वतः । सोऽपीहास्यार्थतत्त्वज्ञो यस्मान् नैवात्मवान् अपि
tasmāt tvaṃ śṛṇu rājendra yathaitad anudṛśyate . yathā tattvena sāṅkhyeṣu yogeṣu ca mahātmasu
||19||तस्मात् त्वं शृणु राजेन्द्र यथैतद् अनुदृश्यते । यथा तत्त्वेन साङ्ख्येषु योगेषु च महात्मसु
yad eva yogāḥ paśyanti sāṅkhyaṃ tad anugamyate . ekaṃ sāṅkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa buddhimān
||20||यद् एव योगाः पश्यन्ति साङ्ख्यं तद् अनुगम्यते । एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स बुद्धिमान्
tvaṅ māṃsaṃ rudhiraṃ medaḥ pittaṃ majjāsthi snāyu ca . etad aindriyakaṃ tāta yad bhavān ittham āttha mām
||21||त्वङ् मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि स्नायु च । एतद् ऐन्द्रियकं तात यद् भवान् इत्थम् आत्थ माम्
dravyād dravyasya nirvṛttir indriyād indriyaṃ tathā . dehād deham avāpnoti bījād bījaṃ tathaiva ca
||22||द्रव्याद् द्रव्यस्य निर्वृत्तिर् इन्द्रियाद् इन्द्रियं तथा । देहाद् देहम् अवाप्नोति बीजाद् बीजं तथैव च
nirindriyasya bījasya nirdravyasyāpi dehinaḥ . kathaṃ guṇā bhaviṣyanti nirguṇatvān mahātmanaḥ
||23||निरिन्द्रियस्य बीजस्य निर्द्रव्यस्यापि देहिनः । कथं गुणा भविष्यन्ति निर्गुणत्वान् महात्मनः
guṇā guṇeṣu jāyante tatraiva viramanti ca . evaṃ guṇāḥ prakṛtijā jāyante na ca yānti ca
||24||गुणा गुणेषु जायन्ते तत्रैव विरमन्ति च । एवं गुणाः प्रकृतिजा जायन्ते न च यान्ति च
tvaṅ māṃsaṃ rudhiraṃ medaḥ pittaṃ majjāsthi snāyu ca . aṣṭau tāny atha śukreṇa jānīhi prākṛtena vai
||25||त्वङ् मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि स्नायु च । अष्टौ तान्य् अथ शुक्रेण जानीहि प्राकृतेन वै
pumāṃś caivāpumāṃś caiva strīliṅgaṃ prākṛtaṃ smṛtam . vāyur eṣa pumāṃś caiva rasa ity abhidhīyate
||26||पुमांश् चैवापुमांश् चैव स्त्रीलिङ्गं प्राकृतं स्मृतम् । वायुर् एष पुमांश् चैव रस इत्य् अभिधीयते
aliṅgā prakṛtir liṅgair upalabhyati sātmajaiḥ . yathā puṣpaphalair nityaṃ mūrtaṃ cāmūrtayas tathā
||27||अलिङ्गा प्रकृतिर् लिङ्गैर् उपलभ्यति सात्मजैः । यथा पुष्पफलैर् नित्यं मूर्तं चामूर्तयस् तथा
evam apy anumānena sa liṅgam upalabhyate . pañcaviṃśatikas tāta liṅgeṣu niyatātmakaḥ
||28||एवम् अप्य् अनुमानेन स लिङ्गम् उपलभ्यते । पञ्चविंशतिकस् तात लिङ्गेषु नियतात्मकः
anādinidhano'nantaḥ sarvadarśanakevalaḥ . kevalaṃ tv abhimānitvād guṇeṣu guṇa ucyate
||29||अनादिनिधनोऽनन्तः सर्वदर्शनकेवलः । केवलं त्व् अभिमानित्वाद् गुणेषु गुण उच्यते
guṇā guṇavataḥ santi nirguṇasya kuto guṇāḥ . tasmād evaṃ vijānanti ye janā guṇadarśinaḥ
