adhyāyaḥ 181
vyāsa uvāca:
śṛṇudhvaṃ muniśārdūlāḥ pravakṣyāmi samāsataḥ . avatāraṃ hareś cātra bhārāvataraṇecchayā
||1||शृणुध्वं मुनिशार्दूलाः प्रवक्ष्यामि समासतः । अवतारं हरेश् चात्र भारावतरणेच्छया
yadā yadā tv adharmasya vṛddhir bhavati bho dvijāḥ . dharmaś ca hrāsam abhyeti tadā devo janārdanaḥ
||2||यदा यदा त्व् अधर्मस्य वृद्धिर् भवति भो द्विजाः । धर्मश् च ह्रासम् अभ्येति तदा देवो जनार्दनः
avatāraṃ karoty atra dvidhā kṛtvātmanas tanum . sādhūnāṃ rakṣaṇārthāya dharmasaṃsthāpanāya ca
||3||अवतारं करोत्य् अत्र द्विधा कृत्वात्मनस् तनुम् । साधूनां रक्षणार्थाय धर्मसंस्थापनाय च
duṣṭānāṃ nigrahārthāya anyeṣāṃ ca suradviṣām . prajānāṃ rakṣaṇārthāya jāyate'sau yuge yuge
||4||दुष्टानां निग्रहार्थाय अन्येषां च सुरद्विषाम् । प्रजानां रक्षणार्थाय जायतेऽसौ युगे युगे
purā kila mahī viprā bhūribhārāvapīḍitā . jagāma dharaṇī merau samāje tridivaukasām
||5||पुरा किल मही विप्रा भूरिभारावपीडिता । जगाम धरणी मेरौ समाजे त्रिदिवौकसाम्
sabrahmakān surān sarvān praṇipatyātha medinī . kathayām āsa tat sarvaṃ khedāt karuṇabhāṣiṇī
||6||सब्रह्मकान् सुरान् सर्वान् प्रणिपत्याथ मेदिनी । कथयाम् आस तत् सर्वं खेदात् करुणभाषिणी
dharaṇy uvāca:
agniḥ suvarṇasya gurur gavāṃ sūryo'paro guruḥ . mamāpy akhilalokānāṃ vandyo nārāyaṇo guruḥ
||7||अग्निः सुवर्णस्य गुरुर् गवां सूर्योऽपरो गुरुः । ममाप्य् अखिललोकानां वन्द्यो नारायणो गुरुः
tatsāmpratam ime daityāḥ kālanemipurogamāḥ . martyalokaṃ samāgamya bādhante'harniśaṃ prajāḥ
||8||तत्साम्प्रतम् इमे दैत्याः कालनेमिपुरोगमाः । मर्त्यलोकं समागम्य बाधन्तेऽहर्निशं प्रजाः
kālanemir hato yo'sau viṣṇunā prabhaviṣṇunā . ugrasenasutaḥ kaṃsaḥ sambhūtaḥ sumahāsuraḥ
||9||कालनेमिर् हतो योऽसौ विष्णुना प्रभविष्णुना । उग्रसेनसुतः कंसः सम्भूतः सुमहासुरः
ariṣṭo dhenukaḥ keśī pralambo narakas tathā . sundo'suras tathātyugro bāṇaś cāpi baleḥ sutaḥ
||10||अरिष्टो धेनुकः केशी प्रलम्बो नरकस् तथा । सुन्दोऽसुरस् तथात्युग्रो बाणश् चापि बलेः सुतः
tathānye ca mahāvīryā nṛpāṇāṃ bhavaneṣu ye . samutpannā durātmānas tān na saṅkhyātum utsahe
||11||तथान्ये च महावीर्या नृपाणां भवनेषु ये । समुत्पन्ना दुरात्मानस् तान् न सङ्ख्यातुम् उत्सहे
akṣauhiṇyo hi bahulā divyamūrtidhṛtāḥ surāḥ . mahābalānāṃ dṛptānāṃ daityendrāṇāṃ mamopari
||12||अक्षौहिण्यो हि बहुला दिव्यमूर्तिधृताः सुराः । महाबलानां दृप्तानां दैत्येन्द्राणां ममोपरि
tadbhūribhārapīḍārtā na śaknomy amareśvarāḥ . vibhartum ātmānam aham iti vijñāpayāmi vaḥ
||13||तद्भूरिभारपीडार्ता न शक्नोम्य् अमरेश्वराः । विभर्तुम् आत्मानम् अहम् इति विज्ञापयामि वः
kriyatāṃ tan mahābhāgā mama bhārāvatāraṇam . yathā rasātalaṃ nāhaṃ gaccheyam ativihvalā
