adhyāyaḥ 127
brahmovāca:
devatīrtham iti khyātaṃ gaṅgāyā uttare taṭe . tasya prabhāvaṃ vakṣyāmi sarvapāpapraṇāśanam
||1||देवतीर्थम् इति ख्यातं गङ्गाया उत्तरे तटे । तस्य प्रभावं वक्ष्यामि सर्वपापप्रणाशनम्
ārṣṭiṣeṇa iti khyāto rājā sarvaguṇānvitaḥ . tasya bhāryā jayā nāma sākṣāl lakṣmīr ivāparā
||2||आर्ष्टिषेण इति ख्यातो राजा सर्वगुणान्वितः । तस्य भार्या जया नाम साक्षाल् लक्ष्मीर् इवापरा
tasya putro bharo nāma matimān pitṛvatsalaḥ . dhanurvede ca vede ca niṣṇāto dakṣa eva ca
||3||तस्य पुत्रो भरो नाम मतिमान् पितृवत्सलः । धनुर्वेदे च वेदे च निष्णातो दक्ष एव च
tasya bhāryā rūpavatī suprabhety abhiviśrutā . ārṣṭiṣeṇas tato rājā putre rājyaṃ niveśya saḥ
||4||तस्य भार्या रूपवती सुप्रभेत्य् अभिविश्रुता । आर्ष्टिषेणस् ततो राजा पुत्रे राज्यं निवेश्य सः
purodhasā ca mukhyena dīkṣāṃ cakre nareśvaraḥ . sarasvatyās tatas tīre hayamedhāya yatnavān
||5||पुरोधसा च मुख्येन दीक्षां चक्रे नरेश्वरः । सरस्वत्यास् ततस् तीरे हयमेधाय यत्नवान्
ṛtvigbhir ṛṣimukhyaiś ca vedaśāstraparāyaṇaiḥ . dīkṣitaṃ taṃ nṛpaśreṣṭhaṃ brāhmaṇāgnisamīpataḥ
||6||ऋत्विग्भिर् ऋषिमुख्यैश् च वेदशास्त्रपरायणैः । दीक्षितं तं नृपश्रेष्ठं ब्राह्मणाग्निसमीपतः
mithur dānavarāṭ śūraḥ pāpabuddhiḥ pratāpavān . makhaṃ vidhvasya nṛpatiṃ sabhāryaṃ sapurohitam
||7||मिथुर् दानवराट् शूरः पापबुद्धिः प्रतापवान् । मखं विध्वस्य नृपतिं सभार्यं सपुरोहितम्
ādāya vegāt sa prāgād rasātalatalaṃ mune . nīte tasmin nṛpavare yajñe naṣṭe tato'marāḥ
||8||आदाय वेगात् स प्रागाद् रसातलतलं मुने । नीते तस्मिन् नृपवरे यज्ञे नष्टे ततोऽमराः
ṛtvijaś ca yayuḥ sarve svaṃ svaṃ sthānaṃ makhāt tataḥ . purohitasuto rājño devāpir iti viśrutaḥ
||9||ऋत्विजश् च ययुः सर्वे स्वं स्वं स्थानं मखात् ततः । पुरोहितसुतो राज्ञो देवापिर् इति विश्रुतः
bālas tāṃ mātaraṃ dṛṣṭvā ātmanaḥ pitaraṃ na ca . dṛṣṭvā savismayo bhūtvā duḥkhito'tīva cābhavat
||10||बालस् तां मातरं दृष्ट्वा आत्मनः पितरं न च । दृष्ट्वा सविस्मयो भूत्वा दुःखितोऽतीव चाभवत्
sa mātaraṃ tu papraccha pitā me kva gato'mbike . pitṛhīno na jīveyaṃ mātaḥ satyaṃ vadasva me
||11||स मातरं तु पप्रच्छ पिता मे क्व गतोऽम्बिके । पितृहीनो न जीवेयं मातः सत्यं वदस्व मे
dhig dhik pitṛvihīnānāṃ jīvitaṃ pāpakarmaṇām . na vakṣi yadi me mātar jalam agnim athāviśe
||12||धिग् धिक् पितृविहीनानां जीवितं पापकर्मणाम् । न वक्षि यदि मे मातर् जलम् अग्निम् अथाविशे
putraṃ provāca sā mātā rājño bhāryā purodhasaḥ . dānavena talaṃ nīto rājñā saha pitā tava
||13||पुत्रं प्रोवाच सा माता राज्ञो भार्या पुरोधसः । दानवेन तलं नीतो राज्ञा सह पिता तव
devāpir uvāca:
