adhyāyaḥ 214
munaya ūcuḥ:
na tṛptim adhigacchāmaḥ puṇyadharmāmṛtasya ca . mune tvanmukhagītasya tathā kautūhalaṃ hi naḥ
||1||न तृप्तिम् अधिगच्छामः पुण्यधर्मामृतस्य च । मुने त्वन्मुखगीतस्य तथा कौतूहलं हि नः
utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtānāṃ karmaṇo gatim . vetsi sarvaṃ mune tena pṛcchāmas tvāṃ mahāmatim
||2||उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानां कर्मणो गतिम् । वेत्सि सर्वं मुने तेन पृच्छामस् त्वां महामतिम्
śrūyate yamalokasya mārgaḥ paramadurgamaḥ . duḥkhakleśakaraḥ śaśvat sarvabhūtabhayāvahaḥ
||3||श्रूयते यमलोकस्य मार्गः परमदुर्गमः । दुःखक्लेशकरः शश्वत् सर्वभूतभयावहः
kathaṃ tena narā yānti mārgeṇa yamasādanam . pramāṇaṃ caiva mārgasya brūhi no vadatāṃ vara
||4||कथं तेन नरा यान्ति मार्गेण यमसादनम् । प्रमाणं चैव मार्गस्य ब्रूहि नो वदतां वर
mune pṛcchāma sarvajña brūhi sarvam aśeṣataḥ . kathaṃ narakaduḥkhāni nāpnuvanti narān mune
||5||मुने पृच्छाम सर्वज्ञ ब्रूहि सर्वम् अशेषतः । कथं नरकदुःखानि नाप्नुवन्ति नरान् मुने
kenopāyena dānena dharmeṇa niyamena ca . mānuṣasya ca yāmyasya lokasya kiyad antaram
||6||केनोपायेन दानेन धर्मेण नियमेन च । मानुषस्य च याम्यस्य लोकस्य कियद् अन्तरम्
kathaṃ ca svargatiṃ yānti narakaṃ kena karmaṇā . svargasthānāni kiyanti kiyanti narakāṇi ca
||7||कथं च स्वर्गतिं यान्ति नरकं केन कर्मणा । स्वर्गस्थानानि कियन्ति कियन्ति नरकाणि च
kathaṃ sukṛtino yānti kathaṃ duṣkṛtakāriṇaḥ . kiṃ rūpaṃ kiṃ pramāṇaṃ vā ko varṇas tūbhayor api . jīvasya nīyamānasya yamalokaṃ bravīhi naḥ
||8||कथं सुकृतिनो यान्ति कथं दुष्कृतकारिणः । किं रूपं किं प्रमाणं वा को वर्णस् तूभयोर् अपि । जीवस्य नीयमानस्य यमलोकं ब्रवीहि नः
vyāsa uvāca:
śṛṇudhvaṃ muniśārdūlā vadato mama suvratāḥ . saṃsāracakram ajaraṃ sthitir yasya na vidyate
||9||शृणुध्वं मुनिशार्दूला वदतो मम सुव्रताः । संसारचक्रम् अजरं स्थितिर् यस्य न विद्यते
so'haṃ vadāmi vaḥ sarvaṃ yamamārgasya nirṇayam . utkrāntikālād ārabhya yathā nānyo vadiṣyati
||10||सोऽहं वदामि वः सर्वं यममार्गस्य निर्णयम् । उत्क्रान्तिकालाद् आरभ्य यथा नान्यो वदिष्यति
svarūpaṃ caiva mārgasya yan māṃ pṛcchatha sattamāḥ . yamalokasya cādhvānam antaraṃ mānuṣasya ca
||11||स्वरूपं चैव मार्गस्य यन् मां पृच्छथ सत्तमाः । यमलोकस्य चाध्वानम् अन्तरं मानुषस्य च
yojanānāṃ sahasrāṇi ṣaḍaśītis tad antaram . taptatāmram ivātaptaṃ tad adhvānam udāhṛtam
||12||योजनानां सहस्राणि षडशीतिस् तद् अन्तरम् । तप्तताम्रम् इवातप्तं तद् अध्वानम् उदाहृतम्
tad avaśyaṃ hi gantavyaṃ prāṇibhir jīvasañjñakaiḥ . puṇyān puṇyakṛto yānti pāpān pāpakṛto'dhamāḥ
||13||तद् अवश्यं हि गन्तव्यं प्राणिभिर् जीवसञ्ज्ञकैः । पुण्यान् पुण्यकृतो यान्ति पापान् पापकृतोऽधमाः
dvāviṃśatiś ca narakā yamasya viṣaye sthitāḥ . yeṣu duṣkṛtakarmāṇo vipacyante pṛthak pṛthak
||14||द्वाविंशतिश् च नरका यमस्य विषये स्थिताः । येषु दुष्कृतकर्माणो विपच्यन्ते पृथक् पृथक्
narako rauravo raudraḥ śūkaras tāla eva ca . kumbhīpāko mahāghoraḥ śālmalo'tha vimohanaḥ
||15||नरको रौरवो रौद्रः शूकरस् ताल एव च । कुम्भीपाको महाघोरः शाल्मलोऽथ विमोहनः
kīṭādaḥ kṛmibhakṣaś ca nālābhakṣo bhramas tathā . nadyaḥ pūyavahāś cānyā rudhirāmbhas tathaiva ca