||14||क्रियतां तन् महाभागा मम भारावतारणम् । यथा रसातलं नाहं गच्छेयम् अतिविह्वला
vyāsa uvāca:
ity ākarṇya dharāvākyam aśeṣais tridaśais tataḥ . bhuvo bhārāvatārārthaṃ brahmā prāha ca coditaḥ
||15||इत्य् आकर्ण्य धरावाक्यम् अशेषैस् त्रिदशैस् ततः । भुवो भारावतारार्थं ब्रह्मा प्राह च चोदितः
brahmovāca:
yad āha vasudhā sarvaṃ satyam etad divaukasaḥ . ahaṃ bhavo bhavantaś ca sarvaṃ nārāyaṇātmakam
||16||यद् आह वसुधा सर्वं सत्यम् एतद् दिवौकसः । अहं भवो भवन्तश् च सर्वं नारायणात्मकम्
vibhūtayas tu yās tasya tāsām eva parasparam . ādhikyaṃ nyūnatā bādhyabādhakatvena vartate
||17||विभूतयस् तु यास् तस्य तासाम् एव परस्परम् । आधिक्यं न्यूनता बाध्यबाधकत्वेन वर्तते
tad āgacchata gacchāmaḥ kṣīrābdhes taṭam uttamam . tatrārādhya hariṃ tasmai sarvaṃ vijñāpayāma vai
||18||तद् आगच्छत गच्छामः क्षीराब्धेस् तटम् उत्तमम् । तत्राराध्य हरिं तस्मै सर्वं विज्ञापयाम वै
sarvadaiva jagatyarthe sa sarvātmā jaganmayaḥ . svalpāṃśenāvatīryorvyāṃ dharmasya kurute sthitim
||19||सर्वदैव जगत्यर्थे स सर्वात्मा जगन्मयः । स्वल्पांशेनावतीर्योर्व्यां धर्मस्य कुरुते स्थितिम्
vyāsa uvāca:
ity uktvā prayayau tatra saha devaiḥ pitāmahaḥ . samāhitamanā bhūtvā tuṣṭāva garuḍadhvajam
||20||इत्य् उक्त्वा प्रययौ तत्र सह देवैः पितामहः । समाहितमना भूत्वा तुष्टाव गरुडध्वजम्
brahmovāca:
namo namas te'stu sahasramūrte . sahasrabāho bahuvaktrapāda . vināśasaṃsthānaparāprameya
||21||नमो नमस् तेऽस्तु सहस्रमूर्ते । सहस्रबाहो बहुवक्त्रपाद । विनाशसंस्थानपराप्रमेय
sūkṣmātisūkṣmaṃ ca bṛhatpramāṇaṃ . garīyasām apy atigauravātman . mūlāparātman bhagavan prasīda
||22||सूक्ष्मातिसूक्ष्मं च बृहत्प्रमाणं । गरीयसाम् अप्य् अतिगौरवात्मन् । मूलापरात्मन् भगवन् प्रसीद
eṣā mahī deva mahīprasūtair . mahāsuraiḥ pīḍitaśailabandhā . parāyaṇaṃ tvāṃ jagatām upaiti . bhārāvatārārtham apārapāram
||23||एषा मही देव महीप्रसूतैर् । महासुरैः पीडितशैलबन्धा । परायणं त्वां जगताम् उपैति । भारावतारार्थम् अपारपारम्
ete vayaṃ vṛtraripus tathāyaṃ . nāsatyadasrau varuṇas tathaiṣaḥ . ime ca rudrā vasavaḥ sasūryāḥ . samīraṇāgnipramukhās tathānye
||24||एते वयं वृत्ररिपुस् तथायं । नासत्यदस्रौ वरुणस् तथैषः । इमे च रुद्रा वसवः ससूर्याः । समीरणाग्निप्रमुखास् तथान्ये
surāḥ samastāḥ suranātha kāryam . ebhir mayā yac ca tad īśa sarvam . ājñāpayājñāṃ pratipālayantas . tavaiva tiṣṭhāma sadāstadoṣāḥ
||25||सुराः समस्ताः सुरनाथ कार्यम् । एभिर् मया यच् च तद् ईश सर्वम् । आज्ञापयाज्ञां प्रतिपालयन्तस् । तवैव तिष्ठाम सदास्तदोषाः
vyāsa uvāca:
evaṃ saṃstūyamānas tu bhagavān parameśvaraḥ . ujjahārātmanaḥ keśau sitakṛṣṇau dvijottamāḥ
||26||एवं संस्तूयमानस् तु भगवान् परमेश्वरः । उज्जहारात्मनः केशौ सितकृष्णौ द्विजोत्तमाः