kva nītaḥ kena vā nītaḥ kathaṃ nītaḥ kva karmaṇi . keṣu paśyatsu kiṃ sthānaṃ dānavasya vadasva me
||14||क्व नीतः केन वा नीतः कथं नीतः क्व कर्मणि । केषु पश्यत्सु किं स्थानं दानवस्य वदस्व मे
mātovāca:
dīkṣitaṃ yajñasadasi sabhāryaṃ sapurodhasam . rājānaṃ taṃ mithur daityo nītavān sa rasātalam . paśyatsu devasaṅgheṣu vahnibrāhmaṇasannidhau
||15||दीक्षितं यज्ञसदसि सभार्यं सपुरोधसम् । राजानं तं मिथुर् दैत्यो नीतवान् स रसातलम् । पश्यत्सु देवसङ्घेषु वह्निब्राह्मणसन्निधौ
brahmovāca:
tan mātṛvacanaṃ śrutvā devāpiḥ kṛtyam asmarat . devān paśye'thavāgniṃ vā ṛtvijo vāsurāṃs tathā
||16||तन् मातृवचनं श्रुत्वा देवापिः कृत्यम् अस्मरत् । देवान् पश्येऽथवाग्निं वा ऋत्विजो वासुरांस् तथा
eteṣv eva pitānveṣyo nānyatreti matir mama . iti niścitya devāpir bharaṃ prāha nṛpātmajam
||17||एतेष्व् एव पितान्वेष्यो नान्यत्रेति मतिर् मम । इति निश्चित्य देवापिर् भरं प्राह नृपात्मजम्
devāpir uvāca:
tapasā brahmacaryeṇa vratena niyamena ca . ānetavyā mayā sarve nītā ye ca rasātalam
||18||तपसा ब्रह्मचर्येण व्रतेन नियमेन च । आनेतव्या मया सर्वे नीता ये च रसातलम्
jāte parābhave ghore yo na kuryāt pratikriyām . narādhamena kiṃ tena jīvatā vā mṛtena vā
||19||जाते पराभवे घोरे यो न कुर्यात् प्रतिक्रियाम् । नराधमेन किं तेन जीवता वा मृतेन वा
tvaṃ praśādhi mahīṃ kṛtsnām ārṣṭiṣeṇaḥ pitā yathā . mātā mama tvayā pālyā rājan yāvan mamāgatiḥ . bhavec ca kṛtakāryasya anujānīhi māṃ bhara
||20||त्वं प्रशाधि महीं कृत्स्नाम् आर्ष्टिषेणः पिता यथा । माता मम त्वया पाल्या राजन् यावन् ममागतिः । भवेच् च कृतकार्यस्य अनुजानीहि मां भर
brahmovāca:
bhareṇoktaḥ sa devāpiḥ sarvaṃ niścitya yatnataḥ
||21||भरेणोक्तः स देवापिः सर्वं निश्चित्य यत्नतः
bhara uvāca:
siddhiṃ kuru sukhaṃ yāhi mā cintām alpikāṃ bhaja
||22||सिद्धिं कुरु सुखं याहि मा चिन्ताम् अल्पिकां भज
brahmovāca:
tato devāpir amararājāṅghridhyānatatparaḥ . ṛtvijo'nveṣya yatnena natvā tān ṛtvijaḥ pṛthak . kṛtāñjalipuṭo bālo devāpir vākyam abravīt
||23||ततो देवापिर् अमरराजाङ्घ्रिध्यानतत्परः । ऋत्विजोऽन्वेष्य यत्नेन नत्वा तान् ऋत्विजः पृथक् । कृताञ्जलिपुटो बालो देवापिर् वाक्यम् अब्रवीत्
devāpir uvāca:
bhavadbhiś ca makho rakṣyo yajamānaś ca dīkṣitaḥ . purodhāś ca tathā rakṣyaḥ patnī yā dīkṣitasya tu
||24||भवद्भिश् च मखो रक्ष्यो यजमानश् च दीक्षितः । पुरोधाश् च तथा रक्ष्यः पत्नी या दीक्षितस्य तु
bhavatsu tatra paśyatsu yajñaṃ vidhvasya daityarāṭ . rājādayas tena nītās tan na yuktatamaṃ bhavet
||25||भवत्सु तत्र पश्यत्सु यज्ञं विध्वस्य दैत्यराट् । राजादयस् तेन नीतास् तन् न युक्ततमं भवेत्
athāpy etad ahaṃ manye bhavantas tān arogiṇaḥ . dātum arhanti tān sarvān anyathā śāpam arhatha
