adhyāyaḥ 53
brahmovāca:
tato gajakulaprakhyās taḍinmālāvibhūṣitāḥ . samuttasthur mahāmeghā nabhasy adbhutadarśanāḥ
||1||ततो गजकुलप्रख्यास् तडिन्मालाविभूषिताः । समुत्तस्थुर् महामेघा नभस्य् अद्भुतदर्शनाः
kecin nīlotpalaśyāmāḥ kecit kumudasannibhāḥ . kecit kiñjalkasaṅkāśāḥ kecit pītāḥ payodharāḥ
||2||केचिन् नीलोत्पलश्यामाः केचित् कुमुदसन्निभाः । केचित् किञ्जल्कसङ्काशाः केचित् पीताः पयोधराः
kecid dharitasaṅkāśāḥ kākāṇḍasannibhās tathā . kecit kamalapattrābhāḥ kecid dhiṅgulasannibhāḥ
||3||केचिद् धरितसङ्काशाः काकाण्डसन्निभास् तथा । केचित् कमलपत्त्राभाः केचिद् धिङ्गुलसन्निभाः
kecit puravarākārāḥ kecid girivaropamāḥ . kecid añjanasaṅkāśāḥ kecin marakataprabhāḥ
||4||केचित् पुरवराकाराः केचिद् गिरिवरोपमाः । केचिद् अञ्जनसङ्काशाः केचिन् मरकतप्रभाः
vidyunmālāpinaddhāṅgāḥ samuttasthur mahāghanāḥ . ghorarūpā mahābhāgā ghorasvananināditāḥ
||5||विद्युन्मालापिनद्धाङ्गाः समुत्तस्थुर् महाघनाः । घोररूपा महाभागा घोरस्वननिनादिताः
tato jaladharāḥ sarve samāvṛṇvan nabhastalam . tair iyaṃ pṛthivī sarvā saparvatavanākarā
||6||ततो जलधराः सर्वे समावृण्वन् नभस्तलम् । तैर् इयं पृथिवी सर्वा सपर्वतवनाकरा
āpūritā diśaḥ sarvāḥ salilaughapariplutāḥ . tatas te jaladā ghorā vāriṇā munisattamāḥ
||7||आपूरिता दिशः सर्वाः सलिलौघपरिप्लुताः । ततस् ते जलदा घोरा वारिणा मुनिसत्तमाः
sarvataḥ plāvayām āsuś coditāḥ parameṣṭhinā . varṣamāṇā mahātoyaṃ pūrayanto vasundharām
||8||सर्वतः प्लावयाम् आसुश् चोदिताः परमेष्ठिना । वर्षमाणा महातोयं पूरयन्तो वसुन्धराम्
sughoram aśivaṃ raudraṃ nāśayanti sma pāvakam . tato dvādaśa varṣāṇi payodāḥ samupaplave
||9||सुघोरम् अशिवं रौद्रं नाशयन्ति स्म पावकम् । ततो द्वादश वर्षाणि पयोदाः समुपप्लवे
dhārābhiḥ pūrayanto vai codyamānā mahātmanā . tataḥ samudrāḥ svāṃ velām atikrāmanti bho dvijāḥ
||10||धाराभिः पूरयन्तो वै चोद्यमाना महात्मना । ततः समुद्राः स्वां वेलाम् अतिक्रामन्ति भो द्विजाः
parvatāś ca vyaśīryanta mahī cāpsu nimajjati . sarvataḥ sumahābhrāntās te payodā nabhastalam
||11||पर्वताश् च व्यशीर्यन्त मही चाप्सु निमज्जति । सर्वतः सुमहाभ्रान्तास् ते पयोदा नभस्तलम्
saṃveṣṭayitvā naśyanti vāyuvegasamāhatāḥ . tatas taṃ mārutaṃ ghoraṃ sa viṣṇur munisattamāḥ
||12||संवेष्टयित्वा नश्यन्ति वायुवेगसमाहताः । ततस् तं मारुतं घोरं स विष्णुर् मुनिसत्तमाः
ādipadmālayo devaḥ pītvā svapiti bho dvijāḥ . tasminn ekārṇave ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame
||13||आदिपद्मालयो देवः पीत्वा स्वपिति भो द्विजाः । तस्मिन्न् एकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे
naṣṭe devāsuranare yakṣarākṣasavarjite . tato muniḥ sa viśrānto dhyātvā ca puruṣottamam
||14||नष्टे देवासुरनरे यक्षराक्षसवर्जिते । ततो मुनिः स विश्रान्तो ध्यात्वा च पुरुषोत्तमम्
dadarśa cakṣur unmīlya jalapūrṇāṃ vasundharām . nāpaśyat taṃ vaṭaṃ norvīṃ na digādi na bhāskaram
||15||ददर्श चक्षुर् उन्मील्य जलपूर्णां वसुन्धराम् । नापश्यत् तं वटं नोर्वीं न दिगादि न भास्करम्
