adhyāyaḥ 223
munaya ūcuḥ:
sarvajñas tvaṃ mahābhāga sarvabhūtahite rataḥ . bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca na te'sty aviditaṃ mune
||1||सर्वज्ञस् त्वं महाभाग सर्वभूतहिते रतः । भूतं भव्यं भविष्यं च न तेऽस्त्य् अविदितं मुने
karmaṇā kena varṇānām adhamā jāyate gatiḥ . uttamā ca bhavet kena brūhi teṣāṃ mahāmate
||2||कर्मणा केन वर्णानाम् अधमा जायते गतिः । उत्तमा च भवेत् केन ब्रूहि तेषां महामते
śūdras tu karmaṇā kena brāhmaṇatvaṃ ca gacchati . śrotum icchāmahe kena brāhmaṇaḥ śūdratām iyāt
||3||शूद्रस् तु कर्मणा केन ब्राह्मणत्वं च गच्छति । श्रोतुम् इच्छामहे केन ब्राह्मणः शूद्रताम् इयात्
vyāsa uvāca:
himavacchikhare ramye nānādhātuvibhūṣite . nānādrumalatākīrṇe nānāścaryasamanvite
||4||हिमवच्छिखरे रम्ये नानाधातुविभूषिते । नानाद्रुमलताकीर्णे नानाश्चर्यसमन्विते
tatra sthitaṃ mahādevaṃ tripuraghnaṃ trilocanam . śailarājasutā devī praṇipatya sureśvaram
||5||तत्र स्थितं महादेवं त्रिपुरघ्नं त्रिलोचनम् । शैलराजसुता देवी प्रणिपत्य सुरेश्वरम्
imaṃ praśnaṃ purā viprā apṛcchac cārulocanā . tad ahaṃ sampravakṣyāmi śṛṇudhvaṃ mama sattamāḥ
||6||इमं प्रश्नं पुरा विप्रा अपृच्छच् चारुलोचना । तद् अहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मम सत्तमाः
umovāca:
bhagavan bhaganetraghna pūṣṇo dantavināśana . dakṣakratuhara tryakṣa saṃśayo me mahān ayam
||7||भगवन् भगनेत्रघ्न पूष्णो दन्तविनाशन । दक्षक्रतुहर त्र्यक्ष संशयो मे महान् अयम्
cāturvarṇyaṃ bhagavatā pūrvaṃ sṛṣṭaṃ svayambhuvā . kena karmavipākena vaiśyo gacchati śūdratām
||8||चातुर्वर्ण्यं भगवता पूर्वं सृष्टं स्वयम्भुवा । केन कर्मविपाकेन वैश्यो गच्छति शूद्रताम्
vaiśyo vā kṣatriyaḥ kena dvijo vā kṣatriyo bhavet . pratilome kathaṃ deva śakyo dharmo nivartitum
||9||वैश्यो वा क्षत्रियः केन द्विजो वा क्षत्रियो भवेत् । प्रतिलोमे कथं देव शक्यो धर्मो निवर्तितुम्
kena vā karmaṇā vipraḥ śūdrayonau prajāyate . kṣatriyaḥ śūdratām eti kena vā karmaṇā vibho
||10||केन वा कर्मणा विप्रः शूद्रयोनौ प्रजायते । क्षत्रियः शूद्रताम् एति केन वा कर्मणा विभो
etaṃ me saṃśayaṃ deva vada bhūtapate'nagha . trayo varṇāḥ prakṛtyeha kathaṃ brāhmaṇyam āpnuyuḥ
||11||एतं मे संशयं देव वद भूतपतेऽनघ । त्रयो वर्णाः प्रकृत्येह कथं ब्राह्मण्यम् आप्नुयुः
śiva uvāca:
brāhmaṇyaṃ devi duṣprāpaṃ nisargād brāhmaṇaḥ śubhe . kṣatriyo vaiśyaśūdrau vā nisargād iti me matiḥ
||12||ब्राह्मण्यं देवि दुष्प्रापं निसर्गाद् ब्राह्मणः शुभे । क्षत्रियो वैश्यशूद्रौ वा निसर्गाद् इति मे मतिः
karmaṇā duṣkṛteneha sthānād bhraśyati sa dvijaḥ . śreṣṭhaṃ varṇam anuprāpya tasmād ākṣipyate punaḥ
||13||कर्मणा दुष्कृतेनेह स्थानाद् भ्रश्यति स द्विजः । श्रेष्ठं वर्णम् अनुप्राप्य तस्माद् आक्षिप्यते पुनः