||26||अथाप्य् एतद् अहं मन्ये भवन्तस् तान् अरोगिणः । दातुम् अर्हन्ति तान् सर्वान् अन्यथा शापम् अर्हथ
ṛtvija ūcuḥ:
makhe'gniḥ prathamaṃ pūjyo hy agnir evātra daivatam . tasmād vayaṃ na jānīmo hy agnīnāṃ paricārakāḥ
||27||मखेऽग्निः प्रथमं पूज्यो ह्य् अग्निर् एवात्र दैवतम् । तस्माद् वयं न जानीमो ह्य् अग्नीनां परिचारकाः
sa eva dātā bhoktā ca hartā kartā ca havyavāṭ
||28||स एव दाता भोक्ता च हर्ता कर्ता च हव्यवाट्
brahmovāca:
ṛtvijaḥ pṛṣṭhataḥ kṛtvā devāpir jātavedasam . pūjayitvā yathānyāyam agnaye tan nyavedayat
||29||ऋत्विजः पृष्ठतः कृत्वा देवापिर् जातवेदसम् । पूजयित्वा यथान्यायम् अग्नये तन् न्यवेदयत्
agnir uvāca:
yathartvijas tathā cāhaṃ devānāṃ paricārakaḥ . havyaṃ vahāmi devānāṃ bhoktāro rakṣakāś ca te
||30||यथर्त्विजस् तथा चाहं देवानां परिचारकः । हव्यं वहामि देवानां भोक्तारो रक्षकाश् च ते
devāpir uvāca:
devān āhūya yatnena havirbhāgān pṛthak pṛthak . dāsye'ham eṣa doṣo me tasmād yāhi surān prati
||31||देवान् आहूय यत्नेन हविर्भागान् पृथक् पृथक् । दास्येऽहम् एष दोषो मे तस्माद् याहि सुरान् प्रति
brahmovāca:
devāpiḥ sa surān prāpya natvā tebhyaḥ pṛthak pṛthak . ṛtvigvākyaṃ cāgnivākyaṃ śāpaṃ cāpi nyavedayat
||32||देवापिः स सुरान् प्राप्य नत्वा तेभ्यः पृथक् पृथक् । ऋत्विग्वाक्यं चाग्निवाक्यं शापं चापि न्यवेदयत्
devā ūcuḥ:
āhūtā vaidikair mantrair ṛtvigbhiś ca yathākramam . bhokṣyāmahe havirbhāgān na svatantrā dvijottama
||33||आहूता वैदिकैर् मन्त्रैर् ऋत्विग्भिश् च यथाक्रमम् । भोक्ष्यामहे हविर्भागान् न स्वतन्त्रा द्विजोत्तम
tasmād vedānugā nityaṃ vayaṃ vedena coditāḥ . paratantrās tato vipra vedebhyas tan nivedaya
||34||तस्माद् वेदानुगा नित्यं वयं वेदेन चोदिताः । परतन्त्रास् ततो विप्र वेदेभ्यस् तन् निवेदय
brahmovāca:
sa devāpiḥ śucir bhūtvā vedān āhūya yatnataḥ . dhyānena tapasā yukto vedāś cāpi puro'bhavan
||35||स देवापिः शुचिर् भूत्वा वेदान् आहूय यत्नतः । ध्यानेन तपसा युक्तो वेदाश् चापि पुरोऽभवन्
vedān uvāca devāpir namasya tu punaḥ punaḥ . ṛtvigvākyaṃ cāgnivākyaṃ devavākyaṃ nyavedayat
||36||वेदान् उवाच देवापिर् नमस्य तु पुनः पुनः । ऋत्विग्वाक्यं चाग्निवाक्यं देववाक्यं न्यवेदयत्
vedā ūcuḥ:
paratantrā vayaṃ tāta īśvarasya vaśānugāḥ . aśeṣajagadādhāro nirādhāro nirañjanaḥ
||37||परतन्त्रा वयं तात ईश्वरस्य वशानुगाः । अशेषजगदाधारो निराधारो निरञ्जनः
sarvaśaktyaikasadanaṃ nidhānaṃ sarvasampadām . sa tu kartā mahādevaḥ saṃhartā sa maheśvaraḥ
||38||सर्वशक्त्यैकसदनं निधानं सर्वसम्पदाम् । स तु कर्ता महादेवः संहर्ता स महेश्वरः
vayaṃ śabdamayā brahman vadāmo vidma eva ca . asmākam etat kṛtyaṃ syād vadāmo yat tu pṛcchasi
