adhyāyaḥ 19
lomaharṣaṇa uvāca:
uttareṇa samudrasya himādreś caiva dakṣiṇe . varṣaṃ tad bhārataṃ nāma bhāratī yatra santatiḥ
||1||उत्तरेण समुद्रस्य हिमाद्रेश् चैव दक्षिणे । वर्षं तद् भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः
navayojanasāhasro vistāraś ca dvijottamāḥ . karmabhūmir iyaṃ svargam apavargaṃ ca pṛcchatām
||2||नवयोजनसाहस्रो विस्तारश् च द्विजोत्तमाः । कर्मभूमिर् इयं स्वर्गम् अपवर्गं च पृच्छताम्
mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimān ṛkṣaparvataḥ . vindhyaś ca pāriyātraś ca saptātra kulaparvatāḥ
||3||महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् ऋक्षपर्वतः । विन्ध्यश् च पारियात्रश् च सप्तात्र कुलपर्वताः
ataḥ samprāpyate svargo muktim asmāt prayāti vai . tiryaktvaṃ narakaṃ cāpi yānty ataḥ puruṣā dvijāḥ
||4||अतः सम्प्राप्यते स्वर्गो मुक्तिम् अस्मात् प्रयाति वै । तिर्यक्त्वं नरकं चापि यान्त्य् अतः पुरुषा द्विजाः
itaḥ svargaś ca mokṣaś ca madhyaṃ cānte ca gacchati . na khalv anyatra martyānāṃ karma bhūmau vidhīyate
||5||इतः स्वर्गश् च मोक्षश् च मध्यं चान्ते च गच्छति । न खल्व् अन्यत्र मर्त्यानां कर्म भूमौ विधीयते
bhāratasyāsya varṣasya nava bhedān niśāmaya . indradvīpaḥ kasetumāṃs tāmraparṇo gabhastimān
||6||भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान् निशामय । इन्द्रद्वीपः कसेतुमांस् ताम्रपर्णो गभस्तिमान्
nāgadvīpas tathā saumyo gandharvas tv atha vāruṇaḥ . ayaṃ tu navamas teṣāṃ dvīpaḥ sāgarasaṃvṛtaḥ
||7||नागद्वीपस् तथा सौम्यो गन्धर्वस् त्व् अथ वारुणः । अयं तु नवमस् तेषां द्वीपः सागरसंवृतः
yojanānāṃ sahasraṃ ca dvīpo'yaṃ dakṣiṇottarāt . pūrve kirātās tiṣṭhanti paścime yavanāḥ sthitāḥ
||8||योजनानां सहस्रं च द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरात् । पूर्वे किरातास् तिष्ठन्ति पश्चिमे यवनाः स्थिताः
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā madhye śūdrāś ca bhāgaśaḥ . ijyāyuddhavaṇijyādyavṛttimanto vyavasthitāḥ
||9||ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश् च भागशः । इज्यायुद्धवणिज्याद्यवृत्तिमन्तो व्यवस्थिताः
śatadrucandrabhāgādyā himavatpādaniḥsṛtāḥ . vedasmṛtimukhāś cānyāḥ pāriyātrodbhavā mune
||10||शतद्रुचन्द्रभागाद्या हिमवत्पादनिःसृताः । वेदस्मृतिमुखाश् चान्याः पारियात्रोद्भवा मुने
narmadāsuramādyāś ca nadyo vindhyaviniḥsṛtāḥ . tāpīpayoṣṇīnirvindhyākāverīpramukhā nadīḥ
||11||नर्मदासुरमाद्याश् च नद्यो विन्ध्यविनिःसृताः । तापीपयोष्णीनिर्विन्ध्याकावेरीप्रमुखा नदीः
ṛkṣapādodbhavā hy etāḥ śrutāḥ pāpaṃ haranti yāḥ . godāvarībhīmarathīkṛṣṇaveṇyādikās tathā
||12||ऋक्षपादोद्भवा ह्य् एताः श्रुताः पापं हरन्ति याः । गोदावरीभीमरथीकृष्णवेण्यादिकास् तथा
sahyapādodbhavā nadyaḥ smṛtāḥ pāpabhayāpahāḥ . kṛtamālātāmraparṇīpramukhā malayodbhavāḥ
||13||सह्यपादोद्भवा नद्यः स्मृताः पापभयापहाः । कृतमालाताम्रपर्णीप्रमुखा मलयोद्भवाः
trisāndhyarṣikulyādyā mahendraprabhavāḥ smṛtāḥ . ṛṣikulyākumārādyāḥ śuktimatpādasambhavāḥ
||14||त्रिसान्ध्यर्षिकुल्याद्या महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः । ऋषिकुल्याकुमाराद्याः शुक्तिमत्पादसम्भवाः
āsāṃ nadyupanadyaś ca santy anyās tu sahasraśaḥ . tāsv ime kurupañcālamadhyadeśādayo janāḥ