sthito brāhmaṇadharmeṇa brāhmaṇyam upajīvati . kṣatriyo vātha vaiśyo vā brahmabhūyaṃ sa gacchati
||14||स्थितो ब्राह्मणधर्मेण ब्राह्मण्यम् उपजीवति । क्षत्रियो वाथ वैश्यो वा ब्रह्मभूयं स गच्छति
yaś ca vipratvam utsṛjya kṣatradharmān niṣevate . brāhmaṇyāt sa paribhraṣṭaḥ kṣatrayonau prajāyate
||15||यश् च विप्रत्वम् उत्सृज्य क्षत्रधर्मान् निषेवते । ब्राह्मण्यात् स परिभ्रष्टः क्षत्रयोनौ प्रजायते
vaiśyakarma ca yo vipro lobhamohavyapāśrayaḥ . brāhmaṇyaṃ durlabhaṃ prāpya karoty alpamatiḥ sadā
||16||वैश्यकर्म च यो विप्रो लोभमोहव्यपाश्रयः । ब्राह्मण्यं दुर्लभं प्राप्य करोत्य् अल्पमतिः सदा
sa dvijo vaiśyatām eti vaiśyo vā śūdratām iyāt . svadharmāt pracyuto vipras tataḥ śūdratvam āpnuyāt
||17||स द्विजो वैश्यताम् एति वैश्यो वा शूद्रताम् इयात् । स्वधर्मात् प्रच्युतो विप्रस् ततः शूद्रत्वम् आप्नुयात्
tatrāsau nirayaṃ prāpto varṇabhraṣṭo bahiṣkṛtaḥ . brahmalokāt paribhraṣṭaḥ śūdrayonau prajāyate
||18||तत्रासौ निरयं प्राप्तो वर्णभ्रष्टो बहिष्कृतः । ब्रह्मलोकात् परिभ्रष्टः शूद्रयोनौ प्रजायते
kṣatriyo vā mahābhāge vaiśyo vā dharmacāriṇi . svāni karmāṇy apākṛtya śūdrakarma niṣevate
||19||क्षत्रियो वा महाभागे वैश्यो वा धर्मचारिणि । स्वानि कर्माण्य् अपाकृत्य शूद्रकर्म निषेवते
svasthānāt sa paribhraṣṭo varṇasaṅkaratāṃ gataḥ . brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdratvaṃ yāti tādṛśaḥ
||20||स्वस्थानात् स परिभ्रष्टो वर्णसङ्करतां गतः । ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रत्वं याति तादृशः
yas tu śūdraḥ svadharmeṇa jñānavijñānavāñ śuciḥ . dharmajño dharmanirataḥ sa dharmaphalam aśnute
||21||यस् तु शूद्रः स्वधर्मेण ज्ञानविज्ञानवाञ् शुचिः । धर्मज्ञो धर्मनिरतः स धर्मफलम् अश्नुते
idaṃ caivāparaṃ devi brahmaṇā samudāhṛtam . adhyātmaṃ naiṣṭhikī siddhir dharmakāmair niṣevyate
||22||इदं चैवापरं देवि ब्रह्मणा समुदाहृतम् । अध्यात्मं नैष्ठिकी सिद्धिर् धर्मकामैर् निषेव्यते
ugrānnaṃ garhitaṃ devi gaṇānnaṃ śrāddhasūtakam . ghuṣṭānnaṃ naiva bhoktavyaṃ śūdrānnaṃ naiva vā kvacit
||23||उग्रान्नं गर्हितं देवि गणान्नं श्राद्धसूतकम् । घुष्टान्नं नैव भोक्तव्यं शूद्रान्नं नैव वा क्वचित्
śūdrānnaṃ garhitaṃ devi sadā devair mahātmabhiḥ . pitāmahamukhotsṛṣṭaṃ pramāṇam iti me matiḥ
||24||शूद्रान्नं गर्हितं देवि सदा देवैर् महात्मभिः । पितामहमुखोत्सृष्टं प्रमाणम् इति मे मतिः
śūdrānnenāvaśeṣeṇa jaṭhare mriyate dvijaḥ . āhitāgnis tathā yajvā sa śūdragatibhāg bhavet
||25||शूद्रान्नेनावशेषेण जठरे म्रियते द्विजः । आहिताग्निस् तथा यज्वा स शूद्रगतिभाग् भवेत्
tena śūdrānnaśeṣeṇa brahmasthānād apākṛtaḥ . brāhmaṇaḥ śūdratām eti nāsti tatra vicāraṇā