||39||वयं शब्दमया ब्रह्मन् वदामो विद्म एव च । अस्माकम् एतत् कृत्यं स्याद् वदामो यत् तु पृच्छसि
kena nītās tasya nāma tatpuraṃ tadbalaṃ tathā . bhakṣitāḥ kiṃ tu no naṣṭā etaj jānīmahe vayam
||40||केन नीतास् तस्य नाम तत्पुरं तद्बलं तथा । भक्षिताः किं तु नो नष्टा एतज् जानीमहे वयम्
yathā ca tava sāmarthyaṃ yam ārādhya ca yatra ca . syād ity etac ca jānīmo yathā prāpsyasi tān puraḥ
||41||यथा च तव सामर्थ्यं यम् आराध्य च यत्र च । स्याद् इत्य् एतच् च जानीमो यथा प्राप्स्यसि तान् पुरः
brahmovāca:
etac chrutvāvadad vedān vicārya suciraṃ hṛdi
||42||एतच् छ्रुत्वावदद् वेदान् विचार्य सुचिरं हृदि
devāpir uvāca:
vedā vadantv etad eva sarvam eva yathārthataḥ . sarvān prāpsye talaṃ nītān alaṃ tebhyo namo'stu vaḥ
||43||वेदा वदन्त्व् एतद् एव सर्वम् एव यथार्थतः । सर्वान् प्राप्स्ये तलं नीतान् अलं तेभ्यो नमोऽस्तु वः
vedā ūcuḥ:
gautamīṃ gaccha devāpe tatra stuhi maheśvaram . suprasannas tavābhīṣṭaṃ dāsyaty eva kṛpākaraḥ
||44||गौतमीं गच्छ देवापे तत्र स्तुहि महेश्वरम् । सुप्रसन्नस् तवाभीष्टं दास्यत्य् एव कृपाकरः
bhaved devaḥ śivaḥ prītaḥ stutaḥ satyaṃ mahāmate . ārṣṭiṣeṇaś ca nṛpatis tasya jāyā jayā satī
||45||भवेद् देवः शिवः प्रीतः स्तुतः सत्यं महामते । आर्ष्टिषेणश् च नृपतिस् तस्य जाया जया सती
pitā tavāpy upamanyus tale tiṣṭhanty arogiṇaḥ . varadānān maheśasya mithuṃ hatvā ca rākṣasam . yaśaḥ prāpsyasi dharmaṃ ca etac chakyaṃ na cetarat
||46||पिता तवाप्य् उपमन्युस् तले तिष्ठन्त्य् अरोगिणः । वरदानान् महेशस्य मिथुं हत्वा च राक्षसम् । यशः प्राप्स्यसि धर्मं च एतच् छक्यं न चेतरत्
brahmovāca:
tad vedavacanād bālo devāpir gautamīṃ gataḥ . snātvā kṛtakṣaṇo vipras tuṣṭāva ca maheśvaram
||47||तद् वेदवचनाद् बालो देवापिर् गौतमीं गतः । स्नात्वा कृतक्षणो विप्रस् तुष्टाव च महेश्वरम्
devāpir uvāca:
bālo'haṃ devadeveśa gurūṇāṃ tvaṃ gurur mama . na me śaktis tvatstavane tubhyaṃ śambho namo'stu te
||48||बालोऽहं देवदेवेश गुरूणां त्वं गुरुर् मम । न मे शक्तिस् त्वत्स्तवने तुभ्यं शम्भो नमोऽस्तु ते
na tvāṃ jānanti nigamā na devā munayo na ca . na brahmā nāpi vaikuṇṭho yo'si so'si namo'stu te
||49||न त्वां जानन्ति निगमा न देवा मुनयो न च । न ब्रह्मा नापि वैकुण्ठो योऽसि सोऽसि नमोऽस्तु ते
ye'nāthā ye ca kṛpaṇā ye daridrāś ca rogiṇaḥ . pāpātmāno ye ca loke tāṃs tvaṃ pāsi maheśvara
||50||येऽनाथा ये च कृपणा ये दरिद्राश् च रोगिणः । पापात्मानो ये च लोके तांस् त्वं पासि महेश्वर
tapasā niyamair mantraiḥ pūjitās tridivaukasaḥ . tvayā dattaṃ phalaṃ tebhyo dāsyanti jagatāṃ pate
||51||तपसा नियमैर् मन्त्रैः पूजितास् त्रिदिवौकसः । त्वया दत्तं फलं तेभ्यो दास्यन्ति जगतां पते