||16||कीटादः कृमिभक्षश् च नालाभक्षो भ्रमस् तथा । नद्यः पूयवहाश् चान्या रुधिराम्भस् तथैव च
agnijvālo mahāghoraḥ sandaṃśaḥ śunabhojanaḥ . ghorā vaitaraṇī caiva asipattravanaṃ tathā
||17||अग्निज्वालो महाघोरः सन्दंशः शुनभोजनः । घोरा वैतरणी चैव असिपत्त्रवनं तथा
na tatra vṛkṣacchāyā vā na taḍāgāḥ sarāṃsi ca . na vāpyo dīrghikā vāpi na kūpo na prapā sabhā
||18||न तत्र वृक्षच्छाया वा न तडागाः सरांसि च । न वाप्यो दीर्घिका वापि न कूपो न प्रपा सभा
na maṇḍapo nāyatanaṃ na nadyo na ca parvatāḥ . na kiñcid āśramasthānaṃ vidyate tatra vartmani
||19||न मण्डपो नायतनं न नद्यो न च पर्वताः । न किञ्चिद् आश्रमस्थानं विद्यते तत्र वर्त्मनि
yatra viśramate śrāntaḥ puruṣo atīvakarṣitaḥ . avaśyam eva gantavyaḥ sa sarvais tu mahāpathaḥ
||20||यत्र विश्रमते श्रान्तः पुरुषो अतीवकर्षितः । अवश्यम् एव गन्तव्यः स सर्वैस् तु महापथः
prāpte kāle tu santyajya suhṛdbandhudhanādikam . jarāyujāṇḍajāś caiva svedajāś codbhijās tathā
||21||प्राप्ते काले तु सन्त्यज्य सुहृद्बन्धुधनादिकम् । जरायुजाण्डजाश् चैव स्वेदजाश् चोद्भिजास् तथा
jaṅgamājaṅgamāś caiva gamiṣyanti mahāpatham . devāsuramanuṣyaiś ca vaivasvatavaśānugaiḥ
||22||जङ्गमाजङ्गमाश् चैव गमिष्यन्ति महापथम् । देवासुरमनुष्यैश् च वैवस्वतवशानुगैः
strīpunnapuṃsakaiś caiva pṛthivyāṃ jīvasañjñitaiḥ . pūrvāhṇe cāparāhṇe vā madhyāhne vā tathā punaḥ
||23||स्त्रीपुन्नपुंसकैश् चैव पृथिव्यां जीवसञ्ज्ञितैः । पूर्वाह्णे चापराह्णे वा मध्याह्ने वा तथा पुनः
sandhyākāle'rdharātre vā pratyūṣe vāpy upasthite . vṛddhair vā madhyamair vāpi yauvanasthais tathaiva ca
||24||सन्ध्याकालेऽर्धरात्रे वा प्रत्यूषे वाप्य् उपस्थिते । वृद्धैर् वा मध्यमैर् वापि यौवनस्थैस् तथैव च
garbhavāse'tha bālye vā gantavyaḥ sa mahāpathaḥ . pravāsasthair gṛhasthair vā parvatasthaiḥ sthale'pi vā
||25||गर्भवासेऽथ बाल्ये वा गन्तव्यः स महापथः । प्रवासस्थैर् गृहस्थैर् वा पर्वतस्थैः स्थलेऽपि वा
kṣetrasthair vā jalasthair vā gṛhamadhyagatais tathā . āsīnaiś cāsthitair vāpi śayanīyagatais tathā
||26||क्षेत्रस्थैर् वा जलस्थैर् वा गृहमध्यगतैस् तथा । आसीनैश् चास्थितैर् वापि शयनीयगतैस् तथा
jāgradbhir vā prasuptair vā gantavyaḥ sa mahāpathaḥ . ihānubhūya nirdiṣṭam āyur jantuḥ svayaṃ tadā
||27||जाग्रद्भिर् वा प्रसुप्तैर् वा गन्तव्यः स महापथः । इहानुभूय निर्दिष्टम् आयुर् जन्तुः स्वयं तदा
tasyānte ca svayaṃ prāṇair anicchann api mucyate . jalam agnir viṣaṃ śastraṃ kṣud vyādhiḥ patanaṃ gireḥ
||28||तस्यान्ते च स्वयं प्राणैर् अनिच्छन्न् अपि मुच्यते । जलम् अग्निर् विषं शस्त्रं क्षुद् व्याधिः पतनं गिरेः
nimittaṃ kiñcid āsādya dehī prāṇair vimucyate . vihāya sumahat kṛtsnaṃ śarīraṃ pāñcabhautikam
||29||निमित्तं किञ्चिद् आसाद्य देही प्राणैर् विमुच्यते । विहाय सुमहत् कृत्स्नं शरीरं पाञ्चभौतिकम्
anyac charīram ādatte yātanīyaṃ svakarmajam . dṛḍhaṃ śarīram āpnoti sukhaduḥkhopabhuktaye
||30||अन्यच् छरीरम् आदत्ते यातनीयं स्वकर्मजम् । दृढं शरीरम् आप्नोति सुखदुःखोपभुक्तये
tena bhuṅkte sa kṛcchrāṇi pāpakartā naro bhṛśam . sukhāni dhārmiko hṛṣṭa iha nīto yamakṣaye
||31||तेन भुङ्क्ते स कृच्छ्राणि पापकर्ता नरो भृशम् । सुखानि धार्मिको हृष्ट इह नीतो यमक्षये
ūṣmā prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ . bhinatti marmasthānāni dīpyamāno nirandhanaḥ