||30||गुणा गुणवतः सन्ति निर्गुणस्य कुतो गुणाः । तस्माद् एवं विजानन्ति ये जना गुणदर्शिनः
yadā tv eṣa guṇān etān prākṛtān abhimanyate . tadā sa guṇavān eva guṇabhedān prapaśyati
||31||यदा त्व् एष गुणान् एतान् प्राकृतान् अभिमन्यते । तदा स गुणवान् एव गुणभेदान् प्रपश्यति
yat tad buddheḥ paraṃ prāhuḥ sāṅkhyayogaṃ ca sarvaśaḥ . budhyamānaṃ mahāprājñāḥ prabuddhaparivarjanāt
||32||यत् तद् बुद्धेः परं प्राहुः साङ्ख्ययोगं च सर्वशः । बुध्यमानं महाप्राज्ञाः प्रबुद्धपरिवर्जनात्
aprabuddhaṃ yathā vyaktaṃ svaguṇaiḥ prāhur īśvaram . nirguṇaṃ ceśvaraṃ nityam adhiṣṭhātāram eva ca
||33||अप्रबुद्धं यथा व्यक्तं स्वगुणैः प्राहुर् ईश्वरम् । निर्गुणं चेश्वरं नित्यम् अधिष्ठातारम् एव च
prakṛteś ca guṇānāṃ ca pañcaviṃśatikaṃ budhāḥ . sāṅkhyayoge ca kuśalā budhyante paramaiṣiṇaḥ
||34||प्रकृतेश् च गुणानां च पञ्चविंशतिकं बुधाः । साङ्ख्ययोगे च कुशला बुध्यन्ते परमैषिणः
yadā prabuddham avyaktam avasthātananīravaḥ . budhyamānaṃ na budhyante'vagacchanti samaṃ tadā
||35||यदा प्रबुद्धम् अव्यक्तम् अवस्थातननीरवः । बुध्यमानं न बुध्यन्तेऽवगच्छन्ति समं तदा
etan nidarśanaṃ samyaṅ na samyag anudarśanam . budhyamānaṃ prabudhyante dvābhyāṃ pṛthag arindama
||36||एतन् निदर्शनं सम्यङ् न सम्यग् अनुदर्शनम् । बुध्यमानं प्रबुध्यन्ते द्वाभ्यां पृथग् अरिन्दम
paraspareṇaitad uktaṃ kṣarākṣaranidarśanam . ekatvam akṣaraṃ prāhur nānātvaṃ kṣaram ucyate
||37||परस्परेणैतद् उक्तं क्षराक्षरनिदर्शनम् । एकत्वम् अक्षरं प्राहुर् नानात्वं क्षरम् उच्यते
pañcaviṃśatiniṣṭho'yaṃ tadā samyak pracakṣate . ekatvadarśanaṃ cāsya nānātvaṃ cāsya darśanam
||38||पञ्चविंशतिनिष्ठोऽयं तदा सम्यक् प्रचक्षते । एकत्वदर्शनं चास्य नानात्वं चास्य दर्शनम्
tattvavit tattvayor eva pṛthag etan nidarśanam . pañcaviṃśatibhis tattvaṃ tattvam āhur manīṣiṇaḥ
||39||तत्त्ववित् तत्त्वयोर् एव पृथग् एतन् निदर्शनम् । पञ्चविंशतिभिस् तत्त्वं तत्त्वम् आहुर् मनीषिणः
nistattvaṃ pañcaviṃśasya param āhur manīṣiṇaḥ . varjyasya varjyam ācāraṃ tattvaṃ tattvāt sanātanam
||40||निस्तत्त्वं पञ्चविंशस्य परम् आहुर् मनीषिणः । वर्ज्यस्य वर्ज्यम् आचारं तत्त्वं तत्त्वात् सनातनम्
karālajanaka uvāca:
nānātvaikatvam ity uktaṃ tvayaitad dvijasattama . paśyatas tad dhi sandigdham etayor vai nidarśanam
||41||नानात्वैकत्वम् इत्य् उक्तं त्वयैतद् द्विजसत्तम । पश्यतस् तद् धि सन्दिग्धम् एतयोर् वै निदर्शनम्
tathā buddhaprabuddhābhyāṃ budhyamānasya cānagha . sthūlabuddhyā na paśyāmi tattvam etan na saṃśayaḥ
||42||तथा बुद्धप्रबुद्धाभ्यां बुध्यमानस्य चानघ । स्थूलबुद्ध्या न पश्यामि तत्त्वम् एतन् न संशयः