||15||आसां नद्युपनद्यश् च सन्त्य् अन्यास् तु सहस्रशः । तास्व् इमे कुरुपञ्चालमध्यदेशादयो जनाः
pūrvadeśādikāś caiva kāmarūpanivāsinaḥ . pauṇḍrāḥ kaliṅgā magadhā dākṣiṇātyāś ca sarvaśaḥ
||16||पूर्वदेशादिकाश् चैव कामरूपनिवासिनः । पौण्ड्राः कलिङ्गा मगधा दाक्षिणात्याश् च सर्वशः
tathā parāntyāḥ saurāṣṭrāḥ śūdrābhīrās tathārbudāḥ . mārukā mālavāś caiva pāriyātranivāsinaḥ
||17||तथा परान्त्याः सौराष्ट्राः शूद्राभीरास् तथार्बुदाः । मारुका मालवाश् चैव पारियात्रनिवासिनः
sauvīrāḥ saindhavāpannāḥ śālvāḥ śākalavāsinaḥ . madrārāmās tathāmbaṣṭhāḥ pārasīkādayas tathā
||18||सौवीराः सैन्धवापन्नाः शाल्वाः शाकलवासिनः । मद्रारामास् तथाम्बष्ठाः पारसीकादयस् तथा
āsāṃ pibanti salilaṃ vasanti saritāṃ sadā . samopetā mahābhāga hṛṣṭapuṣṭajanākulāḥ
||19||आसां पिबन्ति सलिलं वसन्ति सरितां सदा । समोपेता महाभाग हृष्टपुष्टजनाकुलाः
vasanti bhārate varṣe yugāny atra mahāmune . kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliś cānyatra na kvacit
||20||वसन्ति भारते वर्षे युगान्य् अत्र महामुने । कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश् चान्यत्र न क्वचित्
tapas tapyanti yatayo juhvate cātra yajvinaḥ . dānāni cātra dīyante paralokārtham ādarāt
||21||तपस् तप्यन्ति यतयो जुह्वते चात्र यज्विनः । दानानि चात्र दीयन्ते परलोकार्थम् आदरात्
puruṣair yajñapuruṣo jambūdvīpe sadejyate . yajñair yajñamayo viṣṇur anyadvīpeṣu cānyathā
||22||पुरुषैर् यज्ञपुरुषो जम्बूद्वीपे सदेज्यते । यज्ञैर् यज्ञमयो विष्णुर् अन्यद्वीपेषु चान्यथा
atrāpi bhārataṃ śreṣṭhaṃ jambūdvīpe mahāmune . yato hi karmabhūr eṣā yato'nyā bhogabhūmayaḥ
||23||अत्रापि भारतं श्रेष्ठं जम्बूद्वीपे महामुने । यतो हि कर्मभूर् एषा यतोऽन्या भोगभूमयः
atra janmasahasrāṇāṃ sahasrair api sattama . kadācil labhate jantur mānuṣyaṃ puṇyasañcayan
||24||अत्र जन्मसहस्राणां सहस्रैर् अपि सत्तम । कदाचिल् लभते जन्तुर् मानुष्यं पुण्यसञ्चयन्
gāyanti devāḥ kila gītakāni . dhanyās tu ye bhāratabhūmibhāge . svargāpavargāspadahetubhūte . bhavanti bhūyaḥ puruṣā manuṣyāḥ
||25||गायन्ति देवाः किल गीतकानि । धन्यास् तु ये भारतभूमिभागे । स्वर्गापवर्गास्पदहेतुभूते । भवन्ति भूयः पुरुषा मनुष्याः
karmāṇy asaṅkalpitatatphalāni . sannyasya viṣṇau paramātmarūpe . avāpya tāṃ karmamahīm anante . tasmiṃl layaṃ ye tv amalāḥ prayānti
||26||कर्माण्य् असङ्कल्पिततत्फलानि । सन्न्यस्य विष्णौ परमात्मरूपे । अवाप्य तां कर्ममहीम् अनन्ते । तस्मिंल् लयं ये त्व् अमलाः प्रयान्ति
jānīma no tatkūvayaṃ vilīne . svargaprade karmaṇi dehabandham . prāpsyanti dhanyāḥ khalu te manuṣyā . ye bhāratenendriyaviprahīnāḥ
||27||जानीम नो तत्कूवयं विलीने । स्वर्गप्रदे कर्मणि देहबन्धम् । प्राप्स्यन्ति धन्याः खलु ते मनुष्या । ये भारतेनेन्द्रियविप्रहीनाः
navavarṣaṃ ca bho viprā jambūdvīpam idaṃ mayā . lakṣayojanavistāraṃ saṅkṣepāt kathitaṃ dvijāḥ
||28||नववर्षं च भो विप्रा जम्बूद्वीपम् इदं मया । लक्षयोजनविस्तारं सङ्क्षेपात् कथितं द्विजाः
jambūdvīpaṃ samāvṛtya lakṣayojanavistaraḥ . bho dvijā valayākāraḥ sthitaḥ kṣīrodadhir bahiḥ
||29||जम्बूद्वीपं समावृत्य लक्षयोजनविस्तरः । भो द्विजा वलयाकारः स्थितः क्षीरोदधिर् बहिः
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).