||32||ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः । भिनत्ति मर्मस्थानानि दीप्यमानो निरन्धनः
udāno nāma pavanas tataś cordhvaṃ pravartate . bhujyatām ambubhakṣyāṇām adhogatinirodhakṛt
||33||उदानो नाम पवनस् ततश् चोर्ध्वं प्रवर्तते । भुज्यताम् अम्बुभक्ष्याणाम् अधोगतिनिरोधकृत्
tato yenāmbudānāni kṛtāny annarasās tathā . dattāḥ sa tasyām āhlādam āpadi pratipadyate
||34||ततो येनाम्बुदानानि कृतान्य् अन्नरसास् तथा । दत्ताः स तस्याम् आह्लादम् आपदि प्रतिपद्यते
annāni yena dattāni śraddhāpūtena cetasā . so'pi tṛptim avāpnoti vināpy annena vai tadā
||35||अन्नानि येन दत्तानि श्रद्धापूतेन चेतसा । सोऽपि तृप्तिम् अवाप्नोति विनाप्य् अन्नेन वै तदा
yenānṛtāni noktāni prītibhedaḥ kṛto na ca . āstikaḥ śraddadhānaś ca sukhamṛtyuṃ sa gacchati
||36||येनानृतानि नोक्तानि प्रीतिभेदः कृतो न च । आस्तिकः श्रद्दधानश् च सुखमृत्युं स गच्छति
devabrāhmaṇapūjāyāṃ niratāś cānasūyakāḥ . śuklā vadānyā hrīmantas te narāḥ sukhamṛtyavaḥ
||37||देवब्राह्मणपूजायां निरताश् चानसूयकाः । शुक्ला वदान्या ह्रीमन्तस् ते नराः सुखमृत्यवः
yaḥ kāmān nāpi saṃrambhān na dveṣād dharmam utsṛjet . yathoktakārī saumyaś ca sa sukhaṃ mṛtyum ṛcchati
||38||यः कामान् नापि संरम्भान् न द्वेषाद् धर्मम् उत्सृजेत् । यथोक्तकारी सौम्यश् च स सुखं मृत्युम् ऋच्छति
vāridās tṛṣitānāṃ ye kṣudhitānnapradāyinaḥ . prāpnuvanti narāḥ kāle mṛtyuṃ sukhasamanvitam
||39||वारिदास् तृषितानां ये क्षुधितान्नप्रदायिनः । प्राप्नुवन्ति नराः काले मृत्युं सुखसमन्वितम्
śītaṃ jayanti dhanadās tāpaṃ candanadāyinaḥ . prāṇaghnīṃ vedanāṃ kaṣṭāṃ ye cānyodvegadhāriṇaḥ
||40||शीतं जयन्ति धनदास् तापं चन्दनदायिनः । प्राणघ्नीं वेदनां कष्टां ये चान्योद्वेगधारिणः
mohaṃ jñānapradātāras tathā dīpapradās tamaḥ . kūṭasākṣī mṛṣāvādī yo gurur nānuśāsti vai
||41||मोहं ज्ञानप्रदातारस् तथा दीपप्रदास् तमः । कूटसाक्षी मृषावादी यो गुरुर् नानुशास्ति वै
te mohamṛtyavaḥ sarve tathā ye vedanindakāḥ . vibhīṣaṇāḥ pūtigandhāḥ kūṭamudgarapāṇayaḥ
||42||ते मोहमृत्यवः सर्वे तथा ये वेदनिन्दकाः । विभीषणाः पूतिगन्धाः कूटमुद्गरपाणयः
āgacchanti durātmāno yamasya puruṣās tathā . prāpteṣu dṛkpathaṃ teṣu jāyate tasya vepathuḥ
||43||आगच्छन्ति दुरात्मानो यमस्य पुरुषास् तथा । प्राप्तेषु दृक्पथं तेषु जायते तस्य वेपथुः
krandaty avirataḥ so'tha bhrātṛmātṛpitṛṃs tathā . sā tu vāg asphuṭā viprā ekavarṇā vibhāvyate
||44||क्रन्दत्य् अविरतः सोऽथ भ्रातृमातृपितृंस् तथा । सा तु वाग् अस्फुटा विप्रा एकवर्णा विभाव्यते
dṛṣṭir vibhrāmyate trāsāt kāsāvṛṣṭy aty athānanam . tataḥ sa vedanāviṣṭaṃ tac charīraṃ vimuñcati
||45||दृष्टिर् विभ्राम्यते त्रासात् कासावृष्ट्य् अत्य् अथाननम् । ततः स वेदनाविष्टं तच् छरीरं विमुञ्चति
vāyvagrasārī tadrūpadeham anyat prapadyate . tatkarmayātanārthe ca na mātṛpitṛsambhavam
||46||वाय्वग्रसारी तद्रूपदेहम् अन्यत् प्रपद्यते । तत्कर्मयातनार्थे च न मातृपितृसम्भवम्
tatpramāṇavayovasthāsaṃsthānaiḥ prāpyate vyathā . tato dūto yamasyātha pāśair badhnāti dāruṇaiḥ
||47||तत्प्रमाणवयोवस्थासंस्थानैः प्राप्यते व्यथा । ततो दूतो यमस्याथ पाशैर् बध्नाति दारुणैः
jantoḥ samprāptakālasya vedanārtasya vai bhṛśam . bhūtaiḥ santyaktadehasya kaṇṭhaprāptānilasya ca