uvāca ca surān etau matkeśau vasudhātale . avatīrya bhuvo bhārakleśahāniṃ kariṣyataḥ
||27||उवाच च सुरान् एतौ मत्केशौ वसुधातले । अवतीर्य भुवो भारक्लेशहानिं करिष्यतः
surāś ca sakalāḥ svāṃśair avatīrya mahītale . kurvantu yuddham unmattaiḥ pūrvotpannair mahāsuraiḥ
||28||सुराश् च सकलाः स्वांशैर् अवतीर्य महीतले । कुर्वन्तु युद्धम् उन्मत्तैः पूर्वोत्पन्नैर् महासुरैः
tataḥ kṣayam aśeṣās te daiteyā dharaṇītale . prayāsyanti na sandeho nānāyudhavicūrṇitāḥ
||29||ततः क्षयम् अशेषास् ते दैतेया धरणीतले । प्रयास्यन्ति न सन्देहो नानायुधविचूर्णिताः
vasudevasya yā patnī devakī devatopamā . tasyā garbho'ṣṭamo'yaṃ tu matkeśo bhavitā surāḥ
||30||वसुदेवस्य या पत्नी देवकी देवतोपमा । तस्या गर्भोऽष्टमोऽयं तु मत्केशो भविता सुराः
avatīrya ca tatrāyaṃ kaṃsaṃ ghātayitā bhuvi . kālanemisamudbhūtam ity uktvāntardadhe hariḥ
||31||अवतीर्य च तत्रायं कंसं घातयिता भुवि । कालनेमिसमुद्भूतम् इत्य् उक्त्वान्तर्दधे हरिः
adṛśyāya tatas te'pi praṇipatya mahātmane . merupṛṣṭhaṃ surā jagmur avateruś ca bhūtale
||32||अदृश्याय ततस् तेऽपि प्रणिपत्य महात्मने । मेरुपृष्ठं सुरा जग्मुर् अवतेरुश् च भूतले
kaṃsāya cāṣṭamo garbho devakyā dharaṇītale . bhaviṣyatīty ācacakṣe bhagavān nārado muniḥ
||33||कंसाय चाष्टमो गर्भो देवक्या धरणीतले । भविष्यतीत्य् आचचक्षे भगवान् नारदो मुनिः
kaṃso'pi tad upaśrutya nāradāt kupitas tataḥ . devakīṃ vasudevaṃ ca gṛhe guptāv adhārayat
||34||कंसोऽपि तद् उपश्रुत्य नारदात् कुपितस् ततः । देवकीं वसुदेवं च गृहे गुप्ताव् अधारयत्
jātaṃ jātaṃ ca kaṃsāya tenaivoktaṃ yathā purā . tathaiva vasudevo'pi putram arpitavān dvijāḥ
||35||जातं जातं च कंसाय तेनैवोक्तं यथा पुरा । तथैव वसुदेवोऽपि पुत्रम् अर्पितवान् द्विजाः
hiraṇyakaśipoḥ putrāḥ ṣaḍgarbhā iti viśrutāḥ . viṣṇuprayuktā tān nidrā kramād garbhe nyayojayat
||36||हिरण्यकशिपोः पुत्राः षड्गर्भा इति विश्रुताः । विष्णुप्रयुक्ता तान् निद्रा क्रमाद् गर्भे न्ययोजयत्
yoganidrā mahāmāyā vaiṣṇavī mohitaṃ yayā . avidyayā jagat sarvaṃ tām āha bhagavān hariḥ
||37||योगनिद्रा महामाया वैष्णवी मोहितं यया । अविद्यया जगत् सर्वं ताम् आह भगवान् हरिः
viṣṇur uvāca:
gaccha nidre mamādeśāt pātālatalasaṃśrayān . ekaikaśyena ṣaḍgarbhān devakījaṭhare naya
||38||गच्छ निद्रे ममादेशात् पातालतलसंश्रयान् । एकैकश्येन षड्गर्भान् देवकीजठरे नय
hateṣu teṣu kaṃsena śeṣākhyo'ṃśas tato'naghaḥ . aṃśāṃśenodare tasyāḥ saptamaḥ sambhaviṣyati
||39||हतेषु तेषु कंसेन शेषाख्योऽंशस् ततोऽनघः । अंशांशेनोदरे तस्याः सप्तमः सम्भविष्यति
gokule vasudevasya bhāryā vai rohiṇī sthitā . tasyāḥ prasūtisamaye garbho neyas tvayodaram
||40||गोकुले वसुदेवस्य भार्या वै रोहिणी स्थिता । तस्याः प्रसूतिसमये गर्भो नेयस् त्वयोदरम्
