adhyāyaḥ 241
munaya ūcuḥ:
kiṃ tad akṣaram ity uktaṃ yasmān nāvartate punaḥ . kiṃsvit tat kṣaram ity uktaṃ yasmād āvartate punaḥ
||1||किं तद् अक्षरम् इत्य् उक्तं यस्मान् नावर्तते पुनः । किंस्वित् तत् क्षरम् इत्य् उक्तं यस्माद् आवर्तते पुनः
akṣarākṣarayor vyaktiṃ pṛcchāmas tvāṃ mahāmune . upalabdhuṃ muniśreṣṭha tattvena munipuṅgava
||2||अक्षराक्षरयोर् व्यक्तिं पृच्छामस् त्वां महामुने । उपलब्धुं मुनिश्रेष्ठ तत्त्वेन मुनिपुङ्गव
tvaṃ hi jñānavidāṃ śreṣṭhaḥ procyase vedapāragaiḥ . ṛṣibhiś ca mahābhāgair yatibhiś ca mahātmabhiḥ
||3||त्वं हि ज्ञानविदां श्रेष्ठः प्रोच्यसे वेदपारगैः । ऋषिभिश् च महाभागैर् यतिभिश् च महात्मभिः
tad etac chrotum icchāmas tvattaḥ sarvaṃ mahāmate . na tṛptim adhigacchāmaḥ śṛṇvanto'mṛtam uttamam
||4||तद् एतच् छ्रोतुम् इच्छामस् त्वत्तः सर्वं महामते । न तृप्तिम् अधिगच्छामः शृण्वन्तोऽमृतम् उत्तमम्
vyāsa uvāca:
atra vo varṇayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam . vasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ karālajanakasya ca
||5||अत्र वो वर्णयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । वसिष्ठस्य च संवादं करालजनकस्य च
vasiṣṭhaṃ śreṣṭham āsīnam ṛṣīṇāṃ bhāskaradyutim . papraccha janako rājā jñānaṃ naiḥśreyasaṃ param
||6||वसिष्ठं श्रेष्ठम् आसीनम् ऋषीणां भास्करद्युतिम् । पप्रच्छ जनको राजा ज्ञानं नैःश्रेयसं परम्
paramātmani kuśalam adhyātmagatiniścayam . maitrāvaruṇim āsīnam abhivādya kṛtāñjaliḥ
||7||परमात्मनि कुशलम् अध्यात्मगतिनिश्चयम् । मैत्रावरुणिम् आसीनम् अभिवाद्य कृताञ्जलिः
svacchandaṃ sukṛtaṃ caiva madhuraṃ cāpy anulbaṇam . papraccharṣivaraṃ rājā karālajanakaḥ purā
||8||स्वच्छन्दं सुकृतं चैव मधुरं चाप्य् अनुल्बणम् । पप्रच्छर्षिवरं राजा करालजनकः पुरा
karālajanaka uvāca:
bhagavañ śrotum icchāmi paraṃ brahma sanātanam . yasmin na punarāvṛttiṃ prāpnuvanti manīṣiṇaḥ
||9||भगवञ् श्रोतुम् इच्छामि परं ब्रह्म सनातनम् । यस्मिन् न पुनरावृत्तिं प्राप्नुवन्ति मनीषिणः
yac ca tat kṣaram ity uktaṃ yatredaṃ kṣarate jagat . yac cākṣaram iti proktaṃ śivaṃ kṣemam anāmayam
||10||यच् च तत् क्षरम् इत्य् उक्तं यत्रेदं क्षरते जगत् । यच् चाक्षरम् इति प्रोक्तं शिवं क्षेमम् अनामयम्
vasiṣṭha uvāca:
śrūyatāṃ pṛthivīpāla kṣaratīdaṃ yathā jagat . yatra kṣarati pūrveṇa yāvatkālena cāpy atha
||11||श्रूयतां पृथिवीपाल क्षरतीदं यथा जगत् । यत्र क्षरति पूर्वेण यावत्कालेन चाप्य् अथ
yugaṃ dvādaśasāhasryaṃ kalpaṃ viddhi caturyugam . daśakalpaśatāvartam ahas tad brāhmam ucyate