||48||जन्तोः सम्प्राप्तकालस्य वेदनार्तस्य वै भृशम् । भूतैः सन्त्यक्तदेहस्य कण्ठप्राप्तानिलस्य च
śarīrāc cyāvito jīvo roravīti tatholbaṇam . nirgato vāyubhūtas tu ṣāṭkauśikakalevare
||49||शरीराच् च्यावितो जीवो रोरवीति तथोल्बणम् । निर्गतो वायुभूतस् तु षाट्कौशिककलेवरे
mātṛbhiḥ pitṛbhiś caiva bhrātṛbhir mātulais tathā . dāraiḥ putrair vayasyaiś ca gurubhis tyajyate bhuvi
||50||मातृभिः पितृभिश् चैव भ्रातृभिर् मातुलैस् तथा । दारैः पुत्रैर् वयस्यैश् च गुरुभिस् त्यज्यते भुवि
dṛśyamānaś ca tair dīnair aśrupūrṇekṣaṇair bhṛśam . svaśarīraṃ samutsṛjya vāyubhūtas tu gacchati
||51||दृश्यमानश् च तैर् दीनैर् अश्रुपूर्णेक्षणैर् भृशम् । स्वशरीरं समुत्सृज्य वायुभूतस् तु गच्छति
andhakāram apāraṃ ca mahāghoraṃ tamovṛtam . sukhaduḥkhapradātāraṃ durgamaṃ pāpakarmaṇām
||52||अन्धकारम् अपारं च महाघोरं तमोवृतम् । सुखदुःखप्रदातारं दुर्गमं पापकर्मणाम्
duḥsahaṃ ca durantaṃ ca durnirīkṣaṃ durāsadam . durāpam atidurgaṃ ca pāpiṣṭhānāṃ sadāhitam
||53||दुःसहं च दुरन्तं च दुर्निरीक्षं दुरासदम् । दुरापम् अतिदुर्गं च पापिष्ठानां सदाहितम्
kṛṣyamāṇāś ca tair bhūtair yāmyaiḥ pāśais tu saṃyatāḥ . mudgarais tāḍyamānāś ca nīyante taṃ mahāpatham
||54||कृष्यमाणाश् च तैर् भूतैर् याम्यैः पाशैस् तु संयताः । मुद्गरैस् ताड्यमानाश् च नीयन्ते तं महापथम्
kṣīṇāyuṣaṃ samālokya prāṇinaṃ cāyuṣakṣaye . ninīṣavaḥ samāyānti yamadūtā bhayaṅkarāḥ
||55||क्षीणायुषं समालोक्य प्राणिनं चायुषक्षये । निनीषवः समायान्ति यमदूता भयङ्कराः
ārūḍhā yānakāle tu ṛkṣavyāghrakhareṣu ca . uṣṭreṣu vānareṣv anye vṛścikeṣu vṛkeṣu ca
||56||आरूढा यानकाले तु ऋक्षव्याघ्रखरेषु च । उष्ट्रेषु वानरेष्व् अन्ये वृश्चिकेषु वृकेषु च
ulūkasarpamārjāraṃ tathānye gṛdhravāhanāḥ . śyenaśṛgālam ārūḍhāḥ saraghākaṅkavāhanāḥ
||57||उलूकसर्पमार्जारं तथान्ये गृध्रवाहनाः । श्येनशृगालम् आरूढाः सरघाकङ्कवाहनाः
varāhapaśuvetālamahiṣāsyās tathā pare . nānārūpadharā ghorāḥ sarvaprāṇibhayaṅkarāḥ
||58||वराहपशुवेतालमहिषास्यास् तथा परे । नानारूपधरा घोराः सर्वप्राणिभयङ्कराः
dīrghamuṣkāḥ karālāsyā vakranāsās trilocanāḥ . mahāhanukapolāsyāḥ pralambadaśanacchadāḥ
||59||दीर्घमुष्काः करालास्या वक्रनासास् त्रिलोचनाः । महाहनुकपोलास्याः प्रलम्बदशनच्छदाः
nirgatair vikṛtākārair daśanair aṅkuropamaiḥ . māṃsaśoṇitadigdhāṅgā daṃṣṭrābhir bhṛśam ulbaṇaiḥ
||60||निर्गतैर् विकृताकारैर् दशनैर् अङ्कुरोपमैः । मांसशोणितदिग्धाङ्गा दंष्ट्राभिर् भृशम् उल्बणैः
mukhaiḥ pātālasadṛśair jvalajjihvair bhayaṅkaraiḥ . netraiḥ suvikṛtākārair jvalatpiṅgalacañcalaiḥ
||61||मुखैः पातालसदृशैर् ज्वलज्जिह्वैर् भयङ्करैः । नेत्रैः सुविकृताकारैर् ज्वलत्पिङ्गलचञ्चलैः
mārjārolūkakhadyotaśakragopavad uddhataiḥ . kekaraiḥ saṅkulais stabdhair locanaiḥ pāvakopamaiḥ
||62||मार्जारोलूकखद्योतशक्रगोपवद् उद्धतैः । केकरैः सङ्कुलैस् स्तब्धैर् लोचनैः पावकोपमैः
bhṛśam ābharaṇair bhīmair ābaddhair bhujagopamaiḥ . śoṇāsaralagātraiś ca muṇḍamālāvibhūṣitaiḥ
||63||भृशम् आभरणैर् भीमैर् आबद्धैर् भुजगोपमैः । शोणासरलगात्रैश् च मुण्डमालाविभूषितैः
kaṇṭhasthakṛṣṇasarpaiś ca phūtkāraravabhīṣaṇaiḥ . vahnijvālopamaiḥ keśaiḥ stabdharukṣair bhayaṅkaraiḥ
||64||कण्ठस्थकृष्णसर्पैश् च फूत्काररवभीषणैः । वह्निज्वालोपमैः केशैः स्तब्धरुक्षैर् भयङ्करैः