na candrārkāgnipavanaṃ na devāsurapannagam . tasminn ekārṇave ghore tamobhūte nirāśraye
||16||न चन्द्रार्काग्निपवनं न देवासुरपन्नगम् । तस्मिन्न् एकार्णवे घोरे तमोभूते निराश्रये
nimajjan sa tadā viprāḥ santartum upacakrame . babhrāmāsau muniś cārta itaś cetaś ca samplavan
||17||निमज्जन् स तदा विप्राः सन्तर्तुम् उपचक्रमे । बभ्रामासौ मुनिश् चार्त इतश् चेतश् च सम्प्लवन्
nimamajja tadā viprās trātāraṃ nādhigacchati . evaṃ taṃ vihvalaṃ dṛṣṭvā kṛpayā puruṣottamaḥ . provāca muniśārdūlās tadā dhyānena toṣitaḥ
||18||निममज्ज तदा विप्रास् त्रातारं नाधिगच्छति । एवं तं विह्वलं दृष्ट्वा कृपया पुरुषोत्तमः । प्रोवाच मुनिशार्दूलास् तदा ध्यानेन तोषितः
śrībhagavān uvāca:
vatsa śrānto'si bālas tvaṃ bhaktatra mama suvrata . āgacchāgaccha śīghraṃ tvaṃ mārkaṇḍeya mamāntikam
||19||वत्स श्रान्तोऽसि बालस् त्वं भक्तत्र मम सुव्रत । आगच्छागच्छ शीघ्रं त्वं मार्कण्डेय ममान्तिकम्
mā tvayaiva ca bhetavyaṃ samprāpto'si mamāgrataḥ . mārkaṇḍeya mune dhīra bālas tvaṃ śramapīḍitaḥ
||20||मा त्वयैव च भेतव्यं सम्प्राप्तोऽसि ममाग्रतः । मार्कण्डेय मुने धीर बालस् त्वं श्रमपीडितः
brahmovāca:
tasya tad vacanaṃ śrutvā muniḥ paramakopitaḥ . uvāca sa tadā viprā vismitaś cābhavan muhuḥ
||21||तस्य तद् वचनं श्रुत्वा मुनिः परमकोपितः । उवाच स तदा विप्रा विस्मितश् चाभवन् मुहुः
mārkaṇḍeya uvāca:
ko'yaṃ nāmnā kīrtayati tapaḥ paribhavann iva . bahuvarṣasahasrākhyaṃ dharṣayann iva me vapuḥ
||22||कोऽयं नाम्ना कीर्तयति तपः परिभवन्न् इव । बहुवर्षसहस्राख्यं धर्षयन्न् इव मे वपुः
na hy eṣa samudācāro deveṣv api samāhitaḥ . māṃ brahmā sa ca deveśo dīrghāyur iti bhāṣate
||23||न ह्य् एष समुदाचारो देवेष्व् अपि समाहितः । मां ब्रह्मा स च देवेशो दीर्घायुर् इति भाषते
kas tapo ghoraśiraso mamādya tyaktajīvitaḥ . mārkaṇḍeyeti coktvā manmṛtyuṃ gantum ihecchati
||24||कस् तपो घोरशिरसो ममाद्य त्यक्तजीवितः । मार्कण्डेयेति चोक्त्वा मन्मृत्युं गन्तुम् इहेच्छति
brahmovāca:
evam uktvā tadā viprāś cintāviṣṭo'bhavan muniḥ . kiṃ svapno'yaṃ mayā dṛṣṭaḥ kiṃ vā moho'yam āgataḥ
||25||एवम् उक्त्वा तदा विप्राश् चिन्ताविष्टोऽभवन् मुनिः । किं स्वप्नोऽयं मया दृष्टः किं वा मोहोऽयम् आगतः
itthaṃ cintayatas tasya utpannā duḥkhahā matiḥ . vrajāmi śaraṇaṃ devaṃ bhaktyāhaṃ puruṣottamam
||26||इत्थं चिन्तयतस् तस्य उत्पन्ना दुःखहा मतिः । व्रजामि शरणं देवं भक्त्याहं पुरुषोत्तमम्
sa gatvā śaraṇaṃ devaṃ munis tadgatamānasaḥ . dadarśa taṃ vaṭaṃ bhūyo viśālaṃ salilopari
||27||स गत्वा शरणं देवं मुनिस् तद्गतमानसः । ददर्श तं वटं भूयो विशालं सलिलोपरि
śākhāyāṃ tasya sauvarṇaṃ vistīrṇāyāṃ mahādbhutam . ruciraṃ divyaparyaṅkaṃ racitaṃ viśvakarmaṇā
||28||शाखायां तस्य सौवर्णं विस्तीर्णायां महाद्भुतम् । रुचिरं दिव्यपर्यङ्कं रचितं विश्वकर्मणा
vajravaidūryaracitaṃ maṇividrumaśobhitam . padmarāgādibhir juṣṭaṃ ratnair anyair alaṅkṛtam
||29||वज्रवैदूर्यरचितं मणिविद्रुमशोभितम् । पद्मरागादिभिर् जुष्टं रत्नैर् अन्यैर् अलङ्कृतम्