||12||युगं द्वादशसाहस्र्यं कल्पं विद्धि चतुर्युगम् । दशकल्पशतावर्तम् अहस् तद् ब्राह्मम् उच्यते
rātriś caitāvatī rājan yasyānte pratibudhyate . sṛjaty anantakarmāṇi mahāntaṃ bhūtam agrajam
||13||रात्रिश् चैतावती राजन् यस्यान्ते प्रतिबुध्यते । सृजत्य् अनन्तकर्माणि महान्तं भूतम् अग्रजम्
mūrtimantam amūrtātmā viśvaṃ śambhuḥ svayambhuvaḥ . yatrotpattiṃ pravakṣyāmi mūlato nṛpasattama
||14||मूर्तिमन्तम् अमूर्तात्मा विश्वं शम्भुः स्वयम्भुवः । यत्रोत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि मूलतो नृपसत्तम
aṇimā laghimā prāptir īśānaṃ jyotir avyayam . sarvataḥpāṇipādāntaṃ sarvatokṣiśiromukham
||15||अणिमा लघिमा प्राप्तिर् ईशानं ज्योतिर् अव्ययम् । सर्वतःपाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम्
sarvataḥśrutimal loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati . hiraṇyagarbho bhagavān eṣa buddhir iti smṛtiḥ
||16||सर्वतःश्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति । हिरण्यगर्भो भगवान् एष बुद्धिर् इति स्मृतिः
mahān iti ca yogeṣu viriñcir iti cāpy atha . sāṅkhye ca paṭhyate śāstre nāmabhir bahudhātmakaḥ
||17||महान् इति च योगेषु विरिञ्चिर् इति चाप्य् अथ । साङ्ख्ये च पठ्यते शास्त्रे नामभिर् बहुधात्मकः
vicitrarūpo viśvātmā ekākṣara iti smṛtaḥ . dhṛtam ekātmakaṃ yena kṛtsnaṃ trailokyam ātmanā
||18||विचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृतः । धृतम् एकात्मकं येन कृत्स्नं त्रैलोक्यम् आत्मना
tathaiva bahurūpatvād viśvarūpa iti śrutaḥ . eṣa vai vikriyāpannaḥ sṛjaty ātmānam ātmanā
||19||तथैव बहुरूपत्वाद् विश्वरूप इति श्रुतः । एष वै विक्रियापन्नः सृजत्य् आत्मानम् आत्मना
pradhānaṃ tasya saṃyogād utpannaṃ sumahat puram . ahaṅkāraṃ mahātejāḥ prajāpatinamaskṛtam
||20||प्रधानं तस्य संयोगाद् उत्पन्नं सुमहत् पुरम् । अहङ्कारं महातेजाः प्रजापतिनमस्कृतम्
avyaktād vyaktim āpannaṃ vidyāsargaṃ vadanti tam . mahāntaṃ cāpy ahaṅkāram avidyāsarga eva ca
||21||अव्यक्ताद् व्यक्तिम् आपन्नं विद्यासर्गं वदन्ति तम् । महान्तं चाप्य् अहङ्कारम् अविद्यासर्ग एव च
acaraś ca caraś caiva samutpannau tathaikataḥ . vidyāvidyeti vikhyāte śrutiśāstrānucintakaiḥ
||22||अचरश् च चरश् चैव समुत्पन्नौ तथैकतः । विद्याविद्येति विख्याते श्रुतिशास्त्रानुचिन्तकैः
bhūtasargam ahaṅkārāt tṛtīyaṃ viddhi pārthiva . ahaṅkāreṣu nṛpate caturthaṃ viddhi vaikṛtam
||23||भूतसर्गम् अहङ्कारात् तृतीयं विद्धि पार्थिव । अहङ्कारेषु नृपते चतुर्थं विद्धि वैकृतम्