babhrupiṅgalalolaiś ca kadruśmaśrubhir āvṛtāḥ . bhujadaṇḍair mahāghoraiḥ pralambaiḥ parighopamaiḥ
||65||बभ्रुपिङ्गललोलैश् च कद्रुश्मश्रुभिर् आवृताः । भुजदण्डैर् महाघोरैः प्रलम्बैः परिघोपमैः
kecid dvibāhavas tatra tathānye ca caturbhujāḥ . dviraṣṭabāhavaś cānye daśaviṃśabhujās tathā
||66||केचिद् द्विबाहवस् तत्र तथान्ये च चतुर्भुजाः । द्विरष्टबाहवश् चान्ये दशविंशभुजास् तथा
asaṅkhyātabhujāś cānye kecid bāhusahasriṇaḥ . āyudhair vikṛtākāraiḥ prajvaladbhir bhayānakaiḥ
||67||असङ्ख्यातभुजाश् चान्ये केचिद् बाहुसहस्रिणः । आयुधैर् विकृताकारैः प्रज्वलद्भिर् भयानकैः
śaktitomaracakrādyaiḥ sudīptair vividhāyudhaiḥ . pāśaśṛṅkhaladaṇḍaiś ca bhīṣayanto mahābalāḥ
||68||शक्तितोमरचक्राद्यैः सुदीप्तैर् विविधायुधैः । पाशशृङ्खलदण्डैश् च भीषयन्तो महाबलाः
āgacchanti mahāraudrā martyānām āyuṣaḥ kṣaye . grahītuṃ prāṇinaḥ sarve yamasyājñākarās tathā
||69||आगच्छन्ति महारौद्रा मर्त्यानाम् आयुषः क्षये । ग्रहीतुं प्राणिनः सर्वे यमस्याज्ञाकरास् तथा
yat tac charīram ādatte yātanīyaṃ svakarmajam . tad asya nīyate jantor yamasya sadanaṃ prati
||70||यत् तच् छरीरम् आदत्ते यातनीयं स्वकर्मजम् । तद् अस्य नीयते जन्तोर् यमस्य सदनं प्रति
baddhvā tat kālapāśaiś ca nigaḍair vajraśṛṅkhalaiḥ . tāḍayitvā bhṛśaṃ kruddhair nīyate yamakiṅkaraiḥ
||71||बद्ध्वा तत् कालपाशैश् च निगडैर् वज्रशृङ्खलैः । ताडयित्वा भृशं क्रुद्धैर् नीयते यमकिङ्करैः
praskhalantaṃ rudantaṃ ca ākrośantaṃ muhur muhuḥ . hā tāta mātaḥ putreti vadantaṃ karmadūṣitam
||72||प्रस्खलन्तं रुदन्तं च आक्रोशन्तं मुहुर् मुहुः । हा तात मातः पुत्रेति वदन्तं कर्मदूषितम्
āhatya niśitaiḥ śūlair mudgarair niśitair ghanaiḥ . khaḍgaśaktiprahāraiś ca vajradaṇḍaiḥ sudāruṇaiḥ
||73||आहत्य निशितैः शूलैर् मुद्गरैर् निशितैर् घनैः । खड्गशक्तिप्रहारैश् च वज्रदण्डैः सुदारुणैः
bhartsyamāno mahārāvair vajraśaktisamanvitaiḥ . ekaikaśo bhṛśaṃ kruddhais tāḍayadbhiḥ samantataḥ
||74||भर्त्स्यमानो महारावैर् वज्रशक्तिसमन्वितैः । एकैकशो भृशं क्रुद्धैस् ताडयद्भिः समन्ततः
sa muhyamāno duḥkhārtaḥ pratapaṃś ca itas tataḥ . ākṛṣya nīyate jantur adhvānaṃ subhayaṅkaraiḥ
||75||स मुह्यमानो दुःखार्तः प्रतपंश् च इतस् ततः । आकृष्य नीयते जन्तुर् अध्वानं सुभयङ्करैः
kuśakaṇṭakavalmīkaśaṅkupāṣāṇaśarkare . tathā pradīptajvalane kṣāravajraśatotkaṭe
||76||कुशकण्टकवल्मीकशङ्कुपाषाणशर्करे । तथा प्रदीप्तज्वलने क्षारवज्रशतोत्कटे
pradīptādityataptena dahyamānas tadaṃśubhiḥ . kṛṣyate yamadūtaiś ca śivāsannādabhīṣaṇaiḥ
||77||प्रदीप्तादित्यतप्तेन दह्यमानस् तदंशुभिः । कृष्यते यमदूतैश् च शिवासन्नादभीषणैः
vikṛṣyamāṇas tair ghorair bhakṣyamāṇaḥ śivāśataiḥ . prayāti dāruṇe mārge pāpakarmā yamālayam
||78||विकृष्यमाणस् तैर् घोरैर् भक्ष्यमाणः शिवाशतैः । प्रयाति दारुणे मार्गे पापकर्मा यमालयम्
kvacid bhītaiḥ kvacit trastaiḥ praskhaladbhiḥ kvacit kvacit . duḥkhenākrandamānaiś ca gantavyaḥ sa mahāpathaḥ
||79||क्वचिद् भीतैः क्वचित् त्रस्तैः प्रस्खलद्भिः क्वचित् क्वचित् । दुःखेनाक्रन्दमानैश् च गन्तव्यः स महापथः
nirbhartsyamānair udvignair vidrutair bhayavihvalaiḥ . kampamānaśarīrais tu gantavyaṃ jīvasañjñakaiḥ
||80||निर्भर्त्स्यमानैर् उद्विग्नैर् विद्रुतैर् भयविह्वलैः । कम्पमानशरीरैस् तु गन्तव्यं जीवसञ्ज्ञकैः
