adhyāyaḥ 113
brahmovāca:
idam apy aparaṃ tīrthaṃ devānām api durlabham . brahmatīrtham iti khyātaṃ bhuktimuktipradaṃ nṛṇām
||1||इदम् अप्य् अपरं तीर्थं देवानाम् अपि दुर्लभम् । ब्रह्मतीर्थम् इति ख्यातं भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणाम्
sthiteṣu devasainyeṣu praviṣṭeṣu rasātalam . daityeṣu ca muniśreṣṭha tathā mātṛṣu tān anu
||2||स्थितेषु देवसैन्येषु प्रविष्टेषु रसातलम् । दैत्येषु च मुनिश्रेष्ठ तथा मातृषु तान् अनु
madīyaṃ pañcamaṃ vaktraṃ gardabhākṛti bhīṣaṇam . tad vaktraṃ devasainyeṣu mayi tiṣṭhaty uvāca ha
||3||मदीयं पञ्चमं वक्त्रं गर्दभाकृति भीषणम् । तद् वक्त्रं देवसैन्येषु मयि तिष्ठत्य् उवाच ह
he daityāḥ kiṃ palāyante na bhayaṃ vo'stu satvaram . āgacchantu surān sarvān bhakṣayiṣye kṣaṇād iti
||4||हे दैत्याः किं पलायन्ते न भयं वोऽस्तु सत्वरम् । आगच्छन्तु सुरान् सर्वान् भक्षयिष्ये क्षणाद् इति
nivārayantaṃ mām evaṃ bhakṣaṇāyodyataṃ tathā . taṃ dṛṣṭvā vibudhāḥ sarve vitrastā viṣṇum abruvan
||5||निवारयन्तं माम् एवं भक्षणायोद्यतं तथा । तं दृष्ट्वा विबुधाः सर्वे वित्रस्ता विष्णुम् अब्रुवन्
trāhi viṣṇo jagannātha brahmaṇo'sya mukhaṃ luna . cakradhṛg vibudhān āha cchedmi cakreṇa vai śiraḥ
||6||त्राहि विष्णो जगन्नाथ ब्रह्मणोऽस्य मुखं लुन । चक्रधृग् विबुधान् आह च्छेद्मि चक्रेण वै शिरः
kiṃ tu tac chinnam evedaṃ saṃharet sacarācaram . mantraṃ brūmo'tra vibudhāḥ śrūyatāṃ sarvam eva hi
||7||किं तु तच् छिन्नम् एवेदं संहरेत् सचराचरम् । मन्त्रं ब्रूमोऽत्र विबुधाः श्रूयतां सर्वम् एव हि
trinetraḥ kaśiraś chettā sa ca dhatte na saṃśayaḥ . mayā ca śambhuḥ sarvaiś ca stutaḥ proktas tathaiva ca
||8||त्रिनेत्रः कशिरश् छेत्ता स च धत्ते न संशयः । मया च शम्भुः सर्वैश् च स्तुतः प्रोक्तस् तथैव च
yāgaḥ kṣaṇī dṛṣṭaphale'samarthaḥ . sa naiva kartuḥ phalatīti matvā . phalasya dāne pratibhūr jaṭīti . niścitya lokaḥ pratikarma yātaḥ
||9||यागः क्षणी दृष्टफलेऽसमर्थः । स नैव कर्तुः फलतीति मत्वा । फलस्य दाने प्रतिभूर् जटीति । निश्चित्य लोकः प्रतिकर्म यातः
tataḥ sureśaḥ santuṣṭo devānāṃ kāryasiddhaye . lokānām upakārārthaṃ tathety āha surān prati
||10||ततः सुरेशः सन्तुष्टो देवानां कार्यसिद्धये । लोकानाम् उपकारार्थं तथेत्य् आह सुरान् प्रति
tadvaktraṃ pāparūpaṃ yad bhīṣaṇaṃ lomaharṣaṇam . nikṛtya nakhaśastraiś ca kva sthāpyaṃ cety athābravīt
||11||तद्वक्त्रं पापरूपं यद् भीषणं लोमहर्षणम् । निकृत्य नखशस्त्रैश् च क्व स्थाप्यं चेत्य् अथाब्रवीत्
tatrelā vibudhān āha nāhaṃ voḍhuṃ śiraḥ kṣamā . rasātalam atho yāsye udadhiś cāpy athābravīt
||12||तत्रेला विबुधान् आह नाहं वोढुं शिरः क्षमा । रसातलम् अथो यास्ये उदधिश् चाप्य् अथाब्रवीत्