nānāstaraṇasaṃvītaṃ nānāratnopaśobhitam . nānāścaryasamāyuktaṃ prabhāmaṇḍalamaṇḍitam
||30||नानास्तरणसंवीतं नानारत्नोपशोभितम् । नानाश्चर्यसमायुक्तं प्रभामण्डलमण्डितम्
tasyopari sthitaṃ devaṃ kṛṣṇaṃ bālavapurdharam . sūryakoṭipratīkāśaṃ dīpyamānaṃ suvarcasam
||31||तस्योपरि स्थितं देवं कृष्णं बालवपुर्धरम् । सूर्यकोटिप्रतीकाशं दीप्यमानं सुवर्चसम्
caturbhujaṃ sundarāṅgaṃ padmapattrāyatekṣaṇam . śrīvatsavakṣasaṃ devaṃ śaṅkhacakragadādharam
||32||चतुर्भुजं सुन्दराङ्गं पद्मपत्त्रायतेक्षणम् । श्रीवत्सवक्षसं देवं शङ्खचक्रगदाधरम्
vanamālāvṛtoraskaṃ divyakuṇḍaladhāriṇam . hārabhārārpitagrīvaṃ divyaratnavibhūṣitam
||33||वनमालावृतोरस्कं दिव्यकुण्डलधारिणम् । हारभारार्पितग्रीवं दिव्यरत्नविभूषितम्
dṛṣṭvā tadā munir devaṃ vismayotphullalocanaḥ . romāñcitatanur devaṃ praṇipatyedam abravīt
||34||दृष्ट्वा तदा मुनिर् देवं विस्मयोत्फुल्ललोचनः । रोमाञ्चिततनुर् देवं प्रणिपत्येदम् अब्रवीत्
mārkaṇḍeya uvāca:
aho caikārṇave ghore vinaṣṭe sacarācare . katham eko hy ayaṃ bālas tiṣṭhaty atra sunirbhayaḥ
||35||अहो चैकार्णवे घोरे विनष्टे सचराचरे । कथम् एको ह्य् अयं बालस् तिष्ठत्य् अत्र सुनिर्भयः
brahmovāca:
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca jānann api mahāmuniḥ . na bubodha tadā devaṃ māyayā tasya mohitaḥ . yadā na bubudhe cainaṃ tadā khedād uvāca ha
||36||भूतं भव्यं भविष्यं च जानन्न् अपि महामुनिः । न बुबोध तदा देवं मायया तस्य मोहितः । यदा न बुबुधे चैनं तदा खेदाद् उवाच ह
mārkaṇḍeya uvāca:
vṛthā me tapaso vīryaṃ vṛthā jñānaṃ vṛthā kriyā . vṛthā me jīvitaṃ dīrghaṃ vṛthā mānuṣyam eva ca
||37||वृथा मे तपसो वीर्यं वृथा ज्ञानं वृथा क्रिया । वृथा मे जीवितं दीर्घं वृथा मानुष्यम् एव च
yo'haṃ suptaṃ na jānāmi paryaṅke divyabālakam
||38||योऽहं सुप्तं न जानामि पर्यङ्के दिव्यबालकम्
brahmovāca:
evaṃ sañcintayan vipraḥ plavamāno vicetanaḥ . trāṇārthaṃ vihvalaś cāsau nirvedaṃ gatavāṃs tadā
||39||एवं सञ्चिन्तयन् विप्रः प्लवमानो विचेतनः । त्राणार्थं विह्वलश् चासौ निर्वेदं गतवांस् तदा
tato bālārkasaṅkāśaṃ svamahimnā vyavasthitam . sarvatejomayaṃ viprā na śaśākābhivīkṣitum
||40||ततो बालार्कसङ्काशं स्वमहिम्ना व्यवस्थितम् । सर्वतेजोमयं विप्रा न शशाकाभिवीक्षितुम्
dṛṣṭvā taṃ munim āyāntaṃ sa bālaḥ prahasann iva . provāca muniśārdūlās tadā meghaughanisvanaḥ
||41||दृष्ट्वा तं मुनिम् आयान्तं स बालः प्रहसन्न् इव । प्रोवाच मुनिशार्दूलास् तदा मेघौघनिस्वनः
śrībhagavān uvāca:
vatsa jānāmi śrāntaṃ tvāṃ trāṇārthaṃ mām upasthitam . śarīraṃ viśa me kṣipraṃ viśrāmas te mayoditaḥ
||42||वत्स जानामि श्रान्तं त्वां त्राणार्थं माम् उपस्थितम् । शरीरं विश मे क्षिप्रं विश्रामस् ते मयोदितः
brahmovāca:
śrutvā sa vacanaṃ tasya kiñcin novāca mohitaḥ . viveśa vadanaṃ tasya vivṛtaṃ cāvaśo muniḥ
||43||श्रुत्वा स वचनं तस्य किञ्चिन् नोवाच मोहितः । विवेश वदनं तस्य विवृतं चावशो मुनिः
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).