kaṇṭakākīrṇamārgeṇa santaptasikatena ca . dahyamānais tu gantavyaṃ narair dānavivarjitaiḥ
||81||कण्टकाकीर्णमार्गेण सन्तप्तसिकतेन च । दह्यमानैस् तु गन्तव्यं नरैर् दानविवर्जितैः
medaḥśoṇitadurgandhair bastagātraiś ca pūgaśaḥ . dagdhasphuṭatvacākīrṇair gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ
||82||मेदःशोणितदुर्गन्धैर् बस्तगात्रैश् च पूगशः । दग्धस्फुटत्वचाकीर्णैर् गन्तव्यं जीवघातकैः
kūjadbhiḥ krandamānaiś ca vikrośadbhiś ca visvaram . vedanārtaiś ca sadbhiś ca gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ
||83||कूजद्भिः क्रन्दमानैश् च विक्रोशद्भिश् च विस्वरम् । वेदनार्तैश् च सद्भिश् च गन्तव्यं जीवघातकैः
śaktibhir bhindipālaiś ca khaḍgatomarasāyakaiḥ . bhidyadbhis tīkṣṇaśūlāgrair gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ
||84||शक्तिभिर् भिन्दिपालैश् च खड्गतोमरसायकैः । भिद्यद्भिस् तीक्ष्णशूलाग्रैर् गन्तव्यं जीवघातकैः
śvānair vyāghrair vṛkaiḥ kaṅkair bhakṣyamāṇaiś ca pāpibhiḥ
||85||श्वानैर् व्याघ्रैर् वृकैः कङ्कैर् भक्ष्यमाणैश् च पापिभिः
kṛntadbhiḥ krakacāghātair gantavyaṃ māṃsakhādibhiḥ . mahiṣarṣabhaśṛṅgāgrair bhidyamānaiḥ samantataḥ
||86||कृन्तद्भिः क्रकचाघातैर् गन्तव्यं मांसखादिभिः । महिषर्षभशृङ्गाग्रैर् भिद्यमानैः समन्ततः
ullikhadbhiḥ śūkaraiś ca gantavyaṃ māṃsakhādakaiḥ . sūcībhramarakākolamakṣikābhiś ca saṅghaśaḥ
||87||उल्लिखद्भिः शूकरैश् च गन्तव्यं मांसखादकैः । सूचीभ्रमरकाकोलमक्षिकाभिश् च सङ्घशः
bhujyamānaiś ca gantavyaṃ pāpiṣṭhair madhughātakaiḥ . viśvastaṃ svāminaṃ mitraṃ striyaṃ vā yas tu ghātayet
||88||भुज्यमानैश् च गन्तव्यं पापिष्ठैर् मधुघातकैः । विश्वस्तं स्वामिनं मित्रं स्त्रियं वा यस् तु घातयेत्
śastrair nikṛtyamānaiś ca gantavyaṃ cāturair naraiḥ . ghātayanti ca ye jantūṃs tāḍayanti nirāgasaḥ
||89||शस्त्रैर् निकृत्यमानैश् च गन्तव्यं चातुरैर् नरैः । घातयन्ति च ये जन्तूंस् ताडयन्ति निरागसः
rākṣasair bhakṣyamāṇās te yānti yāmyapathaṃ narāḥ . ye haranti parastrīṇāṃ varaprāvaraṇāni ca
||90||राक्षसैर् भक्ष्यमाणास् ते यान्ति याम्यपथं नराः । ये हरन्ति परस्त्रीणां वरप्रावरणानि च
te yānti vidrutā nagnāḥ pretībhūtā yamālayam . vāso dhānyaṃ hiraṇyaṃ vā gṛhakṣetram athāpi vā
||91||ते यान्ति विद्रुता नग्नाः प्रेतीभूता यमालयम् । वासो धान्यं हिरण्यं वा गृहक्षेत्रम् अथापि वा
ye haranti durātmānaḥ pāpiṣṭhāḥ pāpakarmiṇaḥ . pāṣāṇair laguḍair daṇḍais tāḍyamānais tu jarjaraiḥ
||92||ये हरन्ति दुरात्मानः पापिष्ठाः पापकर्मिणः । पाषाणैर् लगुडैर् दण्डैस् ताड्यमानैस् तु जर्जरैः
vahadbhiḥ śoṇitaṃ bhūri gantavyaṃ tu yamālayam . brahmasvaṃ ye harantīha narā narakanirbhayāḥ
||93||वहद्भिः शोणितं भूरि गन्तव्यं तु यमालयम् । ब्रह्मस्वं ये हरन्तीह नरा नरकनिर्भयाः
tāḍayanti tathā viprān ākrośanti narādhamāḥ . śuṣkakāṣṭhanibaddhās te chinnakarṇākṣināsikāḥ
||94||ताडयन्ति तथा विप्रान् आक्रोशन्ति नराधमाः । शुष्ककाष्ठनिबद्धास् ते छिन्नकर्णाक्षिनासिकाः
pūyaśoṇitadigdhās te kālagṛdhraiś ca jambukaiḥ . kiṅkarair bhīṣaṇaiś caṇḍais tāḍyamānāś ca dāruṇaiḥ
||95||पूयशोणितदिग्धास् ते कालगृध्रैश् च जम्बुकैः । किङ्करैर् भीषणैश् चण्डैस् ताड्यमानाश् च दारुणैः
vikrośamānā gacchanti pāpinas te yamālayam . evaṃ paramadurdharṣam adhvānaṃ jvalanaprabham