akṣarakṣarayor uktaṃ tvayā yad api kāraṇam . tad apy asthirabuddhitvāt pranaṣṭam iva me'nagha
||43||अक्षरक्षरयोर् उक्तं त्वया यद् अपि कारणम् । तद् अप्य् अस्थिरबुद्धित्वात् प्रनष्टम् इव मेऽनघ
tad etac chrotum icchāmi nānātvaikatvadarśanam . dvandvaṃ caivāniruddhaṃ ca budhyamānaṃ ca tattvataḥ
||44||तद् एतच् छ्रोतुम् इच्छामि नानात्वैकत्वदर्शनम् । द्वन्द्वं चैवानिरुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः
vidyāvidye ca bhagavann akṣaraṃ kṣaram eva ca . sāṅkhyayogaṃ ca kṛtsnena buddhābuddhiṃ pṛthak pṛthak
||45||विद्याविद्ये च भगवन्न् अक्षरं क्षरम् एव च । साङ्ख्ययोगं च कृत्स्नेन बुद्धाबुद्धिं पृथक् पृथक्
vasiṣṭha uvāca:
hanta te sampravakṣyāmi yad etad anupṛcchasi . yogakṛtyaṃ mahārāja pṛthag eva śṛṇuṣva me
||46||हन्त ते सम्प्रवक्ष्यामि यद् एतद् अनुपृच्छसि । योगकृत्यं महाराज पृथग् एव शृणुष्व मे
yogakṛtyaṃ tu yogānāṃ dhyānam eva paraṃ balam . tac cāpi dvividhaṃ dhyānam āhur vidyāvido janāḥ
||47||योगकृत्यं तु योगानां ध्यानम् एव परं बलम् । तच् चापि द्विविधं ध्यानम् आहुर् विद्याविदो जनाः
ekāgratā ca manasaḥ prāṇāyāmas tathaiva ca . prāṇāyāmas tu saguṇo nirguṇo mānasas tathā
||48||एकाग्रता च मनसः प्राणायामस् तथैव च । प्राणायामस् तु सगुणो निर्गुणो मानसस् तथा
mūtrotsarge purīṣe ca bhojane ca narādhipa . dvikālaṃ nopabhuñjīta śeṣaṃ bhuñjīta tatparaḥ
||49||मूत्रोत्सर्गे पुरीषे च भोजने च नराधिप । द्विकालं नोपभुञ्जीत शेषं भुञ्जीत तत्परः
indriyāṇīndriyārthebhyo nivartya manasā muniḥ . daśadvādaśabhir vāpi caturviṃśāt paraṃ yataḥ
||50||इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवर्त्य मनसा मुनिः । दशद्वादशभिर् वापि चतुर्विंशात् परं यतः
sa codanābhir matimān nātmānaṃ codayed atha . tiṣṭhantam ajaraṃ taṃ tu yat tad uktaṃ manīṣibhiḥ
||51||स चोदनाभिर् मतिमान् नात्मानं चोदयेद् अथ । तिष्ठन्तम् अजरं तं तु यत् तद् उक्तं मनीषिभिः
viśvātmā satataṃ jñeya ity evam anuśuśruma . dravyaṃ hy ahīnamanaso nānyatheti viniścayaḥ
||52||विश्वात्मा सततं ज्ञेय इत्य् एवम् अनुशुश्रुम । द्रव्यं ह्य् अहीनमनसो नान्यथेति विनिश्चयः
vimuktaḥ sarvasaṅgebhyo laghvāhāro jitendriyaḥ . pūrvarātre parārdhe ca dhārayīta mano hṛdi
||53||विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः । पूर्वरात्रे परार्धे च धारयीत मनो हृदि
sthirīkṛtyendriyagrāmaṃ manasā mithileśvara . mano buddhyā sthiraṃ kṛtvā pāṣāṇa iva niścalaḥ
||54||स्थिरीकृत्येन्द्रियग्रामं मनसा मिथिलेश्वर । मनो बुद्ध्या स्थिरं कृत्वा पाषाण इव निश्चलः