yācitāraś ca dātāras tebhyo yad yan manīṣitam . bhavatīti na citraṃ syāt tvaṃ viparyayakārakaḥ
||52||याचितारश् च दातारस् तेभ्यो यद् यन् मनीषितम् । भवतीति न चित्रं स्यात् त्वं विपर्ययकारकः
ye'jñānino ye ca pāpā ye magnā narakārṇave . śiveti vacanān nātha tān pāsi tvaṃ jagadguro
||53||येऽज्ञानिनो ये च पापा ये मग्ना नरकार्णवे । शिवेति वचनान् नाथ तान् पासि त्वं जगद्गुरो
brahmovāca:
evaṃ tu stuvatas tasya puraḥ prāha trilocanaḥ
||54||एवं तु स्तुवतस् तस्य पुरः प्राह त्रिलोचनः
śiva uvāca:
varaṃ brūhy atha devāpe alaṃ dainyena bālaka
||55||वरं ब्रूह्य् अथ देवापे अलं दैन्येन बालक
devāpir uvāca:
rājānaṃ rājapatnīṃ ca pitaraṃ ca guruṃ mama . prāptum icche jagannātha nidhanaṃ ca ripor mama
||56||राजानं राजपत्नीं च पितरं च गुरुं मम । प्राप्तुम् इच्छे जगन्नाथ निधनं च रिपोर् मम
brahmovāca:
devāpivacanaṃ śrutvā tathety āhākhileśvaraḥ . devāpeḥ sarvam abhavad ājñayā śaṅkarasya tat
||57||देवापिवचनं श्रुत्वा तथेत्य् आहाखिलेश्वरः । देवापेः सर्वम् अभवद् आज्ञया शङ्करस्य तत्
punar apy āha taṃ śambhur devāpikaruṇākaraḥ . nandinaṃ preṣayām āsa śambhuḥ śūlena nārada
||58||पुनर् अप्य् आह तं शम्भुर् देवापिकरुणाकरः । नन्दिनं प्रेषयाम् आस शम्भुः शूलेन नारद
rasātalaṃ mithuṃ nandī hatvā cāsurapuṅgavān . tatpitrādīn samānīya tasmai tān sa nyavedayat
||59||रसातलं मिथुं नन्दी हत्वा चासुरपुङ्गवान् । तत्पित्रादीन् समानीय तस्मै तान् स न्यवेदयत्
hayamedhaś ca tatrāsīd ārṣṭiṣeṇasya dhīmataḥ . agniś ca ṛtvijo devā vedāś ca ṛṣayo'bruvan
||60||हयमेधश् च तत्रासीद् आर्ष्टिषेणस्य धीमतः । अग्निश् च ऋत्विजो देवा वेदाश् च ऋषयोऽब्रुवन्
agnyādaya ūcuḥ:
yatra sākṣād abhūc chambhur devāpe bhaktavatsalaḥ . devadevo jagannātho devatīrtham abhūc ca tat
||61||यत्र साक्षाद् अभूच् छम्भुर् देवापे भक्तवत्सलः । देवदेवो जगन्नाथो देवतीर्थम् अभूच् च तत्
sarvapāpakṣayakaraṃ sarvasiddhipradaṃ nṛṇām . puṇyadaṃ tīrtham etat syāt tava kīrtiś ca śāśvatī
||62||सर्वपापक्षयकरं सर्वसिद्धिप्रदं नृणाम् । पुण्यदं तीर्थम् एतत् स्यात् तव कीर्तिश् च शाश्वती
brahmovāca:
aśvamedhe nivṛtte tu surās tebhyo varān daduḥ . snātvā kṛtārthā gaṅgāyāṃ tatas te divam ākraman
||63||अश्वमेधे निवृत्ते तु सुरास् तेभ्यो वरान् ददुः । स्नात्वा कृतार्था गङ्गायां ततस् ते दिवम् आक्रमन्
tataḥ prabhṛti tatrāsaṃs tīrthāni daśa pañca ca . sahasrāṇi śatāny aṣṭāv ubhayor api tīrayoḥ . teṣu snānaṃ ca dānaṃ ca hy atīva phaladaṃ viduḥ
||64||ततः प्रभृति तत्रासंस् तीर्थानि दश पञ्च च । सहस्राणि शतान्य् अष्टाव् उभयोर् अपि तीरयोः । तेषु स्नानं च दानं च ह्य् अतीव फलदं विदुः
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).