||96||विक्रोशमाना गच्छन्ति पापिनस् ते यमालयम् । एवं परमदुर्धर्षम् अध्वानं ज्वलनप्रभम्
rauravaṃ durgaviṣamaṃ nirdiṣṭaṃ mānuṣasya ca . prataptatāmravarṇābhaṃ vahnijvālāsphuliṅgavat
||97||रौरवं दुर्गविषमं निर्दिष्टं मानुषस्य च । प्रतप्तताम्रवर्णाभं वह्निज्वालास्फुलिङ्गवत्
kuraṇṭakaṇṭakākīrṇaṃ pṛthuvikaṭatāḍanaiḥ . śaktivajraiś ca saṅkīrṇam ujjvalaṃ tīvrakaṇṭakam
||98||कुरण्टकण्टकाकीर्णं पृथुविकटताडनैः । शक्तिवज्रैश् च सङ्कीर्णम् उज्ज्वलं तीव्रकण्टकम्
aṅgāravālukāmiśraṃ vahnikīṭakadurgamam . jvālāmālākulaṃ raudraṃ sūryaraśmipratāpitam
||99||अङ्गारवालुकामिश्रं वह्निकीटकदुर्गमम् । ज्वालामालाकुलं रौद्रं सूर्यरश्मिप्रतापितम्
adhvānaṃ nīyate dehī kṛṣyamāṇaḥ suniṣṭhuraiḥ . yadaiva krandate jantur duḥkhārtaḥ patitaḥ kvacit
||100||अध्वानं नीयते देही कृष्यमाणः सुनिष्ठुरैः । यदैव क्रन्दते जन्तुर् दुःखार्तः पतितः क्वचित्
tadaivāhanyate sarvair āyudhair yamakiṅkaraiḥ . evaṃ santāḍyamānaś ca lubdhaḥ pāpeṣu yo'nayaḥ
||101||तदैवाहन्यते सर्वैर् आयुधैर् यमकिङ्करैः । एवं सन्ताड्यमानश् च लुब्धः पापेषु योऽनयः
avaśo nīyate jantur durdharair yamakiṅkaraiḥ . sarvair eva hi gantavyam adhvānaṃ tat sudurgamam
||102||अवशो नीयते जन्तुर् दुर्धरैर् यमकिङ्करैः । सर्वैर् एव हि गन्तव्यम् अध्वानं तत् सुदुर्गमम्
nīyate vividhair ghorair yamadūtair avajñayā . nītvā sudāruṇaṃ mārgaṃ prāṇinaṃ yamakiṅkaraiḥ
||103||नीयते विविधैर् घोरैर् यमदूतैर् अवज्ञया । नीत्वा सुदारुणं मार्गं प्राणिनं यमकिङ्करैः
praveśyate purīṃ ghorāṃ tāmrāyasamayīṃ dvijāḥ . sā purī vipulākārā lakṣayojanam āyatā
||104||प्रवेश्यते पुरीं घोरां ताम्रायसमयीं द्विजाः । सा पुरी विपुलाकारा लक्षयोजनम् आयता
caturasrā vinirdiṣṭā caturdvāravatī śubhā . prākārāḥ kāñcanās tasyā yojanāyutam ucchritāḥ
||105||चतुरस्रा विनिर्दिष्टा चतुर्द्वारवती शुभा । प्राकाराः काञ्चनास् तस्या योजनायुतम् उच्छ्रिताः
indranīlamahānīlapadmarāgopaśobhitā . sā purī vividhaiḥ saṅghair ghorā ghoraiḥ samākulā
||106||इन्द्रनीलमहानीलपद्मरागोपशोभिता । सा पुरी विविधैः सङ्घैर् घोरा घोरैः समाकुला
devadānavagandharvair yakṣarākṣasapannagaiḥ . pūrvadvāraṃ śubhaṃ tasyāḥ patākāśataśobhitam
||107||देवदानवगन्धर्वैर् यक्षराक्षसपन्नगैः । पूर्वद्वारं शुभं तस्याः पताकाशतशोभितम्
vajrendranīlavaidūryamuktāphalavibhūṣitam . gītanṛtyaiḥ samākīrṇaṃ gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ
||108||वज्रेन्द्रनीलवैदूर्यमुक्ताफलविभूषितम् । गीतनृत्यैः समाकीर्णं गन्धर्वाप्सरसां गणैः
praveśas tena devānām ṛṣīṇāṃ yogināṃ tathā . gandharvasiddhayakṣāṇāṃ vidyādharavisarpiṇām
||109||प्रवेशस् तेन देवानाम् ऋषीणां योगिनां तथा । गन्धर्वसिद्धयक्षाणां विद्याधरविसर्पिणाम्
uttaraṃ nagaradvāraṃ ghaṇṭācāmarabhūṣitam . chattracāmaravinyāsaṃ nānāratnair alaṅkṛtam
||110||उत्तरं नगरद्वारं घण्टाचामरभूषितम् । छत्त्रचामरविन्यासं नानारत्नैर् अलङ्कृतम्
vīṇāreṇuravai ramyair gītamaṅgalanāditaiḥ . ṛgyajuḥsāmanirghoṣair munivṛndasamākulam
||111||वीणारेणुरवै रम्यैर् गीतमङ्गलनादितैः । ऋग्यजुःसामनिर्घोषैर् मुनिवृन्दसमाकुलम्
viśanti yena dharmajñāḥ satyavrataparāyaṇāḥ . grīṣme vāripradā ye ca śīte cāgnipradā narāḥ
||112||विशन्ति येन धर्मज्ञाः सत्यव्रतपरायणाः । ग्रीष्मे वारिप्रदा ये च शीते चाग्निप्रदा नराः