sthāṇuvac cāpy akampyaḥ syād dāruvac cāpi niścalaḥ . buddhyā vidhividhānajñas tato yuktaṃ pracakṣate
||55||स्थाणुवच् चाप्य् अकम्प्यः स्याद् दारुवच् चापि निश्चलः । बुद्ध्या विधिविधानज्ञस् ततो युक्तं प्रचक्षते
na śṛṇoti na cāghrāti na ca paśyati kiñcana . na ca sparśaṃ vijānāti na ca saṅkalpate manaḥ
||56||न शृणोति न चाघ्राति न च पश्यति किञ्चन । न च स्पर्शं विजानाति न च सङ्कल्पते मनः
na cāpi manyate kiñcin na ca budhyeta kāṣṭhavat . tadā prakṛtim āpannaṃ yuktam āhur manīṣiṇaḥ
||57||न चापि मन्यते किञ्चिन् न च बुध्येत काष्ठवत् । तदा प्रकृतिम् आपन्नं युक्तम् आहुर् मनीषिणः
na bhāti hi yathā dīpo dīptis tadvac ca dṛśyate . niliṅgaś cādhaś cordhvaṃ ca tiryaggatim avāpnuyāt
||58||न भाति हि यथा दीपो दीप्तिस् तद्वच् च दृश्यते । निलिङ्गश् चाधश् चोर्ध्वं च तिर्यग्गतिम् अवाप्नुयात्
tadā tadupapannaś ca yasmin dṛṣṭe ca kathyate . hṛdayastho'ntarātmeti jñeyo jñas tāta madvidhaiḥ
||59||तदा तदुपपन्नश् च यस्मिन् दृष्टे च कथ्यते । हृदयस्थोऽन्तरात्मेति ज्ञेयो ज्ञस् तात मद्विधैः
nirdhūma iva saptārcir āditya iva raśmivān . vaidyuto'gnir ivākāśe paśyaty ātmānam ātmani
||60||निर्धूम इव सप्तार्चिर् आदित्य इव रश्मिवान् । वैद्युतोऽग्निर् इवाकाशे पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि
yaṃ paśyanti mahātmāno dhṛtimanto manīṣiṇaḥ . brāhmaṇā brahmayonisthā hy ayonim amṛtātmakam
||61||यं पश्यन्ति महात्मानो धृतिमन्तो मनीषिणः । ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्था ह्य् अयोनिम् अमृतात्मकम्
tad evāhur aṇubhyo'ṇu tan mahadbhyo mahattaram . sarvatra sarvabhūteṣu dhruvaṃ tiṣṭhan na dṛśyate
||62||तद् एवाहुर् अणुभ्योऽणु तन् महद्भ्यो महत्तरम् । सर्वत्र सर्वभूतेषु ध्रुवं तिष्ठन् न दृश्यते
buddhidravyeṇa dṛśyena manodīpena lokakṛt . mahatas tamasas tāta pāre tiṣṭhan na tāmasaḥ
||63||बुद्धिद्रव्येण दृश्येन मनोदीपेन लोककृत् । महतस् तमसस् तात पारे तिष्ठन् न तामसः
tamaso dūra ity uktas tattvajñair vedapāragaiḥ . vimalo vimataś caiva nirliṅgo'liṅgasañjñakaḥ
||64||तमसो दूर इत्य् उक्तस् तत्त्वज्ञैर् वेदपारगैः । विमलो विमतश् चैव निर्लिङ्गोऽलिङ्गसञ्ज्ञकः
yoga eṣa hi lokānāṃ kim anyad yogalakṣaṇam . evaṃ paśyan prapaśyeta ātmānam ajaraṃ param
||65||योग एष हि लोकानां किम् अन्यद् योगलक्षणम् । एवं पश्यन् प्रपश्येत आत्मानम् अजरं परम्
yogadarśanam etāvad uktaṃ te tattvato mayā . sāṅkhyajñānaṃ pravakṣyāmi parisaṅkhyānidarśanam
||66||योगदर्शनम् एतावद् उक्तं ते तत्त्वतो मया । साङ्ख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसङ्ख्यानिदर्शनम्
avyaktam āhuḥ prakhyānaṃ parāṃ prakṛtim ātmanaḥ . tasmān mahat samutpannaṃ dvitīyaṃ rājasattama