||26||तेन शूद्रान्नशेषेण ब्रह्मस्थानाद् अपाकृतः । ब्राह्मणः शूद्रताम् एति नास्ति तत्र विचारणा
yasyānnenāvaśeṣeṇa jaṭhare mriyate dvijaḥ . tāṃ tāṃ yoniṃ vrajed vipro yasyānnam upajīvati
||27||यस्यान्नेनावशेषेण जठरे म्रियते द्विजः । तां तां योनिं व्रजेद् विप्रो यस्यान्नम् उपजीवति
brāhmaṇatvaṃ sukhaṃ prāpya durlabhaṃ yo'vamanyate . abhojyānnāni vāśnāti sa dvijatvāt pateta vai
||28||ब्राह्मणत्वं सुखं प्राप्य दुर्लभं योऽवमन्यते । अभोज्यान्नानि वाश्नाति स द्विजत्वात् पतेत वै
surāpo brahmahā steyī cauro bhagnavrato'śuciḥ . svādhyāyavarjitaḥ pāpo lubdho naikṛtikaḥ śaṭhaḥ
||29||सुरापो ब्रह्महा स्तेयी चौरो भग्नव्रतोऽशुचिः । स्वाध्यायवर्जितः पापो लुब्धो नैकृतिकः शठः
avratī vṛṣalībhartā kuṇḍāśī somavikrayī . vihīnasevī vipro hi patate brahmayonitaḥ
||30||अव्रती वृषलीभर्ता कुण्डाशी सोमविक्रयी । विहीनसेवी विप्रो हि पतते ब्रह्मयोनितः
gurutalpī gurudveṣī gurukutsāratiś ca yaḥ . brahmadviḍ vāpi patati brāhmaṇo brahmayonitaḥ
||31||गुरुतल्पी गुरुद्वेषी गुरुकुत्सारतिश् च यः । ब्रह्मद्विड् वापि पतति ब्राह्मणो ब्रह्मयोनितः
ebhis tu karmabhir devi śubhair ācaritais tathā . śūdro brāhmaṇatāṃ gacched vaiśyaḥ kṣatriyatāṃ vrajet
||32||एभिस् तु कर्मभिर् देवि शुभैर् आचरितैस् तथा । शूद्रो ब्राह्मणतां गच्छेद् वैश्यः क्षत्रियतां व्रजेत्
śūdraḥ karmāṇi sarvāṇi yathānyāyaṃ yathāvidhi . sarvātithyam upātiṣṭhañ śeṣānnakṛtabhojanaḥ
||33||शूद्रः कर्माणि सर्वाणि यथान्यायं यथाविधि । सर्वातिथ्यम् उपातिष्ठञ् शेषान्नकृतभोजनः
śuśrūṣāṃ paricaryāṃ yo jyeṣṭhavarṇe prayatnataḥ . kuryād avimanāḥ śreṣṭhaḥ satataṃ satpathe sthitaḥ
||34||शुश्रूषां परिचर्यां यो ज्येष्ठवर्णे प्रयत्नतः । कुर्याद् अविमनाः श्रेष्ठः सततं सत्पथे स्थितः
devadvijātisatkartā sarvātithyakṛtavrataḥ . ṛtukālābhigāmī ca niyato niyatāśanaḥ
||35||देवद्विजातिसत्कर्ता सर्वातिथ्यकृतव्रतः । ऋतुकालाभिगामी च नियतो नियताशनः
dakṣaḥ śiṣṭajanānveṣī śeṣānnakṛtabhojanaḥ . vṛthā māṃsaṃ na bhuñjīta śūdro vaiśyatvam ṛcchati
||36||दक्षः शिष्टजनान्वेषी शेषान्नकृतभोजनः । वृथा मांसं न भुञ्जीत शूद्रो वैश्यत्वम् ऋच्छति
ṛtavāg anahaṃvādī nirdvandvaḥ sāmakovidaḥ . yajate nityayajñaiś ca svādhyāyaparamaḥ śuciḥ
||37||ऋतवाग् अनहंवादी निर्द्वन्द्वः सामकोविदः । यजते नित्ययज्ञैश् च स्वाध्यायपरमः शुचिः
dānto brāhmaṇasatkartā sarvavarṇānasūyakaḥ . gṛhasthavratam ātiṣṭhan dvikālakṛtabhojanaḥ
||38||दान्तो ब्राह्मणसत्कर्ता सर्ववर्णानसूयकः । गृहस्थव्रतम् आतिष्ठन् द्विकालकृतभोजनः
śeṣāśī vijitāhāro niṣkāmo nirahaṃvadaḥ . agnihotram upāsīno juhvānaś ca yathāvidhi
||39||शेषाशी विजिताहारो निष्कामो निरहंवदः । अग्निहोत्रम् उपासीनो जुह्वानश् च यथाविधि
sarvātithyam upātiṣṭhañ śeṣānnakṛtabhojanaḥ . tretāgnimātravihitaṃ vaiśyo bhavati ca dvijaḥ