vāyur jyotir athākāśam āpo'tha pṛthivī tathā . śabdasparśau ca rūpaṃ ca raso gandhas tathaiva ca
||24||वायुर् ज्योतिर् अथाकाशम् आपोऽथ पृथिवी तथा । शब्दस्पर्शौ च रूपं च रसो गन्धस् तथैव च
evaṃ yugapad utpannaṃ daśavargam asaṃśayam . pañcamaṃ viddhi rājendra bhautikaṃ sargam arthakṛt
||25||एवं युगपद् उत्पन्नं दशवर्गम् असंशयम् । पञ्चमं विद्धि राजेन्द्र भौतिकं सर्गम् अर्थकृत्
śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā ghrāṇam eva ca pañcamam . vāg hastau caiva pādau ca pāyur meḍhraṃ tathaiva ca
||26||श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा घ्राणम् एव च पञ्चमम् । वाग् हस्तौ चैव पादौ च पायुर् मेढ्रं तथैव च
buddhīndriyāṇi caitāni tathā karmendriyāṇi ca . sambhūtānīha yugapan manasā saha pārthiva
||27||बुद्धीन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च । सम्भूतानीह युगपन् मनसा सह पार्थिव
eṣā tattvacaturviṃśā sarvākṛtiḥ pravartate . yāṃ jñātvā nābhiśocanti brāhmaṇās tattvadarśinaḥ
||28||एषा तत्त्वचतुर्विंशा सर्वाकृतिः प्रवर्तते । यां ज्ञात्वा नाभिशोचन्ति ब्राह्मणास् तत्त्वदर्शिनः
evam etat samutpannaṃ trailokyam idam uttamam . veditavyaṃ naraśreṣṭha sadaiva narakārṇave
||29||एवम् एतत् समुत्पन्नं त्रैलोक्यम् इदम् उत्तमम् । वेदितव्यं नरश्रेष्ठ सदैव नरकार्णवे
sayakṣabhūtagandharve sakinnaramahorage . sacāraṇapiśāce vai sadevarṣiniśācare
||30||सयक्षभूतगन्धर्वे सकिन्नरमहोरगे । सचारणपिशाचे वै सदेवर्षिनिशाचरे
sadaṃśakīṭamaśake sapūtikṛmimūṣake . śuni śvapāke caiṇeye sacāṇḍāle sapulkase
||31||सदंशकीटमशके सपूतिकृमिमूषके । शुनि श्वपाके चैणेये सचाण्डाले सपुल्कसे
hastyaśvakharaśārdūle savṛke gavi caiva ha . yā ca mūrtiś ca yat kiñcit sarvatraitan nidarśanam
||32||हस्त्यश्वखरशार्दूले सवृके गवि चैव ह । या च मूर्तिश् च यत् किञ्चित् सर्वत्रैतन् निदर्शनम्
jale bhuvi tathākāśe nānyatreti viniścayaḥ . sthānaṃ dehavatām āsīd ity evam anuśuśruma
||33||जले भुवि तथाकाशे नान्यत्रेति विनिश्चयः । स्थानं देहवताम् आसीद् इत्य् एवम् अनुशुश्रुम
kṛtsnam etāvatas tāta kṣarate vyaktasañjñakaḥ . ahany ahani bhūtātmā yac cākṣara iti smṛtam
||34||कृत्स्नम् एतावतस् तात क्षरते व्यक्तसञ्ज्ञकः । अहन्य् अहनि भूतात्मा यच् चाक्षर इति स्मृतम्
tatas tat kṣaram ity uktaṃ kṣaratīdaṃ yathā jagat . jagan mohātmakaṃ cāhur avyaktād vyaktasañjñakam
||35||ततस् तत् क्षरम् इत्य् उक्तं क्षरतीदं यथा जगत् । जगन् मोहात्मकं चाहुर् अव्यक्ताद् व्यक्तसञ्ज्ञकम्
mahāṃś caivākṣaro nityam etat kṣaravivarjanam . kathitaṃ te mahārāja yasmān nāvartate punaḥ