||67||अव्यक्तम् आहुः प्रख्यानं परां प्रकृतिम् आत्मनः । तस्मान् महत् समुत्पन्नं द्वितीयं राजसत्तम
ahaṅkāras tu mahatas tṛtīya iti naḥ śrutam . pañcabhūtāny ahaṅkārād āhuḥ sāṅkhyātmadarśinaḥ
||68||अहङ्कारस् तु महतस् तृतीय इति नः श्रुतम् । पञ्चभूतान्य् अहङ्काराद् आहुः साङ्ख्यात्मदर्शिनः
etāḥ prakṛtayas tv aṣṭau vikārāś cāpi ṣoḍaśa . pañca caiva viśeṣāś ca tathā pañcendriyāṇi ca
||69||एताः प्रकृतयस् त्व् अष्टौ विकाराश् चापि षोडश । पञ्च चैव विशेषाश् च तथा पञ्चेन्द्रियाणि च
etāvad eva tattvānāṃ sāṅkhyam āhur manīṣiṇaḥ . sāṅkhye sāṅkhyavidhānajñā nityaṃ sāṅkhyapathe sthitāḥ
||70||एतावद् एव तत्त्वानां साङ्ख्यम् आहुर् मनीषिणः । साङ्ख्ये साङ्ख्यविधानज्ञा नित्यं साङ्ख्यपथे स्थिताः
yasmād yad abhijāyeta tat tatraiva pralīyate . līyante pratilomāni gṛhyante cāntarātmanā
||71||यस्माद् यद् अभिजायेत तत् तत्रैव प्रलीयते । लीयन्ते प्रतिलोमानि गृह्यन्ते चान्तरात्मना
ānulomyena jāyante līyante pratilomataḥ . guṇā guṇeṣu satataṃ sāgarasyormayo yathā
||72||आनुलोम्येन जायन्ते लीयन्ते प्रतिलोमतः । गुणा गुणेषु सततं सागरस्योर्मयो यथा
sargapralaya etāvān prakṛter nṛpasattama . ekatvaṃ pralaye cāsya bahutvaṃ ca tathā sṛji
||73||सर्गप्रलय एतावान् प्रकृतेर् नृपसत्तम । एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च तथा सृजि
evam eva ca rājendra vijñeyaṃ jñānakovidaiḥ . adhiṣṭhātāram avyaktam asyāpy etan nidarśanam
||74||एवम् एव च राजेन्द्र विज्ञेयं ज्ञानकोविदैः । अधिष्ठातारम् अव्यक्तम् अस्याप्य् एतन् निदर्शनम्
ekatvaṃ ca bahutvaṃ ca prakṛter anu tattvavān . ekatvaṃ pralaye cāsya bahutvaṃ ca pravartanāt
||75||एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेर् अनु तत्त्ववान् । एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तनात्
bahudhātmā prakurvīta prakṛtiṃ prasavātmikām . tac ca kṣetraṃ mahān ātmā pañcaviṃśo'dhitiṣṭhati
||76||बहुधात्मा प्रकुर्वीत प्रकृतिं प्रसवात्मिकाम् । तच् च क्षेत्रं महान् आत्मा पञ्चविंशोऽधितिष्ठति
adhiṣṭhāteti rājendra procyate yatisattamaiḥ . adhiṣṭhānād adhiṣṭhātā kṣetrāṇām iti naḥ śrutam
||77||अधिष्ठातेति राजेन्द्र प्रोच्यते यतिसत्तमैः । अधिष्ठानाद् अधिष्ठाता क्षेत्राणाम् इति नः श्रुतम्
kṣetraṃ jānāti cāvyaktaṃ kṣetrajña iti cocyate . avyaktike pure śete puruṣaś ceti kathyate
||78||क्षेत्रं जानाति चाव्यक्तं क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते । अव्यक्तिके पुरे शेते पुरुषश् चेति कथ्यते
anyad eva ca kṣetraṃ syād anyaḥ kṣetrajña ucyate . kṣetram avyakta ity uktaṃ jñātāraṃ pañcaviṃśakam