||40||सर्वातिथ्यम् उपातिष्ठञ् शेषान्नकृतभोजनः । त्रेताग्निमात्रविहितं वैश्यो भवति च द्विजः
sa vaiśyaḥ kṣatriyakule śucir mahati jāyate . sa vaiśyaḥ kṣatriyo jāto janmaprabhṛti saṃskṛtaḥ
||41||स वैश्यः क्षत्रियकुले शुचिर् महति जायते । स वैश्यः क्षत्रियो जातो जन्मप्रभृति संस्कृतः
upanīto vrataparo dvijo bhavati saṃskṛtaḥ . dadāti yajate yajñaiḥ samṛddhair āptadakṣiṇaiḥ
||42||उपनीतो व्रतपरो द्विजो भवति संस्कृतः । ददाति यजते यज्ञैः समृद्धैर् आप्तदक्षिणैः
adhītya svargam anvicchaṃs tretāgniśaraṇaḥ sadā . ārdrahastaprado nityaṃ prajā dharmeṇa pālayan
||43||अधीत्य स्वर्गम् अन्विच्छंस् त्रेताग्निशरणः सदा । आर्द्रहस्तप्रदो नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन्
satyaḥ satyāni kurute nityaṃ yaḥ śuddhidarśanaḥ . dharmadaṇḍena nirdagdho dharmakāmārthasādhakaḥ
||44||सत्यः सत्यानि कुरुते नित्यं यः शुद्धिदर्शनः । धर्मदण्डेन निर्दग्धो धर्मकामार्थसाधकः
yantritaḥ kāryakaraṇaiḥ ṣaḍbhāgakṛtalakṣaṇaḥ . grāmyadharmān na seveta svacchandenārthakovidaḥ
||45||यन्त्रितः कार्यकरणैः षड्भागकृतलक्षणः । ग्राम्यधर्मान् न सेवेत स्वच्छन्देनार्थकोविदः
ṛtukāle tu dharmātmā patnīm upāśrayet sadā . sadopavāsī niyataḥ svādhyāyanirataḥ śuciḥ
||46||ऋतुकाले तु धर्मात्मा पत्नीम् उपाश्रयेत् सदा । सदोपवासी नियतः स्वाध्यायनिरतः शुचिः
vahiskāntarite nityaṃ śayāno'sti sadā gṛhe . sarvātithyaṃ trivargasya kurvāṇaḥ sumanāḥ sadā
||47||वहिस्कान्तरिते नित्यं शयानोऽस्ति सदा गृहे । सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य कुर्वाणः सुमनाः सदा
śūdrāṇāṃ cānnakāmānāṃ nityaṃ siddham iti bruvan . svārthād vā yadi vā kāmān na kiñcid upalakṣayet
||48||शूद्राणां चान्नकामानां नित्यं सिद्धम् इति ब्रुवन् । स्वार्थाद् वा यदि वा कामान् न किञ्चिद् उपलक्षयेत्
pitṛdevātithikṛte sādhanaṃ kurute ca yat . svaveśmani yathānyāyam upāste bhaikṣyam eva ca
||49||पितृदेवातिथिकृते साधनं कुरुते च यत् । स्ववेश्मनि यथान्यायम् उपास्ते भैक्ष्यम् एव च
dvikālam agnihotraṃ ca juhvāno vai yathāvidhi . gobrāhmaṇahitārthāya raṇe cābhimukho hataḥ
||50||द्विकालम् अग्निहोत्रं च जुह्वानो वै यथाविधि । गोब्राह्मणहितार्थाय रणे चाभिमुखो हतः
tretāgnimantrapūtena samāviśya dvijo bhavet . jñānavijñānasampannaḥ saṃskṛto vedapāragaḥ
||51||त्रेताग्निमन्त्रपूतेन समाविश्य द्विजो भवेत् । ज्ञानविज्ञानसम्पन्नः संस्कृतो वेदपारगः
vaiśyo bhavati dharmātmā kṣatriyaḥ svena karmaṇā . etaiḥ karmaphalair devi nyūnajātikulodbhavaḥ
||52||वैश्यो भवति धर्मात्मा क्षत्रियः स्वेन कर्मणा । एतैः कर्मफलैर् देवि न्यूनजातिकुलोद्भवः
śūdro'py āgamasampanno dvijo bhavati saṃskṛtaḥ . brāhmaṇo vāpy asadvṛttaḥ sarvasaṅkarabhojanaḥ