||36||महांश् चैवाक्षरो नित्यम् एतत् क्षरविवर्जनम् । कथितं ते महाराज यस्मान् नावर्तते पुनः
pañcaviṃśatiko'mūrtaḥ sa nityas tattvasañjñakaḥ . sattvasaṃśrayaṇāt tattvaṃ sattvam āhur manīṣiṇaḥ
||37||पञ्चविंशतिकोऽमूर्तः स नित्यस् तत्त्वसञ्ज्ञकः । सत्त्वसंश्रयणात् तत्त्वं सत्त्वम् आहुर् मनीषिणः
yad amūrtiḥ sṛjad vyaktaṃ tan mūrtim adhitiṣṭhati . caturviṃśatimo vyakto hy amūrtiḥ pañcaviṃśakaḥ
||38||यद् अमूर्तिः सृजद् व्यक्तं तन् मूर्तिम् अधितिष्ठति । चतुर्विंशतिमो व्यक्तो ह्य् अमूर्तिः पञ्चविंशकः
sa eva hṛdi sarvāsu mūrtiṣv ātiṣṭhatātmavān . cetayaṃś cetano nityaṃ sarvamūrtir amūrtimān
||39||स एव हृदि सर्वासु मूर्तिष्व् आतिष्ठतात्मवान् । चेतयंश् चेतनो नित्यं सर्वमूर्तिर् अमूर्तिमान्
sargapralayadharmeṇa sa sargapralayātmakaḥ . gocare vartate nityaṃ nirguṇo guṇasañjñitaḥ
||40||सर्गप्रलयधर्मेण स सर्गप्रलयात्मकः । गोचरे वर्तते नित्यं निर्गुणो गुणसञ्ज्ञितः
evam eṣa mahātmā ca sargapralayakoṭiśaḥ . vikurvāṇaḥ prakṛtimān nābhimanyeta buddhimān
||41||एवम् एष महात्मा च सर्गप्रलयकोटिशः । विकुर्वाणः प्रकृतिमान् नाभिमन्येत बुद्धिमान्
tamaḥsattvarajoyuktas tāsu tāsv iha yoniṣu . līyate pratibuddhatvād abuddhajanasevanāt
||42||तमःसत्त्वरजोयुक्तस् तासु तास्व् इह योनिषु । लीयते प्रतिबुद्धत्वाद् अबुद्धजनसेवनात्
sahavāsanivāsatvād bālo'ham iti manyate . yo'haṃ na so'ham ity ukto guṇān evānuvartate
||43||सहवासनिवासत्वाद् बालोऽहम् इति मन्यते । योऽहं न सोऽहम् इत्य् उक्तो गुणान् एवानुवर्तते
tamasā tāmasān bhāvān vividhān pratipadyate . rajasā rājasāṃś caiva sāttvikān sattvasaṃśrayāt
||44||तमसा तामसान् भावान् विविधान् प्रतिपद्यते । रजसा राजसांश् चैव सात्त्विकान् सत्त्वसंश्रयात्
śuklalohitakṛṣṇāni rūpāṇy etāni trīṇi tu . sarvāṇy etāni rūpāṇi jānīhi prākṛtāni tu
||45||शुक्ललोहितकृष्णानि रूपाण्य् एतानि त्रीणि तु । सर्वाण्य् एतानि रूपाणि जानीहि प्राकृतानि तु
tāmasā nirayaṃ yānti rājasā mānuṣān atha . sāttvikā devalokāya gacchanti sukhabhāginaḥ
||46||तामसा निरयं यान्ति राजसा मानुषान् अथ । सात्त्विका देवलोकाय गच्छन्ति सुखभागिनः
niṣkevalena pāpena tiryagyonim avāpnuyāt . puṇyapāpeṣu mānuṣyaṃ puṇyamātreṇa devatāḥ
||47||निष्केवलेन पापेन तिर्यग्योनिम् अवाप्नुयात् । पुण्यपापेषु मानुष्यं पुण्यमात्रेण देवताः
evam avyaktaviṣayaṃ mokṣam āhur manīṣiṇaḥ . pañcaviṃśatimo yo'yaṃ jñānād eva pravartate
||48||एवम् अव्यक्तविषयं मोक्षम् आहुर् मनीषिणः । पञ्चविंशतिमो योऽयं ज्ञानाद् एव प्रवर्तते
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).