||79||अन्यद् एव च क्षेत्रं स्याद् अन्यः क्षेत्रज्ञ उच्यते । क्षेत्रम् अव्यक्त इत्य् उक्तं ज्ञातारं पञ्चविंशकम्
anyad eva ca jñānaṃ syād anyaj jñeyaṃ tad ucyate . jñānam avyaktam ity uktaṃ jñeyo vai pañcaviṃśakaḥ
||80||अन्यद् एव च ज्ञानं स्याद् अन्यज् ज्ञेयं तद् उच्यते । ज्ञानम् अव्यक्तम् इत्य् उक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः
avyaktaṃ kṣetram ity uktaṃ tathā sattvaṃ tatheśvaram . anīśvaram atattvaṃ ca tattvaṃ tat pañcaviṃśakam
||81||अव्यक्तं क्षेत्रम् इत्य् उक्तं तथा सत्त्वं तथेश्वरम् । अनीश्वरम् अतत्त्वं च तत्त्वं तत् पञ्चविंशकम्
sāṅkhyadarśanam etāvat parisaṅkhyā na vidyate . saṅkhyā prakurute caiva prakṛtiṃ ca pravakṣyate
||82||साङ्ख्यदर्शनम् एतावत् परिसङ्ख्या न विद्यते । सङ्ख्या प्रकुरुते चैव प्रकृतिं च प्रवक्ष्यते
catvāriṃśac caturviṃśat pratisaṅkhyāya tattvataḥ . saṅkhyā sahasrakṛtyā tu nistattvaḥ pañcaviṃśakaḥ
||83||चत्वारिंशच् चतुर्विंशत् प्रतिसङ्ख्याय तत्त्वतः । सङ्ख्या सहस्रकृत्या तु निस्तत्त्वः पञ्चविंशकः
pañcaviṃśat prabuddhātmā budhyamāna iti śrutaḥ . yadā budhyati ātmānaṃ tadā bhavati kevalaḥ
||84||पञ्चविंशत् प्रबुद्धात्मा बुध्यमान इति श्रुतः । यदा बुध्यति आत्मानं तदा भवति केवलः
samyagdarśanam etāvad bhāṣitaṃ tava tattvataḥ . evam etad vijānantaḥ sāmyatāṃ pratiyānty uta
||85||सम्यग्दर्शनम् एतावद् भाषितं तव तत्त्वतः । एवम् एतद् विजानन्तः साम्यतां प्रतियान्त्य् उत
samyaṅnidarśanaṃ nāma pratyakṣaṃ prakṛtes tathā . guṇavattvād yathaitāni nirguṇebhyas tathā bhavet
||86||सम्यङ्निदर्शनं नाम प्रत्यक्षं प्रकृतेस् तथा । गुणवत्त्वाद् यथैतानि निर्गुणेभ्यस् तथा भवेत्
na tv evaṃ vartamānānām āvṛttir vartate punaḥ . vidyate kṣarabhāvaś ca na parasparam avyayam
||87||न त्व् एवं वर्तमानानाम् आवृत्तिर् वर्तते पुनः । विद्यते क्षरभावश् च न परस्परम् अव्ययम्
paśyanty amatayo ye na samyak teṣu ca darśanam . te vyaktiṃ pratipadyante punaḥ punar arindama
||88||पश्यन्त्य् अमतयो ये न सम्यक् तेषु च दर्शनम् । ते व्यक्तिं प्रतिपद्यन्ते पुनः पुनर् अरिन्दम
sarvam etad vijānanto na sarvasya prabodhanāt . vyaktibhūtā bhaviṣyanti vyaktasyaivānuvartanāt
||89||सर्वम् एतद् विजानन्तो न सर्वस्य प्रबोधनात् । व्यक्तिभूता भविष्यन्ति व्यक्तस्यैवानुवर्तनात्
sarvam avyaktam ity uktam asarvaḥ sarvaṃ pañcaviṃśakaḥ . ya evam abhijānanti na bhayaṃ teṣu vidyate
||90||सर्वम् अव्यक्तम् इत्य् उक्तम् असर्वः सर्वं पञ्चविंशकः । य एवम् अभिजानन्ति न भयं तेषु विद्यते
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).