saptamo bhojarājasya bhayād rodhoparodhataḥ . devakyāḥ patito garbha iti loko vadiṣyati
||41||सप्तमो भोजराजस्य भयाद् रोधोपरोधतः । देवक्याः पतितो गर्भ इति लोको वदिष्यति
garbhasaṅkarṣaṇāt so'tha loke saṅkarṣaṇeti vai . sañjñām avāpsyate vīraḥ śvetādriśikharopamaḥ
||42||गर्भसङ्कर्षणात् सोऽथ लोके सङ्कर्षणेति वै । सञ्ज्ञाम् अवाप्स्यते वीरः श्वेताद्रिशिखरोपमः
tato'haṃ sambhaviṣyāmi devakījaṭhare śubhe . garbhe tvayā yaśodāyā gantavyam avilambitam
||43||ततोऽहं सम्भविष्यामि देवकीजठरे शुभे । गर्भे त्वया यशोदाया गन्तव्यम् अविलम्बितम्
prāvṛṭkāle ca nabhasi kṛṣṇāṣṭamyām ahaṃ niśi . utpatsyāmi navamyāṃ ca prasūtiṃ tvam avāpsyasi
||44||प्रावृट्काले च नभसि कृष्णाष्टम्याम् अहं निशि । उत्पत्स्यामि नवम्यां च प्रसूतिं त्वम् अवाप्स्यसि
yaśodāśayane māṃ tu devakyās tvām anindite . macchaktipreritamatir vasudevo nayiṣyati
||45||यशोदाशयने मां तु देवक्यास् त्वाम् अनिन्दिते । मच्छक्तिप्रेरितमतिर् वसुदेवो नयिष्यति
kaṃsaś ca tvām upādāya devi śailaśilātale . prakṣepsyaty antarikṣe ca tvaṃ sthānaṃ samavāpsyasi
||46||कंसश् च त्वाम् उपादाय देवि शैलशिलातले । प्रक्षेप्स्यत्य् अन्तरिक्षे च त्वं स्थानं समवाप्स्यसि
tatas tvāṃ śatadhā śakraḥ praṇamya mama gauravāt . praṇipātānataśirā bhaginītve grahīṣyati
||47||ततस् त्वां शतधा शक्रः प्रणम्य मम गौरवात् । प्रणिपातानतशिरा भगिनीत्वे ग्रहीष्यति
tataḥ śumbhaniśumbhādīn hatvā daityān sahasraśaḥ . sthānair anekaiḥ pṛthivīm aśeṣāṃ maṇḍayiṣyasi
||48||ततः शुम्भनिशुम्भादीन् हत्वा दैत्यान् सहस्रशः । स्थानैर् अनेकैः पृथिवीम् अशेषां मण्डयिष्यसि
tvaṃ bhūtiḥ sannatiḥ kīrtiḥ kāntir vai pṛthivī dhṛtiḥ . lajjā puṣṭir uṣā yā ca kācid anyā tvam eva sā
||49||त्वं भूतिः सन्नतिः कीर्तिः कान्तिर् वै पृथिवी धृतिः । लज्जा पुष्टिर् उषा या च काचिद् अन्या त्वम् एव सा
ye tvām āryeti durgeti vedagarbhe'mbiketi ca . bhadreti bhadrakālīti kṣemyā kṣemaṅkarīti ca
||50||ये त्वाम् आर्येति दुर्गेति वेदगर्भेऽम्बिकेति च । भद्रेति भद्रकालीति क्षेम्या क्षेमङ्करीति च
prātaś caivāparāhṇe ca stoṣyanty ānamramūrtayaḥ . teṣāṃ hi vāñchitaṃ sarvaṃ matprasādād bhaviṣyati
||51||प्रातश् चैवापराह्णे च स्तोष्यन्त्य् आनम्रमूर्तयः । तेषां हि वाञ्छितं सर्वं मत्प्रसादाद् भविष्यति
surāmāṃsopahārais tu bhakṣyabhojyaiś ca pūjitā . nṛṇām aśeṣakāmāṃs tvaṃ prasannāyāṃ pradāsyasi
||52||सुरामांसोपहारैस् तु भक्ष्यभोज्यैश् च पूजिता । नृणाम् अशेषकामांस् त्वं प्रसन्नायां प्रदास्यसि
te sarve sarvadā bhadrā matprasādād asaṃśayam . asandigdhaṃ bhaviṣyanti gaccha devi yathoditam
||53||ते सर्वे सर्वदा भद्रा मत्प्रसादाद् असंशयम् । असन्दिग्धं भविष्यन्ति गच्छ देवि यथोदितम्
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).