śrāntasaṃvāhakā ye ca priyavādaratāś ca ye . ye ca dānaratāḥ śūrā mātāpitṛparāś ca ye
||113||श्रान्तसंवाहका ये च प्रियवादरताश् च ये । ये च दानरताः शूरा मातापितृपराश् च ये
dvijaśuśrūṣaṇe yuktā nityaṃ ye'tithipūjakāḥ . paścimaṃ tu mahādvāraṃ puryā ratnair vibhūṣitam
||114||द्विजशुश्रूषणे युक्ता नित्यं येऽतिथिपूजकाः । पश्चिमं तु महाद्वारं पुर्या रत्नैर् विभूषितम्
vicitramaṇisopānaṃ tomaraiḥ samalaṅkṛtam . bherīmṛdaṅgasannādaiḥ śaṅkhakāhalanāditam
||115||विचित्रमणिसोपानं तोमरैः समलङ्कृतम् । भेरीमृदङ्गसन्नादैः शङ्खकाहलनादितम्
siddhavṛndaiḥ sadā hṛṣṭair maṅgalaiḥ praṇināditam . praveśas tena hṛṣṭānāṃ śivabhaktimatāṃ nṛṇām
||116||सिद्धवृन्दैः सदा हृष्टैर् मङ्गलैः प्रणिनादितम् । प्रवेशस् तेन हृष्टानां शिवभक्तिमतां नृणाम्
sarvatīrthaplutā ye ca pañcāgner ye ca sevakāḥ . prasthāne ye mṛtā vīrā mṛtāḥ kālañjare girau
||117||सर्वतीर्थप्लुता ये च पञ्चाग्नेर् ये च सेवकाः । प्रस्थाने ये मृता वीरा मृताः कालञ्जरे गिरौ
agnau vipannā ye vīrāḥ sādhitaṃ yair anāśakam . ye svāmimitralokārthe gograhe saṅkule hatāḥ
||118||अग्नौ विपन्ना ये वीराः साधितं यैर् अनाशकम् । ये स्वामिमित्रलोकार्थे गोग्रहे सङ्कुले हताः
te viśanti narāḥ śūrāḥ paścimena tapodhanāḥ . puryāṃ tasyā mahāghoraṃ sarvasattvabhayaṅkaram
||119||ते विशन्ति नराः शूराः पश्चिमेन तपोधनाः । पुर्यां तस्या महाघोरं सर्वसत्त्वभयङ्करम्
hāhākārasamākruṣṭaṃ dakṣiṇaṃ dvāram īdṛśam . andhakārasamāyuktaṃ tīkṣṇaśṛṅgaiḥ samanvitam
||120||हाहाकारसमाक्रुष्टं दक्षिणं द्वारम् ईदृशम् । अन्धकारसमायुक्तं तीक्ष्णशृङ्गैः समन्वितम्
kaṇṭakair vṛścikaiḥ sarpair vajrakīṭaiḥ sudurgamaiḥ . vilumpadbhir vṛkair vyāghrair ṛkṣaiḥ siṃhaiḥ sajambukaiḥ
||121||कण्टकैर् वृश्चिकैः सर्पैर् वज्रकीटैः सुदुर्गमैः । विलुम्पद्भिर् वृकैर् व्याघ्रैर् ऋक्षैः सिंहैः सजम्बुकैः
śvānamārjāragṛdhraiś ca sajvālakavalair mukhaiḥ . praveśas tena vai nityaṃ sarveṣām apakāriṇām
||122||श्वानमार्जारगृध्रैश् च सज्वालकवलैर् मुखैः । प्रवेशस् तेन वै नित्यं सर्वेषाम् अपकारिणाम्
ye ghātayanti viprān gā bālaṃ vṛddhaṃ tathāturam . śaraṇāgataṃ viśvastaṃ striyaṃ mitraṃ nirāyudham
||123||ये घातयन्ति विप्रान् गा बालं वृद्धं तथातुरम् । शरणागतं विश्वस्तं स्त्रियं मित्रं निरायुधम्
ye'gamyāgāmino mūḍhāḥ paradravyāpahāriṇaḥ . nikṣepasyāpahartāro viṣavahnipradāś ca ye
||124||येऽगम्यागामिनो मूढाः परद्रव्यापहारिणः । निक्षेपस्यापहर्तारो विषवह्निप्रदाश् च ये
parabhūmiṃ gṛhaṃ śayyāṃ vastrālaṅkārahāriṇaḥ . pararandhreṣu ye krūrā ye sadānṛtavādinaḥ
||125||परभूमिं गृहं शय्यां वस्त्रालङ्कारहारिणः । पररन्ध्रेषु ये क्रूरा ये सदानृतवादिनः
grāmarāṣṭrapurasthāne mahāduḥkhapradā hi ye . kūṭasākṣipradātāraḥ kanyāvikrayakārakāḥ
||126||ग्रामराष्ट्रपुरस्थाने महादुःखप्रदा हि ये । कूटसाक्षिप्रदातारः कन्याविक्रयकारकाः
abhakṣyabhakṣaṇaratā ye gacchanti sutāṃ snuṣām . mātaraṃ pitaraṃ caiva ye vadanti ca pauruṣam
||127||अभक्ष्यभक्षणरता ये गच्छन्ति सुतां स्नुषाम् । मातरं पितरं चैव ये वदन्ति च पौरुषम्
anye ye caiva nirdiṣṭā mahāpātakakāriṇaḥ . dakṣiṇena tu te sarve dvāreṇa praviśanti vai
||128||अन्ये ये चैव निर्दिष्टा महापातककारिणः । दक्षिणेन तु ते सर्वे द्वारेण प्रविशन्ति वै
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).