śoṣaṃ yāsye kṣaṇād eva punaś cocuḥ śivaṃ surāḥ . tvayaivaitad brahmaśiro dhāryaṃ lokānukampayā
||13||शोषं यास्ये क्षणाद् एव पुनश् चोचुः शिवं सुराः । त्वयैवैतद् ब्रह्मशिरो धार्यं लोकानुकम्पया
acchede jagatāṃ nāśaś chede doṣaś ca tādṛśaḥ . evaṃ vimṛśya someśo dadhāra kaśiras tadā
||14||अच्छेदे जगतां नाशश् छेदे दोषश् च तादृशः । एवं विमृश्य सोमेशो दधार कशिरस् तदा
tad dṛṣṭvā duṣkaraṃ karma gautamīṃ prāpya pāvanīm . astuvañ jagatām īśaṃ praṇayād bhaktitaḥ surāḥ
||15||तद् दृष्ट्वा दुष्करं कर्म गौतमीं प्राप्य पावनीम् । अस्तुवञ् जगताम् ईशं प्रणयाद् भक्तितः सुराः
deveṣv amitraṃ kaśiro'tibhīmaṃ . tān bhakṣaṇāyopagataṃ nikṛtya . nakhāgrasūcyā śakalendumaulis . tyāge'pi doṣāt kṛpayānudhatte
||16||देवेष्व् अमित्रं कशिरोऽतिभीमं । तान् भक्षणायोपगतं निकृत्य । नखाग्रसूच्या शकलेन्दुमौलिस् । त्यागेऽपि दोषात् कृपयानुधत्ते
tatra te vibudhāḥ sarve sthitā ye brahmaṇo'ntike . tuṣṭuvur vibudheśānaṃ karma dṛṣṭvātidaivatam
||17||तत्र ते विबुधाः सर्वे स्थिता ये ब्रह्मणोऽन्तिके । तुष्टुवुर् विबुधेशानं कर्म दृष्ट्वातिदैवतम्
tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ brahmatīrtham iti śrutam . adyāpi brahmaṇo rūpaṃ caturmukham avasthitam
||18||ततः प्रभृति तत् तीर्थं ब्रह्मतीर्थम् इति श्रुतम् । अद्यापि ब्रह्मणो रूपं चतुर्मुखम् अवस्थितम्
śiromātraṃ tu yaḥ paśyet sa gacched brahmaṇaḥ padam . yatra sthitvā svayaṃ rudro lūnavān brahmaṇaḥ śiraḥ
||19||शिरोमात्रं तु यः पश्येत् स गच्छेद् ब्रह्मणः पदम् । यत्र स्थित्वा स्वयं रुद्रो लूनवान् ब्रह्मणः शिरः
rudratīrthaṃ tad eva syāt tatra sākṣād divākaraḥ . devānāṃ ca svarūpeṇa sthito yasmāt tad uttamam
||20||रुद्रतीर्थं तद् एव स्यात् तत्र साक्षाद् दिवाकरः । देवानां च स्वरूपेण स्थितो यस्मात् तद् उत्तमम्
sauryaṃ tīrthaṃ tad ākhyātaṃ sarvakratuphalapradam . tatra snātvā raviṃ dṛṣṭvā punarjanma na vidyate
||21||सौर्यं तीर्थं तद् आख्यातं सर्वक्रतुफलप्रदम् । तत्र स्नात्वा रविं दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते
mahādevena yac chinnaṃ brahmaṇaḥ pañcamaṃ śiraḥ . kṣetre'vimukte saṃsthāpya devatānāṃ hitaṃ kṛtam
||22||महादेवेन यच् छिन्नं ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः । क्षेत्रेऽविमुक्ते संस्थाप्य देवतानां हितं कृतम्
brahmatīrthe śiromātraṃ yo dṛṣṭvā gautamītaṭe . kṣetre'vimukte tasyaiva sthāpitaṃ yo'nupaśyati . kapālaṃ brahmaṇaḥ puṇyaṃ brahmahā pūtatāṃ vrajet
||23||ब्रह्मतीर्थे शिरोमात्रं यो दृष्ट्वा गौतमीतटे । क्षेत्रेऽविमुक्ते तस्यैव स्थापितं योऽनुपश्यति । कपालं ब्रह्मणः पुण्यं ब्रह्महा पूततां व्रजेत्
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).