||53||शूद्रोऽप्य् आगमसम्पन्नो द्विजो भवति संस्कृतः । ब्राह्मणो वाप्य् असद्वृत्तः सर्वसङ्करभोजनः
sa brāhmaṇyaṃ samutsṛjya śūdro bhavati tādṛśaḥ . karmabhiḥ śucibhir devī śuddhātmā vijitendriyaḥ
||54||स ब्राह्मण्यं समुत्सृज्य शूद्रो भवति तादृशः । कर्मभिः शुचिभिर् देवी शुद्धात्मा विजितेन्द्रियः
śūdro'pi dvijavat sevya iti brahmābravīt svayam . svabhāvakarmaṇā caiva yatra śūdro'dhitiṣṭhati
||55||शूद्रोऽपि द्विजवत् सेव्य इति ब्रह्माब्रवीत् स्वयम् । स्वभावकर्मणा चैव यत्र शूद्रोऽधितिष्ठति
viśuddhaḥ sa dvijātibhyo vijñeya iti me matiḥ . na yonir nāpi saṃskāro na śrutir na ca santatiḥ
||56||विशुद्धः स द्विजातिभ्यो विज्ञेय इति मे मतिः । न योनिर् नापि संस्कारो न श्रुतिर् न च सन्ततिः
kāraṇāni dvijatvasya vṛttam eva tu kāraṇam . sarvo'yaṃ brāhmaṇo loke vṛttena tu vidhīyate
||57||कारणानि द्विजत्वस्य वृत्तम् एव तु कारणम् । सर्वोऽयं ब्राह्मणो लोके वृत्तेन तु विधीयते
vṛtte sthitaś ca śūdro'pi brāhmaṇatvaṃ ca gacchati . brahmasvabhāvaḥ suśroṇi samaḥ sarvatra me mataḥ
||58||वृत्ते स्थितश् च शूद्रोऽपि ब्राह्मणत्वं च गच्छति । ब्रह्मस्वभावः सुश्रोणि समः सर्वत्र मे मतः
nirguṇaṃ nirmalaṃ brahma yatra tiṣṭhati sa dvijaḥ . ete ye vimalā devi sthānabhāvanidarśakāḥ
||59||निर्गुणं निर्मलं ब्रह्म यत्र तिष्ठति स द्विजः । एते ये विमला देवि स्थानभावनिदर्शकाः
svayaṃ ca varadenoktā brahmaṇā sṛjatā prajāḥ . brahmaṇo hi mahat kṣetraṃ loke carati pādavat
||60||स्वयं च वरदेनोक्ता ब्रह्मणा सृजता प्रजाः । ब्रह्मणो हि महत् क्षेत्रं लोके चरति पादवत्
yat tatra bījaṃ patati sā kṛṣiḥ pretya bhāvinī . santuṣṭena sadā bhāvyaṃ satpathālambinā sadā
||61||यत् तत्र बीजं पतति सा कृषिः प्रेत्य भाविनी । सन्तुष्टेन सदा भाव्यं सत्पथालम्बिना सदा
brāhmaṃ hi mārgam ākramya vartitavyaṃ bubhūṣatā . saṃhitādhyāyinā bhāvyaṃ gṛhe vai gṛhamedhinā
||62||ब्राह्मं हि मार्गम् आक्रम्य वर्तितव्यं बुभूषता । संहिताध्यायिना भाव्यं गृहे वै गृहमेधिना
nityaṃ svādhyāyayuktena na cādhyayanajīvinā . evambhūto hi yo vipraḥ satataṃ satpathe sthitaḥ
||63||नित्यं स्वाध्याययुक्तेन न चाध्ययनजीविना । एवम्भूतो हि यो विप्रः सततं सत्पथे स्थितः
āhitāgnir adhīyāno brahmabhūyāya kalpate . brāhmaṇyaṃ devi samprāpya rakṣitavyaṃ yatātmanā
||64||आहिताग्निर् अधीयानो ब्रह्मभूयाय कल्पते । ब्राह्मण्यं देवि सम्प्राप्य रक्षितव्यं यतात्मना
yonipratigrahādānaiḥ karmabhiś ca śucismite . etat te guhyam ākhyātaṃ yathā śūdro bhaved dvijaḥ . brāhmaṇo vā cyuto dharmād yathā śūdratvam āpnuyāt
||65||योनिप्रतिग्रहादानैः कर्मभिश् च शुचिस्मिते । एतत् ते गुह्यम् आख्यातं यथा शूद्रो भवेद् द्विजः । ब्राह्मणो वा च्युतो धर्माद् यथा शूद्रत्वम् आप्नुयात्
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).